Genel Makro ve İktisatta Temel Fikirler 2. ÜNİTE Makro İktisatta Temel Fikirler Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 1 2.1 MAKRO İKTİSATTA DENGE Makro iktisadın ana konusu bir ekonomide istihdam ve gelirin nasıl belirlendiğidir. Konuyu önce ka- mu kesiminin olmadığı kapalı bir ekonomi ele alacağız. Buna göre milli gelir özdeşliği Y ? C + I ya da Y – C ? S ? I olur. Bir dönemin sonu itibariyle (ex-post) ölçümlerden oluşan bu özdeşlik her zaman doğrudur. Ama dönemin başı itibariyle (ex-ante) ilgili birimlerin dönem için yaptıkları üretim, yatırım, tüketim ve tasarruf planları/kararları için bu ilişkilerin sağlanmayabilir. Bir dönem başında firmaların N* işçi istihdam ederek bunlara wN* kadar ücret ödemesi yaptıklarını varsayalım (w = nominal ücret). Firmaların üretim olanaklarını, teknoloji ve sermaye stoku (K) veri olmak üzere, Y = F(K, N) üretim fonksiyonu ile gösterebiliriz. O halde firmaların dönem içinde N* işçi istihdam etmek suretiyle Y* = F(K, N*) kadar üretim yapmayı ve üretilen malları bir p fiyatından satıp ?* = (pY* – wN*) kadar kâr elde etmeyi hesaplamaktadırlar. Böylece pY = wN* + ?* kadar (harcanabilir) gelir elde edecek olan hane halkları bu gelirin ne kadarını tüketip (C*) ne kadarını tasarruf (S*) edeceklerine karar vereceklerdir. Firmalar ise dönem içinde ne kadar yatırım yapacaklarına (I* = eskiyen makineleri ne ölçüde koruyacaklarına (amortisman) + kaç tane yeni makine alacaklarına + stoklarını ne ölçüde değiştireceklerine) karar vereceklerdir. Burada C*, S* = Y – C* ve I* planlanan yani ex-ante tüketim, tasarruf ve yatırımı göstermektedir. Açıklama: Gelir ve Üretim Farkı Y = F(K, N) bize bir girdi kullanımına karşı gelen üretim miktarını gösterir. Bu üretimin nominal değe- ri P×Y (P = GSYH zımni deflatörü) olmak üzere Gelir = P×Y/(uygun bir fiyat endeksi) olarak tanımlanır. Örneğin, tüketici fiyat endeksi ile Gelir = P×Y/TÜFE olarak tanımlanırdı. Tek mal üreten bir ekonomide ya da “uygun” fiyat endeksi olarak GSYH zımni deflatörü seçilirse Gelir = Y olur ki biz aksi belirtilmedikçe gelir ve üretimi aynı anlamda kullanacağız. Eğer bu ekonomide o dönem için Y* = C* + I* ya da S* = I* oluyorsa ekonomi dengededir diyeceğiz. Şöyle ki bu ekonomide ? Y* kadar nihai mal üretilmekte, buradan pY* kadar (nominal) gelir elde edilmekte ve bu ge- lirden nihai mallara yapılan harcamaların toplamı da üretilen miktara eşit olmaktadır. Eğer ekonomi dengede değilse ex-post gerçekleşmeler anlamında Y = C + I olacaktır ama C ? C*, ya da I ? I* ya da ikisi birden olmak üzere gerçekleşmeler planlardan farklı olacaktır. Dolayısı ile denge Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 2 durumu planların gerçekleştiği durumdur. Dengede ne kadar işgücü istihdam edileceği (N*) dolayısıy- la ne kadar üretim yapılıp (Y*) ne kadar gelir yaratıldığı belirlenir. ? Makro iktisat teorisi toplam istihdam ve gelirin nasıl belirlendiği ve yukarıdaki anlamda den- genin nelere bağlı olarak hangi mekanizmalarla oluştuğunun ve nasıl değiştiğinin açıklama- sından/analizinden ibarettir. Makro iktisatta herkesin kabul ettiği tek bir model (açıklama/analiz) değil, biri birine alternatif model- ler vardır. O kadar ki aşağıda göreceğimiz gibi bir görüşe göre burada tanımlanan anlamda denge her durumda denge değildir. Bu nedenle makro iktisat öğrenmek kaçınılmaz olarak her biri farklı noktala- ra vurgu yapan alternatif açıklamaları öğrenmeyi gerektirir. Böylece anlamak istediğimiz olaya ilişkin kavrayışımız güçlenecektir. 2.2 ANA HATLARIYLA KEYNES ÖNCESİ (KLASİK) MODEL Klasik model her piyasada ilgili birimlerin kararlarının fiyat hareketleriyle uyumlu hale geleceği ta- hayyülü üzerine kuruludur. Bu piyasalardan en önemlisi işgücü (istihdam) piyasasıdır. Bu piyasada hanehalkları işgücü arz ederken, firmalar işgücü talep ederler ve piyasa bu kararları koordine eder. Mikro iktisat derslerinden hatırlanması gerektiği gibi firmalar en çok kâr elde edecek şekilde üretim yapmayı planlar ve buna bağlı olarak işgücü talep ederler. En çok kâr emeğin marjinal üretkenliğinin (MP L ) firmaların veri aldıkları reel ücrete eşitlendiği, yani MP L = w/p olduğu, firma dengesinde elde edilir. Bu koşul aynı zamanda işgücü talep fonksiyonudur. Şöyle ki, sermaye stoku (K) veri iken azalan getiriler kanunu uyarınca istihdam arttıkça MP L azaldığına göre denge koşulunu Şekil 2.1’deki gibi gösterebiliriz. Şekilde MP L eğrisi işgücünün istihdama bağlı olarak azalan marjinal verimliliğini göstermektedir. Reel ücret (w/p) o düzeyinde veri iken firma dengesi N d o istihdam düzeyinde sağlanır, yani firma N d o kadar işgücü talep eder. Eğer veri reel ücret daha yüksek olsaydı, daha az işgücü talep edilirdi. Kısaca, firmaların işgücü talebi reel ücretin azalan bir fonksiyonudur. w/p reel ücret N İstihdam MP L = işgücü talep fonksiyonu (w/p) o N d o Şekil 2.1 İşgücü Talebi Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 3 Piyasanın diğer tarafında ise en çok fayda elde edecek şekilde işgücü arz eden hanehalkları vardır. Hanehalkları daha fazla çalışırlarsa daha fazla gelir elde eder ve daha fazla tüketim yapabilirler. Tüke- tilecek mallardan biri de boş zamandır. Reel ücret arttığında boş zaman tüketimi (çalışmama) göreli olarak pahalandığı için ikâme etkisi ile ona olan talep düşer. Boş zaman tüketimine talebin düşmesi işgücü arzının artması demektir. Reel ücret artışının açık bir gelir etkisi de vardır: reel ücret yüksekse daha az çalışarak aynı miktarda mal tüketmek mümkündür. Eğer boş zaman tüketimi normal bir mal ise, ona olan talep gelir etkisi ile artar. Dolayısı ile (en azından makul reel ücret değer aralıklarında) ikâme etkisinin baskın olduğunu varsayarsak, reel ücret arttığında hanehalkları Şekil 2.2’de olduğu daha fazla işgücü arz edeceklerdir. İşgücü piyasası Şekil 2.3’te (üst tarafta) gösterilmiştir. Buna göre piyasada reel ücret (w/p)*’dan daha yüksek ise, AF kadar arz fazlası; daha düşük ise TF kadar talep fazlası olur. Standart arz-talep analizi uyarınca, arz fazlası olduğunda fiyat düşer, buna bağlı olarak talep artarken arz azalır. Öte yandan talep fazlası varsa, fiyat artar ve buna bağlı olarak arz artarken, talep azalır. Kısaca, işgücü piyasasında her iki yönde reel ücret esnekliği varsa (yani arz/talep fazlası olduğunda reel ücret aza- lıp/artabiliyorsa) piyasa (w/p)* reel ücret düzeyinde N* kadar istihdam ile dengeye gelir. Ekonomide ne kadar istihdam olacağı bu şekilde belirlenince, sermaye stoku veri iken bu istihdam ile ne kadar nihai mal üretileceği de F(K, N) üretim fonksiyonundan belirlenir (Şekil 2.3 alt taraf). Kısaca, sadece işgücü piyasası ele alınarak ekonomide ne kadar üretim yapılacağı, bu üretimin kaç işçi ile yapılacağı ve birim zaman için ne kadar reel ücret ödeneceği belirlenmiş olur: ? Klasik modelde N*, Y* ve (w/p)*, yani istihdam, gelir ve gelir dağılımı denge değerleri işgü- cü piyasasında belirlenir. Böyle bir mekanizmanın her koşulda sorunsuz işleyebileceğine ilişkin sorgulama hakkı saklı kalmak üzere modelin kendi mantığı içinde nasıl “kapandığını” anlamamız gerekiyor. Makro modelcilik dilin- de bir modelin “kapanması” Y = C + I ya da S = I eşitliğinin hangi mekanizmalarla sağlanacağının, yani dengeye nasıl gelineceğinin, belirlenmesi demektir. Çünkü buraya kadar anlatınlar dengede oldu- ğumuz anlamına gelmez. Tasarruf etmek mevcut kaynakları tüketmeyip, gelecekte tüketmek üzere servete eklemektir. Öte yandan yatırım ileride daha fazla üretebilmenin yoludur. (Kutu 2.1). Dolayısı ile bir toplum ancak tasarruflarını yatırıma dönüştürerek ileride kalıcı olarak daha fazla üretip tüketme imkânı bulabilir. Klasik anlayışa göre tasarruf ve yatırım tüketimin optimal olarak zamana yayılması- nın araçlarıdır. Hanehalkları bugün tüketim ile yarın tüketim arasında seçim yapar. Yatırımcılar ise bugün tüketilmeyen nihai malların ne kadarını yatırım malına çevirip sermaye stokuna ekleyeceklerine w/p N N s = işgücü arz fonksiyonu (w/p) o N s o Şekil 2.2 İşgücü Arzı Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 4 karar verirler. Tasarruf ve yatırım kararlarını uyumlaştıran ise reel faizdir (Kutu 2.2). Reel faiz (r) bugün tüketilmeyip borç verilen bir birim nihai mala karşılık bir dönem sonra ne kadar ek tüketim yapılabileceğini gösterir. Reel faiz artışı bugün tüketim-yarın tüketim seçiminde ikâme ve gelir etkisi yaratır. Reel faiz artarsa bugün bir birim fazla tüketimin gelecek dönemde vazgeçilen tüketim anla- mında fırsat maliyeti artmış olur. Dolayısı ile göreli fiyatı artan bugün tüketim düşer, tasarruf artar. Ama daha yüksek reel faiz aynı tasarrufla gelecekte daha fazla tüketim yapabilme anlamında gelir etkisi yaratır. Bugün tüketim normal mal ise, gelir etkisi ile bugün tüketim artar, tasarruf azalır. Mutat olduğu üzere ikâme etkisinin baskın olduğu varsayımıyla reel faiz artışı tasarrufları arttırır: ? Klasik tasarruf fonksiyonuna göre (Şekil 2.4) tasarruf gelirin (Y) ve reel faizin artan fonksi- yonudur, S = S(Y, r). Şekil 2.4’te veri bir gelir düzeyi (Y o ) için tasarruf edilen miktar reel faizin artan bir fonksiyonu olarak gösterilmiştir. Gelir arttığında tasarruf fonksiyonu sağa-aşağıya kayar ki böylece aynı reel faiz oranın- da daha yüksek gelir ile daha fazla tasarruf edilmiş olur. Dolayısı ile tasarruf fonksiyonunu tespit ede- bilmek için gelir düzeyi bilinmelidir, çünkü farklı gelir düzeylerine farklı fonksiyonlar karşı gelir. Klasik modelde gelir işgücü piyasasında Y* olarak belirlendiğine göre klasik tasarruf fonksiyonu S(Y*, r) olmak üzere tanımlıdır. Y N F(K, N) Y* N* AF TF w/p N MP L (w/p)* N * Şekil 2.3 Klasik Modelde İşgücü Piyasası, İstihdam ve Üretim N s Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 5 Kutu 2.1: Yatırım ve Büyüme Ekonominin üretim olanaklarını göstermek üzere en genel şekliyle ve doğrusallaştırarak Y = F(K, N, L, T) = ßK + ?N + µL; ß, ?, µ > 0 üretim fonksiyonunu ele alalım. Burada K = sermaye stoku, N = istihdam edilen işçi sayısı, L = ekonominin toplam kullanabilir tarımsal alanı, T = teknolojik olanaklar ß, ? = sırasıyla, sermayenin ve emeğin, üretkenlik katsayısı µ = tarımsal üretkenlik katsayısı gösterir. Teknolojik olanakların ß, ?, µ katsayılarında içerildiğini ve teknolojik gelişmenin bu paramet- relerde artış olarak tezahür edeceğini düşünebiliriz. Öyleyse üretim/gelir artışları ?Y = ß(?K) + (?ß)K + ?(?N) + (??)N + (?µ)L olarak ifade edilebilir: üretim artışları sermaye stokunun artışından (?K) ve sermayenin üretkenlik artışından (?ß); istihdam artışından (?N) ve emeğin üretkenlik artışından (??); ya da tarımsal üretken- lik artışından (?µ, L’nin artmadığını varsayıyoruz) kaynaklanabilir. Ama bunların hepsi ancak yatırım yoluyla gerçekleşebilir. Şöyle ki tanım gereği ?K = Net Yatırım (NI) = I – Amortisman olacaktır. Yani sermaye stoku artışı yatırım yoluyla olabilir. Sermaye stokundaki bazı artışlar (örneğin sulama barajları ve buna bağlı sistemler) tarımsal üretkenliği de doğrudan etkileyecektir. Benzer şe- kilde emeğin üretkenlik artışları da ancak yatırım yoluyla olur. Öte yandan yeni ürünler, yeni teknikler ve bunları içeren yeni sermaye malları biçiminde gerçekleşen teknolojik gelişme AR-GE harcamaları ile oluşur. Ölçüm zorlukları nedeniyle mevcut milli gelir ölçümlerinde AR-GE harcamaları yatırım ola- rak sayılmamakla birlikte genel anlayış bunların aslında yatırım harcaması olduğudur (son yıllarda daha gelişmiş hesap sistemi olan ülkelerde bu harcamaları yatırım olarak hesaba katma çalışmaları hız kazanmıştır). Dolayısı ile büyümenin kaynağı AR-GE harcamalarını da içerecek şekilde genişletilmiş yatırımdır diyebiliriz. S(Y*, r) S o r S S(Y o , r) r o S o * Şekil 2.4 Klasik Tasarruf Fonksiyonu Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 6 Kutu 2.2: Nominal ve Reel Faiz Nominal faiz para cinsinden borçlanma işlemlerinde oluşan faiz oranıdır: $100 üç aylığına $102 karşı- lığında borç veriliyorsa bu işlemde $100 dolara karşılık $2 dolar nominal faiz oluşur. Bunu oran olarak ifadesine de nominal faiz oranı (i) denir. Nominal faiz oranı i = (Faiz/Anapara) × 100 olarak ifade edilir. Örneğimizde $100 anaparaya karşılık $2 faiz oluştuğuna göre üç aylık nominal faiz i = (2/100) × 100 = %2 olur. Reel faiz oranı (r) ise mal cinsinden borçlanma işlemlerinde oluşan faiz oranıdır. Örneğin, bu yıl ürettiği 1 ton buğdayı tüketmeyip ambarında saklayan bir çiftçinin bir dönem sonra gene 1 ton buğdayı vardır. Bu durumda reel faiz sıfırdır. Ama 1 ton buğdayı başka bir çiftçiye gelecek yıl 1 ton 50 kg buğday karşılığında borç olarak veriyorsa reel faiz r olur. Genel olarak borçlanma işlemleri nominal yani parasal olarak yapılır. Bir ton buğday bu yıl p t = $100 dolar ise çiftçimiz 1 ton buğdayı satıp başka çiftçiye %i nominal faizden $100 borç verecektir. Bu işlemde reel faiz kaç olur? Çiftçi gelecek yıl $100(1 + i) alacaktır. Oluşan (buğday cinsinden) reel faizin ne olacağı gelecek yıl buğday fiyatının (p t+1 ) ne olacağına bağlıdır. Eğer p t+1 = p t = $100 olarak sabit kalırsa r = i, yani nominal ve reel faiz oranları aynı, olur. Eğer buğday fiyatı artarsa reel faiz no- minal faizden küçük olur. Buğday fiyatı çok artarsa reel faiz negatif bile olabilir. Ama buğday fiyatı düşerse reel faiz nominal faizden daha yüksek de olabilir. Genel olarak bugün 1 ton buğdaya eşdeğer olan $100’ın gelecek yıl kaç ton buğdaya eşdeğer olacağı olarak hesaplanır. Burada ? = p t+1 /p t – 1 = enflasyon oranı, ? e ise bugünden bakarak beklenen enflas- yon oranıdır. Çünkü $100 dolar borç veren çiftçi gelecek yıl fiyatların ne olacağını bilemez, ancak ne olacağına ilişkin bir hesabı ya da beklentisi vardır. Yani çiftçi 100/p t ton buğday verip ton buğday almayı hesaplamaktadır. Buradan (kesir olarak ifade ederek) bulunur. Ex-post yani gerçekleşen reel faiz ? t = gerçekleşen enflasyon oranı olmak üzere olarak hesaplanır. Bu ilişkiler genel olarak (nominal oranlar çok büyük olmamak şartıyla) r = i – ? e ya da i = r + ? e r = i – ? t ya da i = r + ? t olarak ifade edilir. Yani nominal bir sözleşmede gerçekleşen (beklenen) reel faiz yaklaşık nominal faiz gerçekleşen (beklenen) enflasyon oranı farkına eşittir. Dolayısı ile ? t = 0 ise i = r olur. Eğer i = %5, ? t = %3 ise reel faiz %2 olarak gerçekleşir. Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 7 Şimdi, yatırımcılara dönersek, bir birim sermaye malı üretimi MP K (sermayenin marjinal üretkenliği) kadar arttırır. Buna karşılık tasarrufçuya r kadar faiz ödenecektir. Dolayısı ile reel faiz yükseldikçe yatırım yapmanın cazibesi azalır. I(r) yatırım fonksiyonu Şekil 2.5’te yatırımı reel faizin azalan bir fonksiyonu olarak göstermektedir. Şekil 2.5’te r* düzeyinden daha yüksek bir reel faiz oranında tasarruf fazlası (S > I) vardır ve mal pi- yasasında arz fazlası oluşur: Y > C + I. Bu durumda klasik mekanizmaya göre nihai olarak reel faiz düşer. Reel faizin düşmesi tasarrufu düşürüp tüketim ve yatırımı arttırarak arz fazlası giderir. Bu inti- bak çok pürüzsüz olmayacaktır. Mal piyasasında arz fazlası başlangıçta mal fiyatının (p) düşmesine ve nominal ücret veri iken reel ücretin (w/p) artmasına yol açar. Böylece istihdam ve üretim düşer ve işsizlik baş gösterir. Üretim ve gelirin düşmesi başlangıç reel faiz düzeyinde tasarrufu düşürür. Dola- yısı ile tasarruf fazlasının giderilmesi reel faiz değişmeden sadece gelirin düşmesi ile de mümkündür. Ama klasik işgücü piyasası mekanizmasına göre gelir ve üretimin düşüşünün yol açtığı işsizliğe tepki olarak reel ücretin düşmesi ile gelir Y* düzeyine geri dönecektir. Gelir sabit kaldığına göre oluşan tasarruf fazlası reel faizin düşmesi ile giderilebilir ve denge E noktasında oluşur. Aksine reel faiz dü- şükse, tasarruf açığı (S < I) vardır ve mal piyasasında talep fazlası olur: Y < C + I. Bu durumda yete- rince tasarruf bulamayan yatırımcıların rekabeti reel faizi attırarak dengenin E noktasında oluşmasını sağlar. E noktasında S* = I* ve C* = Y* – S* olmak üzere Y* = C* + I* mal piyasası denge koşulu sağlanır. Klasik (reel) faiz teorisi ile klasik istihdam teorisinin tamamlayıcı olduğuna ve nasıl bir bütünlük oluş- turduğuna dikkat ediniz. İstihdam ve gelir işgücü piyasasında oluşur. Reel faiz bu gelir düzeyinde oluşan tasarruf ve yatırım kararlarının yarattığı akımları eşitleyecek şekilde oluşur. ? Klasik teoride reel faiz tasarruf-yatırım akım dengesini sağlayan göreli fiyattır. Toparlarsak klasik modelde istihdam ve gelir ekonomide mevcut işgücü, işgücünün arz edilmesi ko- şulları, sermaye stoku ve üretim olanakları tarafından belirlenir. Klasik modelde belirlenen N* istih- dam düzeyinde başta reel ücret olmak üzere mevcut koşullarda çalışmak isteyen herkes çalışmaktadır. Yani çalışmak isteyip de çalışamayan kimse yoktur. Keynes “çalışmak isteyip de çalışamayan kimse- lerin” var olduğu işsizlik durumuna gayriiradî (istem dışı) işsizlik demiştir. Buna göre Klasik denge- de istem dışı işsiz yoktur. Var olan işsizler kendi seçimleri sonucu mevcut koşullarda çalışmayı tercih etmeyen iradi işsizlerdir. Bu istihdam ve gelire karşı gelen harcamaların gelirle uyum halinde olması ise harcama bileşiminin reel faiz değişmeleriyle intibakı sayesinde sağlanır. E S < I, Y < C + I S(Y*, r) S > I, Y > C + I r S, I I(r) r* S* Şekil 2.5 Klasik Modelde Mal Piyasası Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 8 2.3 ANA HATLARIYLA KEYNESYEN MODEL J. Maynard Keynes modern anlamda makro iktisadın başlangıcı sayabileceğimiz kitabını 1 1936 yılında yayımladı. Kitap Keynes’in 1920’li yıllardan itibaren zamanın ekonomik sorunlarına ilişkin yaptığı çalışmaların ulaştığı sonuçları içeriyordu ve yayımlanmasından sonra iktisat politikasından sosyal politikalara kadar geniş bir yelpazede derin etkileri oldu. Birinci Dünya Savaşı’nın sonunda İngiltere’de üretim düşmüş (bazı tahminlere göre yaklaşık %25) ve buna bağlı olarak işsizlik artmıştı. 1920’li yıllar boyunca bu düşüş telafi edilemedi. Bunun üstüne 1929 yılında Amerika’dan başlayarak Büyük Buhran olarak bilinen ve tüm dünyada büyük çöküşe yol açan olaylar zinciri ortaya çıktı. Büyük Buhran’ın yol açtığı yıkım aşağıdaki tabloda açıkça görülmek- tedir. Tablo 2.1 Ekonomik Göstergeler 1929–32 ABD İngiltere Fransa Almanya Endüstriyel Üretim % Değişme –46 –23 –24 –41 İşsizlik Oranı (%) 607 129 214 232 Kaynak: Wikipedia Yukarıda özetlediğimiz zamanın hâkim (klasik) iktisat anlayışına göre ekonomilerde uzun süreli işsiz- liği ortadan kaldıracak içsel mekanizmalar vardır. Ama 1920’li yılların tecrübesi bu mekanizmaların varlığını ve kendiliğindenliğini sorgulanır duruma düşürdü. Yani iktisadi krize paralel olarak bir de iktisat teorisi krizi vardı: klasik teorinin öngördüğü mekanizmalar çalışmıyordu. İşgücü piyasasında kriz döneminde reel ücretler düştüğü halde istihdam artmıyordu. İstihdam ve gelir düşüşüne paralel olarak tasarruflar azalmıştı. Bu düşük istihdam-gelir-yatırım-tasarruf dengesinden reel faiz hareketleri ile de çıkılamıyordu. İşte Keynes bu ortamda kapitalist ekonomilerde gelir ve istihdamın nasıl belir- lendiğine ilişkin tamamen yeni bir yaklaşım geliştirdi. Keynes’in klasik modele itirazının ve yeni yaklaşımının özünü faiz teorisi oluşturur. Keynes’e göre tasarruf ve yatırım kararları birbirinden ayrı ve kopuk kararlardır ve her tasarrufun (serveti arttırma kararının) yatırıma (serveti sermaye malları cinsinden arttırmak) dönüşmesin sağlayacak bir piyasa yoktur. Bu kararlar farklı düzlemlerde farklı mülahazalarla verilen kararlardır. Daha önce de belirtti- ğimiz gibi tasarruf ertelenmiş tüketim kararıdır ve tasarruf yatırıma dönüşürse ileride kalıcı olarak daha fazla üretip tüketme imkânı bulunur. Ama yatırım serveti arttırmanın sadece bir yoludur. Bazı durumlarda servet sahipleri tasarruflarını gelecekte satın alma gücü yaratacak başka araçlarla değer- lendirebilirler. Örneğin tasarruf ettiği miktar ile altın alan bir kişi bu miktar altının ifade edeceği satın alma gücünü (gelecek tüketim) belirsiz bir süre için geleceğe aktarmış olur. Böylece tasarrufun kulla- nımı altını satana geçer. Diyelim altın yurtdışından getirilmiştir. Bu durumda tasarruf altın ithalatı yoluyla yurtdışına çıkmış ve yurtiçinde gelecekte üretim artışı yaratacak yatırım gerçekleşmemiş olur. Serveti tutmanın farklı yollarının seçilmesinin başlangıç koşulları aynı olan iki ekonomide nasıl farklı makro dengelere yol açabileceği Örnek 2.1’de gösterilmiştir. 1 Kısaca General Theory (Genel Teori) olarak bilinen “The General Theory of Employment, Interest and Money”. Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 9 Örnek 2.1 Tasarruf ve Yatırım Hayvancılık yaparak yaşayan göçer bir ekonomi ele alalım. Ekonominin servet stoku çadır ve koyunlardan oluşsun. Toplam 1000 koyun ve 10 hanehalkı ve bunların her biri için bir çadır olduğunu varsayalım. Ekonomide bir yıl için gerçekleşen üretim değerleri 800 kuzu = $12000, 5 ton peynir = $5000, 5 ton yağ = $7500, 2 ton yapağı = $3000 olsun. Bu üretimin ara girdi kullanmadan gerçekleştiğini varsayarsak Y = $27500 olur. Şimdi iki farklı senaryo ele alalım. A. Hanehalkları 800 kuzunun 200 tanesini sürüye katarak ?K = Net Yatırım (NI) = 200 – 20 = 180 olmak üzere koyun stokunu 1180 koyuna çıkarırılar. Burada her yıl doğal nedenlerle 20 koyu- nun telef olduğunu varsaydık. Kendi tüketimlerini düştükten sonra kalan peynir, yağ, yapağı ve kuzuları satarak (ihraç ederek) $20000 elde ettiklerini ve bunun da $2000 doları ile yeni bir çadır malzemesi aldıklarını kalan gelirin ise diğer tüketim mallarına harcadıklarını varsayalım. Bu ekonomide C = $22500 = ($4500 kendi tüketimleri + $18000 ithalat) S = Y – C = $5000 I = $5000 ((200 kuzu) $3000 + bir çadır ($2000)) X = $20000 M = $20000 ($18000 tüketim malı + $2000 yatırım malı) olacaktır. Dolayısı ile bu ekonomide tasarruf tamamen sermaye stokunu arttırmak için kulla- nılmış olur. B. Hanehalkları 800 kuzunun 20’sini sürüye katarak ?K = Net Yatırım (NI) = 20 – 20 = 0 olmak üzere koyun stokunu aynı tutarlar. Kendi tüketimlerini düştükten sonra kalan peynir, yağ, yapağı ve kuzuları ihraç ederek $22700 elde ettiklerini ve $18000 değerinde diğer tüke- tim malları aldıklarını (ithal ettiklerini) varsayalım. Bu ekonomide C = $22500 = ($4500 kendi tüketimleri + $18000 ithalat) S = Y – C = $5000 I = $300 (20 kuzu) X = $22700 M = $18000 olur (S + M = I + X olduğuna dikkat ediniz). Ekonomi S – I = X – M = $4700 ticaret fazlası verir ki bu da ekonominin rezervlerini (yastık altındaki dolarlar) arttırmakta kullanılmış olur. Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 10 Bu örnekteki ikinci durum, klasik okuldan bir iktisatçının hemen dikkat çekeceği gibi, açık bir irras- yonel duruma işaret ediyor. Hanehalkları sermaye stoklarını arttırıp gelecek yılarda daha fazla üretip tüketmek yerine, neden varlıklarını burada dolarla ifade ettiğimiz genel bir satın alma gücü cinsinden tutsunlar? Keynes bu soruyu açıkça sormuştur ve verdiği cevap da modelinin esasını oluşturur. Tasarruf etmek serveti arttırma kararıdır. Bu bir akım karardır. Keynes’e göre bir stok olan servetin hangi varlıklar cinsinden tutulacağı ise bundan bağımsız bir karardır. Buna göre yukarıdaki örnekte $5000 tasarrufun 4700 dolarının dolar olarak servete eklenmesi ile 180 kuzu (net) ve 1 çadır olarak eklenmesi arasındaki seçim bu yıl $5000 değerindeki gelirin tüketilmeyip tasarruf edilmesinden ba- ğımsız bir karardır. Servetin hangi varlıklar cinsinden tutulacağı ise alternatif varlıkların getirilerine ve belirsizlik karşısındaki tutuma bağlıdır. Keynes’e göre bir varlık getiri oranı olan (reel) faiz servet stokunun alternatif varlıklar cinsinden tutulması kararına bağlı olarak oluşur. Yani reel faiz serveti tutmanın alternatifleri arasındaki stok seçimin bir etkileyeni ve etkilenenidir. Bu alternatiflerden birisi de daha sonra “para” diyeceğimiz genel kabul gören bir ödeme aracıdır. Ge- nel kabul gören bir ödeme aracı hazır ve genel bir satın alma gücü ve buna bağlı olarak genel bir tü- ketme olanağı demektir. İşte paranın bu anlamda, yani istenildiğinde ve ne suretle yapılacağı önceden belirlenmemiş hazır bir satın alma gücü sağlama anlamında, likit olma özelliği vardır ve bu özelliğin sağladığı getiriye de Keynes likidite primi demiştir. Örneğimize dönersek, bu yılki tasarrufun 200 kuzu ve bir çadır olarak değerlendirilmesi halinde, normal şartlarda, gelecek yıl fazladan (yuvarlaya- rak) 160 kuzu; 1 ton peynir, 1 ton yağ, ve 0.4 ton yapağı üretmek mümkün olur. Gelecek yıl ya bunlar ya da bunların gelecek yılki fiyatlarla eşdeğeri başka mallar tüketilebilir. Bu bir seçimdir. Diğer se- çimse tasarrufu örneğimizde dolar olarak ifade ettiğimiz para cinsinden tutarak geleceğe hazır ve genel bir satın alma gücü aktarmaktır. Bu durumda servet sahipleri Keynes’in deyimiyle likiditeyi tercih etmiş olurlar. Yukarıda işaret ettiğimiz irrasyonel durumu geliştirdiğimiz yeni terimlerle ifade edebiliriz: “İnsanlar neden üretken sermaye malları yerine likidite tercih etsinler?” Likidite tercihini ne belirler? Örneği- mize dönerek ekonominin karşı karşıya olduğu iki seçimi ele alalım. Ekonomi bu yıl 4700 dolar değe- rinde 180 kuzu (net) ve 1 çadır net yatırım yapmak ile 4700 doları para olarak tutmak seçenekleri ile karşı karşıyadır. Seçenek 1: Para Tut (Likidite tercih et) Seçenek 2: Sermaye mallarına (180 kuzu ve bir çadır) net yatırım yap Beklenen Nominal Getiri Sıfır (Her iki yılda da $4700) + “likidite primi” Gelecek yıl et ve süt ürünlerinin fiyatlarına bağlıdır. Fiyatlar çok düşerse nominal getiri negatif ola- bilir. Ama fazla düşmez, aynı kalır ya da artarsa yüksek nominal getiri- ler elde etmek mümkündür. Sistemik Risklerin (Savaş, talan, hayvan hastalığı) Etkisi Sıfır (Her iki yılda da $4700) Servet ciddi boyutta aşınabilir. Dolayısı ile gelecek yıl için üretilen malların fiyatlarının düşmeyeceği/artacağı beklentisi hâkim ise ve sistemik bir risk algısı yoksa likidite tercih edilmeyecek, birimler servetlerini sermaye malları cinsin- den tutacaklardır. O kadar ki daha önceki yıllarda likidite tercih edip elinde para olanlar bu yıl kendi Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 11 ürettiklerinden fazla kuzu alarak sermaye stoklarını arttırmak isteyecektir. Yani tercihler serveti ser- maye malları cinsinden tutmak lehine değişecektir. Diğer bir anlatımla üretilen malların fiyatlarının düşmeyeceği/artacağı bekleyenler için sermayenin (beklenen) getirisi likidite priminden fazladır ve daha az likidite, daha fazla sermaye malı talep edilir. Öte yandan gelecek yıl et ve süt ürünlerinin fiyat- larının çok düşeceği bekleniyorsa tercih likiditeden yana olacaktır. Fiyatların düşeceğinin beklendiği bu durumda likidite primi diğer varlığın (beklenen) getirisinden fazladır ve daha fazla likidite, daha az diğer varlık talep edilir. Genel olarak sistemik bir risk algısı varsa bu likidite priminin yükselmesini birlikte getirir: bir felaket durumunda likit olmanın getirisi çok fazladır. Dolayısı ile sistemik risk algı- sı güçlüyse tercih likiditeden yana olacaktır. Bu açıklamalardan anlaşılacağı gibi diğer riskler veri iken likidite tercihi likidite primine nispetle diğer varlıkların beklenen getiri oranı tarafından belirlenir. Keynes’in teorisinin özünü oluşturan bu sonucu Şekil 2.8 yardımıyla açıklayabiliriz. Şekilde L(i) eğrisi likidite tercih fonksiyonudur ve tercih (talep) edilen likidite stokunu nominal faizin azalan bir fonksiyonu olarak göstermektedir. Likidite ve diğer varlıklar arasındaki seçim nomi- nal faize bağlıdır. Çünkü beklenen enflasyon nominal getiriler veri iken bütün varlıkların reel getirile- rin aynı ölçüde etkiler. Zaten finansal sistemde esas olan nominal sözleşmelerdir ve bunlar da nominal faiz oranı üzerinden yapılır. Burada faizi likidite dışındaki diğer varlıkların ortak (nominal) getiri oranı olarak düşünmek gerekir. L(i) fonksiyonu üzerinde beklentiler (sistemik riske ilişkin olanlar dahil) ve likidite primi sabittir. Likidite tercih fonksiyonu negatif eğimlidir çünkü beklentiler veri iken, faiz likidite priminden fazla ise talep diğer varlıklara kayar ve daha az likidite tercih edilir. Aksine düşük faiz oranında likidite primi daha yüksektir ve daha faza likidite tercih edilir. Şekilde likidite arzının sabit olduğu varsayılmıştır. Yüksek bir faiz oranında (i 1 ) likidite fazlası (likidite piyasasında arz fazlası) vardır. Bunun nedeni faizin likidite primini aşması nedeniyle talebin diğer varlıklara kaymış olmasıdır. Diğer bir deyişle diğer varlıklar için talep fazlası vardır. Bu durumda faiz, genellikle diğer varlıkların fiyatlarının artma- sına paralel olarak, düşecektir. Tersine r 2 oranında likidite primi daha yüksektir ve likidite tercihi art- mıştır; diğer varlıklar için arz fazlası vardır ve bunların fiyatlarının düşmesine paralel olarak faiz yük- selir. E noktasında dengede denge (i*) faiz oranı likidite tercihini mevcut likidite stoku ile uyum haline getiren fiyat olarak belirlenmiş olur. Bu nominal faize karşılık gelen reel faiz oranı ise r K = i* – ? e olacaktır (Kutu 2.2). i 1 i 2 E Likidite Darlığı Likidite Arzı Likidite Fazlası i L(i) i* Şekil 2.6 Keynesyen Modelde Likidite Piyasası Likidite Stoku Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 12 ? Keynesyen teoride, bekleyişler ve risk algılamaları veri iken, faiz oranı bir stok kararı olan servetin hangi varlık cinsinden tutulacağını belirleyen göreli fiyattır. Buna göre Klasik model- deki gibi yatırım-tasarruf akımları arasındaki uyumsuzluklar ya da mal piyasasındaki denge- sizlikler (reel) faiz hareketleri ile giderilemez. Dikkat edileceği gibi L(i) eğrisi üzerinde likidite primi sabit olduğuna göre dengede faiz likidite pri- mine eşit olmalıdır. Çünkü ikisi biri birinden (en azından belirli bir marjın ötesinde) farklı olduğunda talep likiditen diğer varlıklara ya da tersine kayacaktır ve varlık piyasaları dengede olamaz. Bu teoride açık kalan taraf “likidite priminin” nasıl belirleneceğidir ve bunun da genel kabul gören bir açıklaması yoktur. Keynes bunun farkındaydı ve bu nedenle faizin “kendine has acayip” ve daha çok “akdi” yani “sözleşmeden doğan” bir olgu olduğunu belirtmiştir. Çünkü son tahlilde “likidite primini” belirleme- nin nesnel bir ölçütünü tanımlamak pek mümkün değildir. Kutu 2.3’te dünyanın en çok kullanılan faiz oran(lar)ı olan LİBOR üzerinden faizin belirlenme esasları anlatılmaktadır. Kutu 2.3. LİBOR LİBOR (London Interbank Offered Rate) Londra’da çeşitli vadeler için bankalar arası borçlanmalarda esas olan nominal faiz oranıdır. LİBOR İngiltere Bankalar Birliği tarafından hesaplanır. Birlik Londra’da işlem yapan belirli büyüklükte ve kredi derecesi yüksek belirli sayıda finansal kuruluştan (belirli bir para cinsinden veri bir vade için) borç alabilmeyi “umdukları” faiz oranını bildirmelerini ister. Bu oran- ların en yüksek ve en düşük %25’i çıkarıldıktan sonra kalan ortadaki %50’lik bildirimin ortalaması o para ve vade için LİBOR oranı olarak ilan edilir. Bankaların bildirdikleri oranların gerçekleşen işlemler- de oluşmuş olması gerekmez. Bankaların “bir gün sonra saat 11’den hemen önce ödemek zorunda kalacaklarına inandıkları ya da umdukları/öngördükleri (perceived)” orandır. Bir oranı belirleyen ban- ka paneli 6 ila 18 kadar bankadan oluşabilir ve belirli aralıklarla panelde değişikliğe gidilebilir. LİBOR’un önemi dünya çapında birçok faiz oranına ölçü oluşturmasından kaynaklanır. Dünya’nın he- men her yerinde hane halklarının ödediği konut kredi faizi, bankalardan aldıkları mevduat faizi, şirket- lerin borçlanma faizinden ülkelerin uluslar arası piyasalarda borçlanma maliyetlerine kadar birçok faiz oranı ilgili vadede LİBOR esas alınarak oluşur. 2012 yılında az sayıda bankanın tekelimsi güçlerini kul- lanarak özellikle dünya finansal krizinin başladığı 2007-2008 yıllarında LİBOR faizlerini kendi avantajla- rına uygun olarak düşük ya da yüksek tutmak için anlaşmalı hareket ettikleri ortaya çıktı. Panelde yer alan banka yetkililerine gelen e-postalar bu konuda delil oluşturdu. Bunlardan bir tanesine göre: “Hi Guys, We got a big position in 3m libor for the next 3 days. Can we please keep the libor fixing at 5.39 for the next few days. It would really help. (Selam millet, önümüzdeki üç gün için 3 aylık libor işlemlerinde çok büyük pozisyonumuz var. Lütfen önümüzdeki birkaç gün liboru 5.39 düzeyinde tuta- bilir miyiz. Bu gerçekten yardımcı olur.)” http://en.wikipedia.org/wiki/Libor_scandal Bu hikâyede bizim açımızdan önemli olan (şikesiyle, günahıyla, sevabıyla) LİBOR faiz oranının yatırım ve tasarruf akım kararı alan birimler tarafından değil; büyük fonlar yani varlık stokları yöneten birim- ler tarafından belirlendiğidir. Yukarıdaki alıntıda bahsi geçen “büyük pozisyon” değeri 3 aylık LİBOR faizine duyarlı bir varlık stokuna atıf yapmaktadır. Üstelik belirlenme prosedürüne göre faiz belirli bir borçlanma için ödemeyi öngördükleri orandır ve piyasa katılımcılarının likiditenin fiyatına ilişkin “orta- lama” öngörüsüdür. Bu anlatılanların Keynes’in modeline daha uygun olduğunu söylemek pek aykırı olmayacaktır. Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 13 Şimdi, (reel) faiz oranı likidite (varlık) stoku piyasasında belirlenince Şekil 2.5’teki mal piyasası den- ge oluşumu çok farklı olur. Keynesyen modelde yatırımın nasıl belirlendiği Şekil 2.7’de gösterilmiştir. Keynesyen yatırım fonksiyonunu I = I(r, Ex) olarak tanımlayabiliriz. Buna göre yatırım talebi reel faizin ve bekleyişlerin (Ex) fonksiyonudur. Bu- rada bekleyişler varlık fiyatlarının gelecekteki fiyatları başta olmak üzere genel olarak yatırımın başa- rısını ve getirisini ilgilendiren parametrelerin gelecekteki değerlerine ilişkin bekleyişlerdir. Bunlar kısmen likidite tercihini belirleyen parametrelerle de çakışır. Şekilde I(r, Ex 1 ) yatırım talep eğrisi nis- peten olumlu bekleyişler altında yatırım talebini klasik modelde olduğu reel faizin azalan bir fonksi- yonu olarak gösterir. Likidite piyasasında (Şekil 2.6) belirlenen r K = i* – ? e faizi ile iyimser bekleyiş- ler altında yatırım talebi I 1 kadardır. Bekleyişlerde bir bozulmanın etkisi yatırım talep fonksiyonunu sola/aşağıya kaydırmaktır ve kötümser bekleyişler altında yatırım talep eğrisi I(r, Ex 2 ) ile gösterilmiştir. Dolayısı ile aynı reel faiz ile kötüm- ser bekleyişler altında yatırım talebi I 2 kadar olur. Eğer bekleyişlerdeki bozulma likidite tercihini de etkilerse (Şekil 2.6’da L(i) eğrisi sağa/yukarıya kayarsa) artan likidite primine paralel olarak reel faiz de yükselir ve kötümser bekleyişler altında yatırım talebi E’ noktasında daha düşük bir düzeyde ger- çekleşebilir. Örneğin, 1929 büyük krizinde ortaya çıkan durumu ele alalım. Kriz aslında varlık piyasa- larında başlamıştı ve arka planında iyimser bekleyişlere bağlı olarak varlık piyasalarında borçlanarak büyük pozisyon alan bazı birimlerin borçlarını çeviremez duruma düşünce varlıkları satmak zorunda kalması ile varlık fiyatlarında büyük bir çöküş yaşanması vardı (aynı mekanizma ile 2008 yılında gene ABD’den başlayarak ciddi bir finansal kriz oluştu). Varlık fiyatlarının çöktüğü ve yakın ve öngörüle- bilir bir gelecekte de yükselmesinin beklenmediği bir ortamda yatırım talebi sola, likidite tercih fonk- siyonu sağa (zaten likidite en çok bu tür belirsizlik ortamında tercih edilir) kaymak suretiyle yatırım talebi E’ noktasında çok düşük düzeyde gerçekleşmiş olur. Bu açıklamalar ışığında Keynesyen modelde yatırımların “otonom” olduğunu düşünmek yerinde olur. Otonom kelime anlamıyla “özerk, muhtar” demektir ve yatırımlar tam da bu anlamda otonomdur: bir dönem için likidite tercihini ve varlık kararlarını etkileyen bekleyişler ve diğer unsurlar veri iken tasar- ruf, gelir gibi akım değişkenlerden bağımsız olarak başka bir düzlemde belirlenir. Bu fikri ifade etme- nin en kestirme yolu yatırım düzeyinin I = I o E’ I(r, Ex 2 ) I 2 I 1 E Bekleyişlerde Bozulma r I(r, Ex 1 ) r K Şekil 2.7 Keynesyen Modelde Yatırımların Belirlenmesi I Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 14 olarak veri olduğunu varsaymaktır ve bunu yatırım-gelir düzleminde Şekil 2.8’deki gibi gösterebiliriz. Şimdi tasarruf fonksiyonuna dönersek klasik modelde olduğu gibi S = S(Y, r) olduğunu varsaymaya devam edebiliriz. Ama (reel) faiz likidite tercihince belirlendiği üzere r K düzeyinde veri olduğuna göre tasarruf sadece gelirin fonksiyonu olur ve gelir arttığında tasarruf arttığına göre fonksiyonu Şekil 2.9’daki gibi gösterebiliriz. O halde Keynesyen modelde mal piyasası denge oluşumu Şekil 2.10’daki gibi olur. Denge geliri (Y e ) likidite tercihi ve bekleyişler veri iken tasarruf = yatırım denge koşulunun gerçekleştiği noktada olu- şur. Şekilde Y* klasik modelin işgücü piyasasında dengeye karşı gelen “tam istihdam” dengesidir ve buradaki gibi düşük bir yatırım düzeyi ile oluşan denge geliri bunun altındadır. Yatırım I o düzeyinde kaldığı sürece gelir Y* düzeyine yükselemez. Çünkü bu düzeyde gerçekleşecek olan tasarruf (S*) veri yatırım düzeyini aşar ki bu da mal piyasasında arz fazlası var demektir (S > I ? Y > C + I). Yatırımı arttıracak bir gelişme olmadığı sürece ekonomiyi Y e düşük istihdam dengesinden çıkaracak bir meka- nizma yoktur. Keynes’in ulaştığı sonuç kısa ve çarpıcıdır: ? Kapitalist bir ekonomide denge istihdam ve gelir düzeyini likidite tercihi ve bekleyişleri belir- leyen koşullar altında oluşan otonom yatırım talebi belirler. Bu dengede mevcut koşullarda ça- lışmak istediği halde iş bulamadığı için çalışamayanların olduğu istem dışı işsizlik oluşabilir. Ancak çok özel bir tesadüfle r K = r* ise ve bekleyişler de uygunsa I o = I* olur ve Keynesyen denge ile Klasik denge çakışabilir. S Y S = S(Y, r*) Şekil 2.9 Keynesyen Tasarruf Fonksiyonu I o I Y Şekil 2.8 Keynesyen Yatırım Fonksiyonu Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 15 Ulaşılan bu sonucu biraz irdelemek üzere analizi klasik modelin Şekil 2.5’i üzerinde gösterip iki mo- del arasındaki farkları vurgulayalım. Şekil 2.11’de r K likidite tercihince belirlenen reel faiz oranı, I(r) de veri bekleyişlerle yatırım talep fonksiyonudur. Keynesyen denge Y e gelir düzeyi ile E K noktasında oluşur. Klasik anlayışa göre E K noktası denge olamaz çünkü işgücü piyasası dengede değildir ve bu dengesizlik sürdüğü sürece klasik mekanizma devreye girer: işsizlik reel ücreti düşürür istihdam ve gelir artar, tasarruf fonksiyonu sağa kayarak E noktasında tam istihdam dengesine gelinir. Ama bunun olabilmesi için reel faizin de süreç içinde oluşan tasarruf fazlasına bağlı olarak düşmesi gerekir. Daha önce de belirttiğimiz gibi klasik faiz ve istihdam teorileri biri birini tamamlar. Keynes faiz teorisini bambaşka bir düzleme taşıyarak bu mekanizmanın neden çalışamayacağını ortaya koymuştur. Keynesyen modelde gelir dağılımı konusu Kutu 2.4.’te kısaca tartışılmıştır. r* S o = I o S(Y e , r*) E K E S(Y*, r) r S, I I(r) r K S*= I* Şekil 2.11 Klasik – Keynes Karşılaştırması E K S(Y) I = I o Y e I o I, S Y Şekil 2.10 Keynesyen Modelde Denge Y* Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 16 Kutu 2.4 Keynesyen Modelde Gelir dağılımı Keynes’in gelir dağılımı konusunda çok açık bir anlatımı yoktur. Ama modelinin genel mantığı çerçe- vesinde nasıl bir belirleme olabileceği ortaya konabilir. Şekil 2.13’te emeğin marjinal üretkenliği eğrisi gösterilmiştir. Şekilde N o Şekil 2.10’daki E K noktasın- da Keynesyen denge gelirine karşı gelen istihdam düzeyi olsun. Bu istihdam düzeyine marjinal eğrinin altındaki ABN o O alanı Y e toplam gelirine eşittir. Keynes’in, kendisinin de bu doğrultuda bazı değer- lendirmeleri olduğu üzere, marjinalist yorumuyla reel ücret bu istihdam düzeyinde emeğin marjinal üretkenliğine karşı gelen C değerine eşitse gelir bölüşümü ACB kadar (kâr), CBN o O kadar ücret geliri olmak üzere belirlenmiş olur. Marjinalist bile olsa bu yaklaşım klasik yaklaşımdan farklıdır çünkü klasik yaklaşımda olduğu gibi istihdam ve reel ücret bir denge ilişkisi içinde birlikte belirlenmemekte- dir. Aksine istihdam düzeyi mal piyasasında (Şekil 2.10) belirlendikten sonra reel ücret belirlenmiş olur. Bu haliyle bile gelir dağılımı yatırım talebinden bağımsız değildir. Yatırımlarda bir artış istihda- mı arttırır, reel ücreti düşürür. Yatırım artışı geliri Y 1 düzeyine yükseltince (Şekil 2.12) istihdam da N 1 düzeyine yükselir. Bunun sonucunda Şekil 2.13’te reel ücret B’ noktasına karşı gelecek şekilde düş- müş olur. Yani her yatırım düzeyine karşı gelen bir reel ücret ve gelir dağılımı vardır ki bu işgücü piyasasında dengeyi sağlayan tek bir reel ücret düzeyi anlayışından çok uzaktır. Ama Keynesyen gelir dağılımının marjinalist olması gerekmez. Örneğin, istihdam düzeyi N o düzeyinde iken gelir dağılımı kârların toplam gelir içinde payı ABFD (Şekil 2.13) olacak şekilde belirlenebilir ve reel ücretin değeri de D olur. Keynes sonrası gelişmelerde gelir dağılımının sosyal dengeler, yatırım düzeyi, reel faiz ve servet stoklarının değeri gibi unsurları hesaba katan başka mekanizmalarla belirlenmesi esas alınmış- tır. Bunlara ileriki bölümlerde yeri geldikçe işaret edeceğiz. 2.4. İKİ MODELDE TASARRUF/YATIRIM ARTIŞLARININ ETKİLERİ Tasarruf artışı (tasarruf eğiliminde artış) her gelir ve faiz düzeyinde daha fazla tasarruf etme anlamın- da tasarruf fonksiyonunun Şekil 2.5 itibariyle sağa/aşağıya, Şekil 2.9 itibariyle ise sola/yukarıya kay- ması demektir. Şimdi Klasik modelde (Şekil 2.5) tasarruf artışı sonucunda reel faiz düşer ve denge yatırım miktarı artar. Ama işgücü piyasasında belirlenen gelir ve istihdam bu değişmelerden etkilen- mez. Talebin bileşimi yatırım lehine (tüketim aleyhine) değişmiş olur. Dikkat edilirse artan tasarruf N 1 B’ F O D N o A B w/p N MP L Şekil 2.13 Keynesyen Modelde Gelir Dağılımı C Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 17 eğilimi faizi düşürerek yatırımda artışa yol açmış olur. Ama Keynesyen faiz ve yatırım talep fonksiyo- nunun anlamı tam olarak da yatırımın tasarruftan bağımsız varlık piyasalarında belirlenen bir akım olduğu ve tasarruf artışının kendiliğinden yatırım artışına dönüşmesini sağlayacak bir mekanizma ol- madığıdır. Bu durumda Keynesyen iktisatta tasarruf paradoksu olarak bilinen durum ortaya çıkar ki bu da Şekil 2.12’de gösterilmiştir. Şekil 2.12’de tasarruf artışı tasarruf fonksiyonunun S’(Y) konumuna kayması ile gösterilmiştir. Yatırım fonksiyonu I = I o olarak kaldığı sürece denge geliri Y e ’ düzeyinde daha dü- şük gerçekleşir. Çünkü dengede tasarruf = yatırım olmalıdır. Yatırım aynı kaldığı sürece tasarruf da aynı kalır. Ama her gelir düzeyinde tasarruf etme eğilimi arttığına göre gelir tasarruf aynı kalacak şekilde düşer: S’(Y e ’) = S(Y e ). İkinci olarak yatırımlarda bir artışın etkisini ele alalım. Klasik modelde yatırım fonksiyonu Şekil 2.5 itibariyle sağa/yukarıya kayarsa reel faiz artar ve bunu sonucu olarak da aynı gelir düzeyinde daha fazla tasarruf edilir. Ama işgücü piyasasında belirlenen gelir ve istihdam bu değişmelerden etkilen- mez. Talebin bileşimi yatırım lehine (tüketim aleyhine) değişmiş olur. Keynesyen modelde yatırımlar- da bir artışın gelir düzeyine etkisi Şekil 2.14’te gösterilmiştir. Bekleyişlerde bir iyileşme üzerine diye- lim yatırım talebi I = I 1 olmak üzere artmıştır. Yeni denge geliri tasarrufları yeni yatırım düzeyine eşitleyecek şekilde geliri Y e 1 düzeyinde gerçekleşir ve buna karşı gelen istihdam düzeyi de daha yük- sektir. Dolayısı ile Keynesyen modelde stok piyasalarda belirlenen faiz aynı kalır ve yatırım artışı gelir artışı yoluyla gerekli tasarruf artışını sağlamış olur. S(Y) I = I o Y e I o I Y Şekil 2.14 Keynesyen Modelde Yatırım Artışı Y e 1 I = I 1 E K S’(Y) Y e ’ S(Y) I = I o Y e I o I Y Şekil 2.12 Tasarruf paradoksu Y* Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 18 2.5 KEYNES ve İKTİSAT POLİTİKASI İktisat politikası kamu müdahalesi ile iktisadi dengeleri bir amaç çerçevesinde değiştirmeye çalışmak demektir ve makro iktisat kaçınılmaz olarak bunun ne ölçüde ve hangi şartlarda mümkün olup olmadı- ğı noktasına gelir. Tahmin edileceği gibi piyasanın kendiliğinden mekanizmalarına dayanan klasik modelde iktisat politikasına pek yer olmayacaktır. Konuyu açmak için modelimizi kamu kesimini içe- recek şekilde genişletelim. Kamu kesiminin olduğu kapalı bir ekonomide milli gelir özdeşlikleri Y ? Y d + T ? C + I + G ya da Y d – C + T ? S + T ? I + G olur ki buna göre denge koşulu da daha önce olduğu gibi C*, S* = Y d – C* ve I* planlanan yani ex- ante tüketim, tasarruf ve yatırımı göstermek üzere Y = C* + I* + G ya da S* + T = I* + G olur. Burada kamu nihai mal ve hizmet harcamaları (G) ile net vergilerin (T) her zaman planlanan düzeyde olduğunu düşüneceğiz. Bu şartlarda klasik mal piyasası analizi Şekil 2.15’teki gibi olur. Bu- rada I + G ve S + T fonksiyonları Şekil 2.5’teki I ve S fonksiyonlarına her faiz düzeyinde sabit olan G o ve T o ’ın eklenmesi ile elde edilir. Başlangıçta T o = G o olduğunu yani kamunun denk bütçe ile çalıştığını varsayalım. Şimdi diyelim ka- mu harcamaları kamu kesimi açık verecek şekilde artmıştır (G 1 > T o ). Bunun etkisi I + G fonksiyonu- nu sağa/yukarıya kaydırmaktır. Başlangıç faiz oranında bu mal piyasasında E o A = G 1 – G o = ?G kadar talep fazlası yaratır ve yukarıda açıklanan klasik mekanizma ile faiz artarak ekonomi E 1 noktasında yeni dengeye gelir. Bu değişiklik sonunda istihdam ve gelir düzeyi ile reel ücret değişmez, çünkü bu değişkenler işgücü piyasasında belirlenir (Şekil 2.3) ve kamu harcama artışının bu piyasa üzerinde bir etkisi (kamu harcama artışı insanlara çalışmasınlar diye gelir vermek biçiminde değilse!) yoktur. Do- layısı ile E 1 dengesinde gelir aynı kaldığına ve reel faiz arttığına göre tasarruf artar ama bu artış E o A’dan az olduğuna göre yatırım da düşer. Özetle, A I(r) + G 1 r 1 S 1 E 1 E o S(Y*, r) + T o r S, I I(r) + G o r o S o Şekil 2.15 Klasik Modelde Kamu Harcama Artışı Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 19 Klasik Modelde Kamu Harcama Artışının Etkisi Değişken Etki Üretim ve Gelir (Y) Değişmez İstihdam Değişmez Reel Ücret Değişmez Reel Faiz Artar Tasarruf Artar Yatırım Azalır Buna göre kamu harcama artışı yatırımları dışlar ve bunun mekanizması da reel faiz artışıdır. Ka- mu açık verecek şekilde harcama arttırırsa bunun finansmanı için borçlanması gerekir. Bu borçlanma tasarruf – yatırım akım piyasasında talep fazlası demektir: kamu kesimi özel yatırımcılar ile mevcut tasarrufların kullanımı için rekabete girer. Bunun sonucu olarak reel faiz artar ve yatırım düşer. Gelir aynı kalmak üzere E 1 dengesinde S + T = I + G eşitliği kısmen tasarruf artışı, kısmen de yatırım azalışı ile oluşur. Tasarrufların faiz esnekliği ne kadar azsa, yatırım azalması da o kadar fazla olur. Bu sonuç bugün bile özellikle finans dünyasındaki iktisatçılar arasında 70 küsur yıllık Keynesyen itiraza rağmen hala en yaygın olarak kabul edilen sonuçlardan birisidir: kamu açığı artarsa reel faiz yükselir. Detayla- rını uygun şekiller üzerinde göstermeyi okuyucuya bırakarak aksine kamu açığında bir azalma (T veri iken harcamanın azalması, harcama veri iken T’nin artması) reel faizi azaltır, yatırımları arttırır. Kamu kesimi ile Keynesyen model Şekil 2.16’da gösterilmiştir. Gene T o = G o varsayarak başlayıp kamunun açık verecek şekilde harcamalarını arttırdığını düşünelim. Harcama artışının etkisi I + G doğrusunu G 1 – G o = ?G kadar yukarıya kaydırmaktır. Bunun anlamı başlangıç üretim düzeyinde mal piyasasında talep artışı yaratmaktır. Bu talep artışını karşılayacak üretim kapasitesi ve işgücü olduğu varsayımıyla denge E o ’dan E 1 noktasına kayar ve denge geliri Y 1 düzeyine buna bağlı olarak da istihdam artar. E 1 dengesinde tasarruf artmış, yatırım aynı kalmıştır. Tasarruf artışı kamu harcama artışı kadardır, yani kamu harcama artışı kendini karşılayacak yeterli tasarruf artışı yaratır. Ama tasarrufun artması bir şey, bunun kamuya borç olarak verilmesi başka bir şeydir. Çok önemli olan bu konuyu biraz açmak gerekiyor. Gelirinden fazla harcama yapan her birim borçlanmak (ya da varlıklarını satmak) zorundadır. Bu kamu kesimi içinde geçerlidir. Tipik olarak kamu borçlanması kamu tahvilleri (bir yıldan uzun vadeli kamu senetleri/kâğıtları) ihraç edilerek yapılır. Yeni kamu kâğıtları, genellikle Hazine Müsteşarlığı’nın ilgili birimleri aracılığı ile satılmak üzere piyasaya sürülür. Hazine doğrudan bankalar ve diğer bazı kabul E 1 S(Y) + T o I o + G o Y o E o I Y Şekil 2.16 Keynesyen Modelde Kamu Harcama Artışı Y 1 I o + G 1 Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 20 edilmiş finans kuruluşları ile işlem yapmakla birlikte isteyen herkes bankalar aracılığı dolaylı olarak bu piyasadan Hazine kâğıdı alabilir. Bu borç arayan bir tüccarın piyasaya yeni senetler sürmesi (ban- kalara gidip kredi talep etmesi, diğer tüccarlardan borç talep etmesi, ya da eşe dosta gitmesi) gibidir ki her tüccar her istediğinde istediği kadar borç bulamayabilir (senet satamayabilir). Çünkü borç veren servet sahipleri açısından bu işlem servetlerinin daha büyük bir bölümünü tüccarın/kamunun borç kâğıtları cinsinden tutması demektir. Keynes’in kendi teorisi uyarınca servet sahipleri servetlerini ne suretle tutacaklarına farklı varlıkların beklenen getirilerine bakarak karar verirler ve risklerin çok arttı- ğı belirsizliğin derinleştiği durumlarda likidite tercih ederek başka hiçbir varlığı tutmak istemeyebilir- ler. Şimdi Keynes büyük krizi (1929) takip eden yıllarda, varlık piyasalarının çöktüğü, likidite terci- hinin çok güçlü olduğu ve başlangıç koşulları itibariyle kamu borçluluğunun çok yüksek olmadığı bir dönemde servet sahiplerine likit varlıkların bir kısmının makul bir getirisi olan kamu kağıtları ile de- ğiştirmeye ikna olacaklarını düşünmüştü ve bu konuda da haklıydı. İşte bu koşullarda Şekil 2.16’daki gibi faiz, likidite tercihi ve yatırımlar etkilenmeden açık finansman yoluyla kamu harcama artışı talep ve gelir artışı yaratır. Ama her ekonomide, her başlangıç koşulu için bunun böyle olacağını varsayamayız. Keynes’in kendi çözümlemesi uyarınca son tahlilde zaman içinde servet stoklarının kompozisyonunun varlık fiyatlarını ve reel faizi etkilemeden sistematik olarak bir varlık lehine değişmesini bekleyemeyiz. Yukarıda gör- düğümüz klasik çözümlemedeki gibi kestirmeden ve akım dengeler üzerinden her kamu açığı artışının reel faiz artışı ile sonuçlanacağını düşünmesek bile reel faizlerin kamu borç stokunun her düzeyi için kamu finansman gereklerinden bağımsız olacağını düşünemeyiz. Bu konu ileriki bölümlerde tekrar karşımıza çıkacaktır. Bu aşamada Çizim 2.1’de 1990 yılında “makul” düzeylerde olan borç stoklarının nasıl hızla artabileceği görünmektedir. Finansal piyasaların borçlanma üzerinde nasıl kısıt yaratabile- 0 50 100 150 200 250 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 Çizim 2.1 Kamu Borç Stoku/GSYH, % Almanya Yunanistan İspanya Türkiye ABD Japonya Kaynak: Avrupa Komisyonu, AMECO Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 21 ceğinin en yakın örneği günümüzde İspanya’dır. Borç stoku GSYH’ya oranla çok da yüksek görünme- se de işsizliğin %20’leri aştığı İspanya’da değil kamu harcamalarını arttırıp gelir ve istihdamı arttır- mak, aksine kamu harcamalarını kısmak baskısı vardır! 2 Bu baskıyı yaratan “uluslararası finansal pi- yasalardır” ve ülkelerin borçlanma olanağı ve şartları bu “piyasaların” algısıyla sınırlanır. Türkiye ise kamu borç stoku kaynaklı 2001 krizinden sonra hızlı bir intibakla borç stokunu azaltmış ve günümüz- de en azından bu konuda sorun yaşamamaktadır. Son olarak bu bölümde tam olarak ne yaptığımızı anlamak gerekiyor. Burada yapılan “karşılaştırmalı” statik analiz dediğimiz bir “parametre” ya da dışsal değişkenin değişmesi sonucunda ortaya çıkan iki statik dengenin karşılaştırılması işlemidir. Şekil 2.15’te iki ayrı kamu harcama düzeyine karşı gelen E o ve E 1 dengelerinin karşılaştırılması gibi. Klasik analiz iktisatçıların “uzun dönem” dediği her türlü intibakın tamamlandığı duruma ilişkindir. Düz anlatımla klasik model çerçevesinde sorulan soru şu- dur: “Bütün her şeyi (sermaye stoku, teknolojisi, işgücü vb. ..) aynı olan ve kaynaklarını tam olarak kullanan iki ekonomiden birinde kamu kesimi daha fazla harcama yaparsa o ekonomide kalıcı olarak ne değişir?” Özellikle de kalıcı olarak daha yüksek düzeyde gelir elde edilebilir mi? Gerçekten de “zenginliğin” kaynağı kamu harcaması olabilir mi? Cevap varsayılan, özellikle de kaynakların tam olarak kullanılmakta olduğu, şartlarda olması gerektiği gibi olumsuz olmalıdır. Kalıcı olarak daha yüksek düzeyde gelir elde etme anlamında zenginliğin kaynağı Kutu 2.1’de açıklandı. Şekil 2.16’da cevaplanan soru ise farklıdır: “Bütün her şeyi (sermaye stoku, teknolojisi, işgücü vb. ..) aynı olan ve kaynaklarını belirli bir anda tam olarak kullanamayan iki ekonomiden birinde kamu ke- simi daha fazla harcama yaparsa o ekonomide olarak ne değişir?” Keynesyen analizin cevabı da baş- langıç koşulları itibariyle kamu harcama artışı için gerekli borçlanma ortamı aynı olmak üzere daha fazla kamu harcaması yapan ekonomide kaynak kullanım oranı, gelir ve istihdam artar olmaktadır. Özellikle belirtilmelidir ki Keynesyen cevap “zenginliğin kaynağı kamu harcamasıdır” dememektedir. Özel sektörün yeterince yatırım yapmadığı şartlarda kamu kesimi, borçlanma koşulları uygunsa, daha fazla harcayarak mevcut kapasitenin daha fazla kullanılarak daha fazla istihdam yaratılması sağlanabi- lir demektedir. Yani aynı değişimin etkilerini ele alan bu iki karşılaştırmalı statik analiz aslında çok farklı sorulara cevap arar. Keynes’e göre klasik analiz sürekli “uzun döneme” odaklanarak işsizlik gibi “kısa dönem- de” ortaya çıkan sorunlara bir cevap veremez, hatta göremez duruma düşmüştür. Keynes’in ünlü “uzun dönemde hepimiz ölüyüz” naziresi yaşanılan döneme ait ve toplumsal bütünlüğü tehdit eden işsizlik gibi sorunların aciliyetine dikkat çekmek ve öncelik verilmesi gerektiğini vurgulamak üzere yapılmıştır. Öte yandan uzun dönem dediğimiz bir dizi kısa dönemden oluşur ve kısa dönem olumsuz- lukları uzun dönem intibakların oluşmasını da engelleyebilir. Örneğin, uzun süreli bir işsizlik denge- sinde takılan ve ekonominin kendi dinamiklerinin işlemesini bekleyen bir ekonomi ile aynı durumdan başlayarak aktif kamu politikası ile işsizlik dengesinden çabuk uzaklaşan bir ekonominin uzun dönem performansları da farklı olabilir. Keynes’in bu vurguları zamanın iktisat politikası anlayışında çok etkili olmuş, özellikle 2. Dünya Savaşından sonra aktif iktisat politikasının bir kamu sorumluluğu ola- rak kabulü ile sonuçlanmıştır. Ama yukarıda gördüğümüz gibi günümüzde bu sorumluluğun anlamı ve yerine getirilebilmesi koşulları değişmiştir. Bunlar ileriki bölümlerin konuları olacak. 2 “İspanyol Hükümeti, kamu açığını düşürmek için 2014 sonuna kadar toplam 102 milyar 149 milyon avro tasarruf öngören bir paketi kabul etti.” (Taraf, 5.8.2012). Makro İktisat Ders Notları – Yaz 2012 Nazım K. Ekinci 22 Çalışma Soruları 1. Bir ekonomide Y = 300 olarak verilmektedir. Bu ekonomide tüketim C = 50 + 0.8Y fonksiyonu ile tanımlıysa ve I = 20 olarak veriliyorsa bu ekonomi dengede midir? Bu verilerle aşağıdakilerden hangi- si denge düzeyi olur: a. 320 b. 350 c. 300 d. 400 2. Klasik modelde işgücü arzının tam katı olduğunu varsayarak klasik modeli şekil üzerinde yeniden gösteriniz. Bu değişiklik modelin sonuçlarını etkiler mi? 3. Klasik modelde tasarruf fonksiyonunun faize duyarlı olmadığını, yani S = S(Y) olduğunu, varsaya- rak modeli şekil üzerinde yeniden gösteriniz. Bu değişiklik modelin sonuçlarını etkiler mi? 4. Klasik modelde üretkenlik artışının (Şekil 2.3’te MP L eğrisi sağa/yukarıya kayarsa) modeldeki etki- lerini şekil üzerinde gösteriniz. 5. Keynesyen modelde likidite tercihinde bir azalma olursa (Şekil 2.6’da L(i) sola kayarsa) ve yatırım- lar faize hiç duyarlı değilse bunun gelir ve istihdam üzerinde ne etkisi olur? 6. Keynesyen modelde likidite tercihinde bir azalma olursa (Şekil 2.6’da L(i) sola kayarsa) ve yatırım- lar faize duyarlı ise bunun gelir ve istihdam üzerinde ne etkisi olur?