Türk Dili Metin Türk Dili 1 METİN Genel anlamda :"Metin, belirli bir bildirişim bağlamında bir ya da birden çok kişi tarafından sözlü ya da yazılı olarak üretilen bir dil dizgesi bütünüdür (Günay 2000:53).” Yukarıdaki tanımdan da anlaşılacağı gibi, sözlü ya da yazılı ürünleri kapsar. İçinde bağlam üreten her şey birer metindir." Kısaca metin, başı ve sonu ile kapalı bir yapı oluşturan dilsel göstergelerin art arda geldiği anlamlı yapı olarak tanımlanabilir (Günay 2000:53).” Özdemir'e göre: “Okumaya konu olan, basılı ve yazılı, anlam ve anlatım bütünlüğü bulunan her şey geniş anlamda bir metindir ( 2000:29) .” Bir şiirden bir romana, bir cümleden bir paragrafa değin basılı ve yazılı dil ürünlerinin tümünü metin terimiyle adlandırabiliriz. Her metin bir dil dizgesidir. Metinler kendi içlerinde ikiye ayrılır. ? Kullanmalık metinler ? Yazınsal metinler Kullanmalık Metinler Kullanmalık metinler kurguyu içermezler. "Kullanmalık metinlerin büyük çoğunluğuna oranla, kurmaca metinlerde somut değil de, daha çok soyut anlam düzeyi, başka bir deyimle, metnin derin yapısındaki kavramlar örgüsü, gerçek yaşamın görüngüleriyle bir karşılıklı ilişkiye sokulur (Göktürk 2002:55).” Diğer önemli bir özelliği de nesnel oluşlarıdır. Okuyandan okuyana farklılık göstermezler. İletileri öznelliği taşımadığı gibi, her okuyuşta farklı yorumlar çıkarmaya uygun değildir. Kullanılan dil, gündelik dilin özelliklerini yansıtır. Anlatım dolaylı değil, düzdür. Önemli bir farklılıkları da dil içinde; imge örgütlenmesine, söz sanatlarına yer vermeyişleridir. Kullanılan göstergeler tamamen temel anlamları içinde yer alır. "Öğretici metin (kullanmalık metnin karşılığı), gündelik dilin, anlamları herkesçe bilinen sözcükleri ile oluşturulan, anlaşılması için okurdan çok yönlü çabalar gerektirmeyen, olayları, durumları gerçek dünyadaki nedensellik bağı içinde sunan yazıların, kitapların tümünü içerir (Özdemir 2000:38).” Yazınsal Metinler Bu tür metinlerin en önemli özelliği "kurgu" yu içermeleridir. Birebir gerçekliği yansıtmazlar. İletileri örtüktür. “İletinin kendine dönük olması, iletinin ileti olarak odaklanması, dilin sanatsal ya da estetik işlevidir. Başka bir deyişle, sanat işlevinin egemen olduğu iletide amaç iletinin kendisidir (Kıran 2002:99).” Çeşitli anlatım biçimleri ve estetik 2 kaygılar ön plandadır. İmgesel anlatım ve söz sanatları bu metinlerin içinde öncelikli olarak vardır. Yazınsal metinlere "Yaşatıcı yazılar" da denilmektedir. Bu adı almalarının sebebi ise, yaşantı sunmaları ve yaşamı zenginleştirmeleridir. "Yaşatıcı yazılara gelince bunlar bilgi dağarcığımızı değil, yaşamımızı zenginleştirir, bunu da yaşatarak, daha doğrusu içinde bulunduğumuz ortamdan başka bir ortama gerçekten alınan öğelerin (olay, kişi, yer, zaman... gibi) düş gücüyle beslenip geliştirildiği ya da zenginleştirdiği bir ortama bizi götürerek yapar (Özdemir 2000:219).” Hedef insanı anlatmaktır. Bir öykünün kahramanı insan olmasa da (horoz, örümcek, gergedan v.d.) göndergesi gene insan üzerinedir. “Yazınsal metinlerde yer alan somut öğelerden biri de insandır. Öykülerde, romanlarda, oyun ve anlatılarda ister bir durum anlatılsın ister bir olay dile getirilsin, anlatılanlar birbirleriyle ilgili olacaktır, birilerinin başından geçecektir. Gerçekte yazınsal metinlerde yansıyan ya da yansıtılan olayların, durumların artalanında insanların dışa vuran, eyleme dönüşen tutkuları, özlemleri, istemleri yatar. Romancı, öykücü ya da oyun yazarı bu gerçeğin ayırdında olan kişidir (Özdemir 2000:127).” Göndergesi gerçek dünyaya ait olmasa da: "Türü ne olursa olsun her yazınsal metinde anlatılan, üzerinde durulan, bize iletilmeye çalışılan bir şey vardır (Özdemir 2000:111).” Yazınsal metinler, anadili öğretiminde önemli bir araç konumundadırlar. Dilin en güzel örnekleri yazınsal ürünler içinde yer alır. Bir dili öğretebilmek, o dilin yazınsal ürünlerini anlamaktan ya da kullanmaktan geçer. Bu tür metinler iki çeşit yapıdadır: "Yazınsal metinlerde iki tür koddan söz edilebilir. Birincisi anlamsal kod, diğeri estetik kod. (Günay 2002:161).” Birincisinde dilin anlamsal içeriği; ikincisinde de sanatsal estetik şifreleme devreye girer. Yazınsal metin yoluyla sadece anadili bilinci kazandırılmaz. Sanatsal süreci içermeleri yönünden de sanat eğitiminin gerçekleşmesine zemin hazırlarlar. Hepsinden önemlisi, insan olduğumuzun farkına varmamızı bu metinler sağlarlar. Yazınsal metinleri de kendi içlerinde üçe ayırabiliriz: 1. Anlatısal metinler(epik) 2. Sözbilimsel metinler(lirik) 3. Söyleşimsel metinler(dramatik) Anlatısal Metinler Öncelikle "anlatı" kavramını açıklamamız gerekiyor. Bir olayın ya da durumun anlatıcı tarafından nakledilmesi karşımıza anlatıyı çıkarır. O zaman bir metin nasıl anlatısal olur? " Bir metnin anlatısal (fr. Narratif) olmasını sağlayan ilk özellik; bir olay olgusunun, anlatıcı tarafından belirli bir bakış açısı ile belirli bir zaman kesiti içinde ve onun (anlatıcının) 3 belirleyeceği bir sıralama düzeninde anlatılmasıdır (Günay 2002:113).” Öykü, roman, masal, destan v.b. türlerin bir anlatıcının varlığına gereksinim duymaları ve o anlatıcı tarafından aktarılmaları anlatısal metinler yoluyla gerçekleşir. Sözbilimsel Metinler Bu tür metinlerde yoğunluk ve imgesel dil ön plandadır: "Sözbilimsel metin, Roman Jakobson'un dilin işlevi olarak belirttiği şiirsel işlevin baskın olduğu her türlü anlatım biçimini kapsar. Sözcüklerle yapılan her türlü sanat, dilsel anlatımın inceliklerini ve belirli dizemlerin kullanılmasını gerektiren metin tipleridir (Günay 2002:211).” Sözbilimsel metinlerde duygulanım diğer metin türlerine oranla daha belirgindir. Söyleşimsel Metinler "Bu tip metinler karşılıklı konuşmaya yönelik anlatım biçimleridir (Günay 2002:182).” Tiyatro metinleri bu tip metin türü içinde yer alır. Diğer bir adla da "öykünmeci anlatı" olarak karşımıza çıkarlar. "... Olayları yeniden canlandırmaya çalışarak, onları taklit ederek, özellikle kişilerin söylemlerini dolaysız anlatımlarla vererek sunma biçimindedir Bu tür anlatı biçimine öykünmeci (fr. Mimetique) anlatı denir (Günay 2002:184).” 4 KULLANMALIK METİN YAZINSAL METİN Somut, Mantıksal Hayal Gücü Nesnel varlıklar İmgesel + Nesnel varlıklar Üslup arka planda Ön planda Tek anlam Çok anlam, yorum Açık anlam Örtük anlam Öğretme amacı Yaşantı sunma amacı Açıklamalı anlatım Betimsel anlatım Süssüz anlatım Söz sanatları Akılsal, duyusal Duygusal, hissel