Jeoloji Mesozoyik (kretase ) TJP Mesozoyik Triyas-Jura-Kretase Kambriyen (542 - 488.3) Ordovisiyen (488.3 - 443.7) Siluriyen (443.3 - 416) Devoniyen (416 - 359.2) Karbonifer (359.2 - 299) Permiyen (299 - 251) PALEOZOYİK Triyas (251 – 199.6) Jura (199.6 - 145.5 ) Kretase (145.5 – 65.5) MESOZOYİK Paleojen (65.5 – 23) Neojen (23 – 0) SENOZOYİK F A N E R O Z O Y İ K Devir (milyon yıl) Zaman Üst Zaman M E S O Z O Y İ K M E S O Z O Y İ K (Orta yaşam) Mesozoyik zamanı üç devirden oluşur KRETASE KRETASE 145.5 – 65.5 my JURA JURA 199.6 – 145.5 my TRİYAS TRİYAS 251 – 199.6 my KRETASE KRETASE adlama (Latince (Latince Creta Creta = tebeşir) = tebeşir) KRETASE 142 myö-65.5 myö Dinozorların Altın Çağı Çiçekli bitkilerin yaygınlaşıp, baskın bitki grubu olması. Pangea'nın parçalanması devam eder; Lavrasya ve Gondvana birbirinden tamamen ayrılır Kretase boyunca nemli tropikal iklim koşulları devam eder. KRETASE KRETASE adlama ?Kretase terimi ilk kez 1822 yılında Omalius d’Halloy tarafından Manş denizi’nin sahillerinde görülen beyaz renkli, tebeşirli, bir gurup formasyon için kullanılmıştır ?Kretase istifleri her yerde beyaz renkli, tebeşirli formasyonlardan oluşmaz Bu güne kadar daha uygun bir terim önerilmediği için Kretase terimi korunmuştur. KRETASE KRETASE bölümleme Alt / Erken Üst / Geç K R E T A S E Seri / Devre Sistem / Devir Beriaziyen Valanjiniyen Hotriviyen Barremiyen Apsiyen Albiyen Alt/ Erken Senomaniyen Türoniyen Koniasiyen Santoniyen Kampaniyen Maastrihtiyen Üst/ Geç K R E T A S E Kat / Çağ Seri/ Devre Sistem / Devir Pseudosubplanites grandis (ammonit) Calpionella alpina Tintinnopsella carpatica Beriaziyen Beriaziyen Neocomites neocomiensis (ammonit) Valanjiniyen Valanjiniyen Crioceratites (C.) duvalii (ammonit) Crioceratites (C.) nolani (ammonit) Hotriviyen Hotriviyen Costidiscus recticostatus (ammonit) Macroscaphites yvani (ammonit) Barremiyen Barremiyen Acanthohoplites nolani (ammonit) Apsiyen Apsiyen Hoplites dentatus (ammonit) Douvilleiceras mamillatum (ammonit) Albiyen Albiyen Alt/ Erken K r e t a s e Tanıtman fosiller Kat / Çağ Seri/ Devre Cyclolina cretacea Cyclolina cretacea (foraminifer) (foraminifer) Senomaniyen Senomaniyen Rotalipora turonica Rotalipora turonica (foraminifer) (foraminifer) Türoniyen Türoniyen Globotruncana concovata Globotruncana concovata (foraminifer) (foraminifer) Koniasiyen Koniasiyen Lacazina compressa Lacazina compressa (foraminifer) (foraminifer) Santoniyen Santoniyen Globotruncana calcarata Globotruncana calcarata (foraminifer) (foraminifer) Kampaniyen Kampaniyen Orbitoides apiculatus Orbitoides apiculatus (foraminifer) (foraminifer) Orbitoides medius Orbitoides medius (foraminifer) (foraminifer) Globotruncana stuarti Globotruncana stuarti (foraminifer) (foraminifer) Maastrihtiyen Maastrihtiyen Üst/ Geç K r e t a s e Tanıtman fosiller Kat / Çağ Seri/ Devre Kretase Dünyası Pangea'nın parçalanma süreci Kretase’de de devam eder. Lavrasya ve Gondwana birbirinden tamamen ayrılır. Lavrasya ve Gondwana da Kretase boyunca daha küçük parçalara ayrılarak Avrasya, Afrika, Hindistan, Antarktika ve Avustralya kıtaları oluşmuş ve birbirlerinden uzaklaşmışlardır. Sığ denizler Avrupa'yı Asya'dan ayırmış, kıtalar takım adalar şeklinde dizilmişti. Tüm karaların neredeyse deniz seviyesinde olduğu Kretasenin ortalarında artan volkanik ve tektonik hareketler, kıtaları yeniden engebeli ve yükseltili bir biçime soktu. Afrika'nın kuzeye doğru hareketiyle, Tetis denizi kapanmaya ve Avrupa'da Alpler yükselmeye başladı. Geç Kretasede kıtalar neredeyse modern biçimlerini aldı. Early Cretaceous Late early Cretaceous K-T boundary Kretase İklimi Kretase'nin ilk yarısında iklim Juradaki gibi devam etti, sıcaklıklar yüksek, mevsimler arasında farklılıklar azdı. Deniz seviyesi yüksek, kutuplarda buzul yoktu. Karaların üçte biri denizlerle kaplıydı. Sığ denizler ve bataklıklarla çevrili karasal ekosistemlerde ormanlar baskındı. Sığ denizler Avrupa'yı Asya'dan ayırmış, kıtalar takım adalar şeklinde dizilmişti. Neredeyse üç yüz milyon yıldır küresel bir tek düzelik içinde olan karasal ekosistemlerde kıtaların birbirinden uzaklaşması ve sığ denizlerin karaları bölmesiyle coğrafi izolasyon ilk kez tam anlamıyla etkisini gösterdi: Kıtalar üzerinde farklı biyocoğrafyalar oluştu. Güney ve Kuzey kıtaları arasında belirgin floral ve faunal farklılıklar ortaya çıktı. Kretasenin ortalarından itibaren iklim değişmeye başlar, mevsimler arasındaki farklılıklar artar. Küresel sıcaklık düşer, ekvator ve kutuplar arasındaki sıcaklık farkı büyür. Yağış miktarı azalır, deniz seviyesi düşer. Kretase Deniz Yaşamı Kretase denizlerinde, planktonik mikroorganizmalarda bir patlama yaşanmıştır. Bunun sonucu olarak devire adını veren tebeşir tabakaları birikmiştir. Bu dönemde kalkerli kabuğa sahip planktonlar gelişimlerinin zirvesine ulaşır. Silisli bir çift kabuğa sahip fotosentetik bir hücreli mikroorganizmalar olan diatomlar da bu dönemde ortaya çıkıp, yaygınlaşır. Kabuklu amipler olan Foraminiferler ve Radiolaryalar da dönemin yaygın planktonik organizmalarıydı. Modern mercanların ortaya çıkmasıyla büyük resifler oluştu. Bu resiflerin oluşumuna önemli ölçüde katkıda bulunan gruplardan biri de rudistik bivalvlerdir. Rudistler, alglerle kurdukları simbiyotik ilişki nedeniyle, hızla gelişip, büyüyen, boyları 1 metreye ulaşan dev bivalvlerdir. Kretase denizlerinde kafadan bacaklılar baskın omurgasız grubuydu. Mürekkep balığı benzeri Belemnitler, büyük boyutlu Placenticeraslar, düz kabuklu Baculitesler ve gevşek kıvrımlı Helioceraslar gibi çeşitli biçimlere sahip farklı ammonit türleri yaygındı. Ammonitler ve Belemnitlerin yanı sıra süngerler, deniz kestaneleri, midye ve istridyeler de yaygındı. Brakiyodların çeşitlilikleri azalırken; istakoz, karides, yengeç gibi yüksek kabuklular yaygınlaştı. Salyangozların modern grupları ortaya çıktı. Modern teleost kemikli balıklar dönemin ortasına, özellikle sonuna doğru yaygınlaşır. Modern köpek balıkları da bu dönemde ortaya çıkar. Kretase deniz yaşamının sürüngen üyeleri, ichthyosaurslar, pliosaurslar, plesiosaurslar, Mosasourslar, timsahlar ve deniz kaplumbağalarıydı. Kretase Bitki Yaşamı Tipik Jura florası, Erken Kretase boyunca fazla bir değişiklik olmaksızın devam eder. Kozalaklıların, sikatların ve ginkoların baskın olduğu ormanlarla, eğrelti ve at kuyruklarının otsu biçimleri yaygındı. Yağış miktarındaki düşüşle birlikte, ekvator çevresindeki ormanlar azalmaya başladı. Ağaçlardan boşalan alanlara eğrelti ve at kuyrukları yerleşti. Kretase florasında gerçekleşen en önemli evrimsel yeniliklerden biri, çiçekli bitkilerin fosil kayıtlarına girmesidir. ilk örneklerine Kretasenin başlarında rastladığımız,Orta Kretasede yaygınlaşıp, dönemin sonunda modern biçimlerini alan ve karasal ekosistemlerin baskın bitki grubu olan çiçekli bitkilerin bazıları, bugün bile varlıklarını sürdürüyor. Günümüzde bitkilerin %90-95'ini çiçekli bitkiler oluşturur. Kretase Kara Faunası çiçekli bitkilerin ortaya çıkmasıyla birlikte böceklerin evrimi hızlanır, yeni tozlaştırıcı böcek grupları ortaya çıkar. Kretasede ilk kez ortaya çıkan başlıca böcek grupları,arılar,karıncalar,kelebekler ve termitlerdi. Kretase, dinozorların altın çağıydı. Dönemin sonuna kadar çeşitliliklerini artıran dinozorlar, meteor çarpmasıyla yok olduğunda, gelişimlerinin zirvesinde ve karasal yaşamın pek çoğunun hakimi durumundaydı. Kretase Yok Oluşu: Sürüngenler Çağının Sonu Kretasenin sonlarında, sürüngenler 200 milyon yıldır yeryüzünün baskın omurgalı grubu olarak hem yaygınlıklarının hem de çeşitliliklerinin doruğundaydı. Dinozorların başı çektiği sürüngen imparatorluğu tüm gezegene yayılmıştı. Fakat 65 milyon yıl önce yeryüzüne çarpan bir gök cismi hem dinozorların hem de pek çok farklı sürüngen grubunun sonunu getirdi. İlkel kuşların pek çoğu, rudist bivalv, belemnit ve ammonitlerin dahil olduğu deniz omurgasız gruplarının yarısı, pek çok foramifer türü, bir çok deniz planktonun dahil olduğu mikroorganizma ortadan kalkanlar arasındadır. Kara bitkilerinin %35'i yok oldu. Tüm türlerin %60-%-%80'i ortadan kalktı. Çiçekli bitkiler, salyangozlar, bivalv ve istiridyeler, iki yaşamlılar, kertenkele ve yılanlar, timsahlar ve memeliler ise yok oluştan kurtulup, Senozoik yaşamının bir parçası olmayı başaran canlılardır. K/T yok oluşuna neden olarak Meksika Yucatán yarım adasına çarpan meteorun ve onun tetiklediği olaylar gösterilmektedir. Çarpışmayla birlikte yıkıcı iklimsel değişimler, deniz seviyesinde meydana gelen değişimler, yaygın volkanik aktivite ve bunun yol açtığı atmosferik değişimlerin, yok oluşa neden olduğu düşünülüyor. Göktaşı çarpmasının yok oluşa neden olduğu genel kabul görse de, yok oluşu açıklamak üzere başka teoriler ileri sürülmeye devam ediyor. Dönemin sonunda görülen yaygın volkanizma, kıtaların birbirinden ayrılmasının neden olduğu iklimsel değişimler gibi kuramlar bunlardan sadece bir kaçı. "Kretase/Tersiyer yok oluşu" olarak bilinen bu yok oluş Mezozoiği kapatır. Yok oluştan sonra kurulan yeni ekosistemde sürüngenler önemlerini oldukça kaybederken; memeliler baskın hale gelir. Böylece yeni bir zaman olan Senozoik başlar. JEOLOJİK OLAYLAR ALBİYEN APSİYEN APSİYEN BARREMİYEN HOTRİVİYEN V ALANJİNİYEN BERİAZİYEN MAASTRİHTİYEN KAMPANİYEN SANTONİYEN KONİASİYEN TÜRONİYEN SENOMANİYEN Alpin Tetis güneye doğru dalarak kapanmaya başlamış (Valanjiniyen G. Amerika ile Afrika Arasındaki riftleşme ile Güney Atlantik açılmaya başladı Hindistan, Avustralya ve Antartika Gondwana’dan ayrılmaya başladı ERKEN KRETASE (APSİYEN) Aberya ile Fransa arasında Pirene Okyanusu açılmaya (Apsiyen) başlamıştır. SANTONİYEN MAASTRİHTİYEN KAMPANİYEN SANTONİYEN SANTONİYEN KONİASİYEN TÜRONİYEN SENOMANİYEN ALBİYEN APSİYEN BARREMİYEN HOTRİVİYEN V ALANJİNİYEN BERİAZİYEN GEÇ KRETASE Hindistan diger kıtalardan ayrılarak hızla kuzeye dogru ilerlemeye baslamıstır. Pirene Okyanusu kapandı, Pirene Okyanusu kapandı, Pirene Dağları yükseldi Pirene Dağları yükseldi Kuzey Atlantik açılmaya başladı KRETASE’DE TÜRKİYE KRETASE KRETASE Türkiye İNTRAPONTİD OKYANUSU ?İntrapontid Okyanusu, Sakarya Zonu’nun saatin aksi yönünde dönerek Lavrasya kenarından ayrılmasıyla Jura Jura başında açılmıştır ?Vardar Okyanusu’nun doğuya doğru uzanan bir koyu şeklindedir. Hatırlatma: Kretase’ye kadar İstanbul Zonu Moezya platformu ile Kırım arasındaki Odessa selfi boyunca uzanmaktaydı. Kretase’de, İntra-Pontid Okyanusu kuzeye İstanbul Zonu’nun altına doğru dalmaya başlamıştır. BERİAZİYEN VALANJİNİYEN HOTRİVİYEN BARREMİYEN APSİYEN ALBİYEN SENOMANİYEN TÜRONİYEN KONİASİYEN SANTONİYEN KAMPANİYEN MAASTRİHTİYEN ?İstanbul Zonu’ndaki ilk yaygın kalkalkalen volkanizmanın Türoniyen Türoniyen (Geç Kretase) yaşlı olması İntra-Pontid Okyanusu’ndaki dalma-batmanın Apsiyen Apsiyen- -Senomaniyen Senomaniyen sürecinde başladığına işaret eder. BERİAZİYEN VALANJİNİYEN HOTRİVİYEN BARREMİYEN APSİYEN ALBİYEN SENOMANİYEN TÜRONİYEN KONİASİYEN SANTONİYEN KAMPANİYEN MAASTRİHTİYEN KRETASE KRETASE Türkiye İNTRAPONTİD OKYANUSU KRETASE KRETASE Türkiye Batı Karadeniz Havzası Batı Karadeniz Havzası Erken Kretase sonları Erken Kretase’nin sonlarında İstanbul Zonu’nun kuzeyindeki Odessa şelfinde yayardı rifti gelişmiştir. Bu bölge batı Karadeniz havzası’nın açılacağı alandır. BERİAZİYEN VALANJİNİYEN HOTRİVİYEN BARREMİYEN APSİYEN ALBİYEN SENOMANİYEN TÜRONİYEN KONİASİYEN SANTONİYEN KAMPANİYEN MAASTRİHTİYEN Erken Erken Kretase’nin Kretase’nin sonlarında başlayan riftleşmeyle, İstanbul Zonu iki büyük transform fayla sınırlanmış küçük bir kıta parçası halinde, arkasında batı Karadeniz havzasını açarak güneye doğru hareket etmeye başlamıştır. Bununla eş zamanlı olarak doğu Karadeniz bloğu’nun saatin aksi yönünde dönmesiyle Batı Karadeniz havzasının doğu kesimi ve doğu Karadeniz havzası açılmaya, Slate-Diabase Okyanusu ise kapanmaya başlamıştır KRETASE KRETASE Türkiye İntrapontid İntrapontid keneti keneti İstanbul Zonu’nun, Geç Geç Kretase’de Kretase’de başlayıp Erken Eosen’e kadar devam eden güneye doğru kayma hareketi sonucu Erken Eosen’de Erken Eosen’de kıta- kıta çarpışmasıyla İstanbul ve Sakarya zonları kenetlenmiştir. KRETASE KRETASE Türkiye Torid Torid- -Anatolid platformu Anatolid platformu KRETASE KRETASE Türkiye Torid Torid- -Anatolid platformu Anatolid platformu Şengör&Yılmaz, 1981 Türkiye’nin büyük bir kesiminin üstünde bulunduğu alanı Torid- Anatolid platformu olarak adlandırmış, bu alanı Mesozoyik ve Tersiyer’de bir bütün olarak kabul etmişlerdir. Model 1 Model 1 Not: şekil sütur zonlarının genişletilmesiyle oluşturulmuştur, şematiktir Enine kesit yeri KRETASE KRETASE Türkiye Torid Torid- -Anatolid platformu Anatolid platformu Model 1 Model 1 KRETASE KRETASE Türkiye Torid Torid- -Anatolid platformu Anatolid platformu Görür ve diğerl., 1985 Kırşehir bloğu ile Torid platformunu iki ayrı parça olarak düşünmüşler ve araya Neotetis’in bir kolu olarak İç Torid Okyanusu nu, yerleştirmişlerdir Model 2 Model 2 Not: şekil sütur zonlarının genişletilmesiyle oluşturulmuştur, şematiktir Enine kesit yeri KRETASE KRETASE Türkiye Torid Torid- -Anatolid platformu Anatolid platformu Model 2 Model 2 KIRŞEHİR BLOĞU Günümüzdeki konumu KIRŞEHİR BLOĞU Günümüzdeki konumu KRETASE KRETASE Türkiye Ofiyolitik napların yerleşmesi Ofiyolitik napların yerleşmesi ?Torid-Anatolid platformunun hemen hemen her kesimi, Geç Kretase’de Geç Kretase’de, yaygın bir ofiyolit yerleşme dönemidir. ?Platformun bütün kuzey kenarı boyunca naplarının yerleşmesi Geç Kampaniyen-Maastrihtiyen’de gelişmiştir. BERİAZİYEN VALANJİNİYEN HOTRİVİYEN BARREMİYEN APSİYEN ALBİYEN SENOMANİYEN TÜRONİYEN KONİASİYEN SANTONİYEN KAMPANİYEN KAMPANİYEN MAASTRİHTİYEN MAASTRİHTİYEN KRETASE KRETASE Türkiye Ofiyolitik napların yerleşmesi Ofiyolitik napların yerleşmesi ?Naplar, çok geniş karbonat platformları üzerine ilerlemiş, platformlar bu üzerlemenin başlaması ile birlikte çöküp alçalmaya başlamışlardır. ?İlerleyen ofiyolit naplarına nazaran platformun değişik kesimlerinde, ofiyolitlerle olan mesafeye bağlı olarak, pelajik birimler veya fliş/olistostrom çökelme ortamları gelişmiştir. Ofiyolitik napların yerleşme mekanizması Ofiyolitik napların yerleşme mekanizması K G Emirdağ-Kütahya, Eskişehir-Balıkesir kuşağı SENOMANİYEN MAASTRİHTİYEN-PALEOSEN Erken SENONİYEN Bozkır Ofiyolit Napı Bitlis-Pötürge Ofiyolit Napı İP Kırşehir Ofiyolit Napı Model 2 Model 2 Geç Kretase’de Global iklim bu günkünden daha sıcaktı Kretase sonu ?Dünyaya göktaşları çarptı ?Kitlesel yok olumlar meydana geldi