Petrografi Mineraller 1 Kayaçları oluşturan, ekonomik ve sağlık açısından önemli maddeler Beslenme-Sağlık Yer kaynağı Kayaçların bileşeni MDNERALLER Doç.Dr. Yaşar EREN-20072 • Doğada bulunan • Belirli bir kimyasal bileşimi • Homojen • Çoğunlukla katı cisimlerdir • Genellikle inorganik • Kristalli yapıdadırlar Mineral Tanımı Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN3 Mineraller • Yerkabuğundaki kayaçları oluşturan ana bileşenlerdir. • Minerallerin özellikleri yeryuvarının fiziksel davranışlarını belirler Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN4 Minerallerin özellikleri • Minerallerin kristal şekli Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN5 Kristal • Kristaller doğal olarak oluşmuş, düzgün yüzeylere sahip homojen katılardır. • Minerallerin bir kısmı şekilsiz, bir kısmı kripto kristalin, bir kısmı da düzgün şekilli yani kristallidir • Dış görünüşlerinin düzenliliği iç yapılarının düzenli olmasındadır. Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN6 Kuvars mineralinin kristal şekilleri Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN7 Kuvars kristalleri 001 Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN8 Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN9 Kristal yapısına sahip olmayan mineraller genellikle hızlı soğuma sonucu oluşurlar (Obsidiyen gibi) Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN10 Kristal • Minerallerin düzgün şekli, kristali oluşturan elementlerin – tek tek atomlarının düzenli olarak bir yönde (çizgisel) – iki yönde (düzlemsel) – Veya üç yönde (hacimsel) sıralanmaları ile oluşur. Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN11 Kristal • Kristaller, yüz, kenar ve köşelerle çevrilidirler • Bunlara kristal elemanları denir. Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN12 Kristal yüzeyi Apatit kristalinin yüzü Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN13 Kristal yapısı örnekleri Halite Fluorite Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN14 elmas grafit Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN15 Kristal • Kristaller simetri elemanlarının sayısına ve içlerinden geçtiği düşünülen eksenlerine ve kesenler arasındaki açıya göre 7 sistemde toplanır. Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN16 Kristal sınıfları Mineraller17 Kübik/almandin Doç.Dr. Yaşar EREN18 Hekzagonal-apatit/beril Doç.Dr. Yaşar EREN19 Tetragonal/apofillit-wulfenit Doç.Dr. Yaşar EREN20 Monoklinik/danburit-jips mesolit Doç.Dr. Yaşar EREN21 Trigonal/dolomit-kalsit Doç.Dr. Yaşar EREN22 Triklinik/mikrolin-montebrasit Doç.Dr. Yaşar EREN23 Ortorombik/kükürt-tanzanit natrolit Doç.Dr. Yaşar EREN24 Mineral özellikleri ve minerallerin tanınması • Elastikiyet • Sertlik • Renk • Çizgi rengi • Dilinim ve kırılma • Dkizlenme • Yapı • Parlaklık • Özgül ağırlık vb. gibi Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN25 Elastikiyet (esneklik) • Bir cisme kuvvet etkidiğinde cisim şeklini değiştirir. Cisme etki eden kuvvet ortadan kaldırıldığında cisim tekrar eski şeklini alıyorsa bu cisme elastik cisim, bu özelliğe ise esneklik denir. Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN26 • Mikalar büküldüğünde tekrar eski şeklini alır. Klorit ise büküldüğü zaman, büküldüğü şekilde kalır • Bunlara bükülebilir mineraller denir Elastikiyet (esneklik) Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN27 Mika 008 Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN28 • Aniden esneklik sınırını geçerek kırılan minerallere ise kolay kırılan mineral denir • Örneğin.Kuvars Elastikiyet (esneklik) Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN29 Sertlik • Minerallerin çizilmeye karşı gösterdikleri dirençtir. Minerallerin sertliği Mohs sertlik cetveli olarak bilinen bir cetvelle belirlenir Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN30 Mohs’sun sertlik cetveli, • 1 Talk Tırnak ile çizilir • 2 Jips Tırnak ile çizilir • 3 Kalsit Çakı ile çizilir • 4 Florit Çakı ile çizilir • 5 Apatit Çakı ile çizilir • 6 Ortoklas Camı çizer-çelik ile çizilir • 7 Kuvars Camı-çeliği çizer • 8 Topaz Camı keser • 9 Korund Camı keser • 10 Elmas Herşeyi çizer Bu cetvelde en sert mineral elmas, en yumuşak mineral ise talk’tır. Bunlardan herbiri kendinden öncekini çizer, sonraki tarafından ise çizilir. Diğer minerallerin sertliği bu cetvele göre belirlenir Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN31 • 1.0 TALK • 2.0 JDPS • 2.5 tırnak • 3.0 KALSDT • 3.5 Bakır para • 4.0 FLORDT • 5.0 APATDT • 5.5 çelik bıçak • 6.0 ORTOKLAS • 7.0 KUVARS • 8.0 TOPAZ • 9.0 KORUND • 10.0 ELMAS Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN32 korund Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN33 Dilinim ve kırılma • Minerallerin belli yönlerde, bir düzlem boyunca levhalara ayrılma özelliğidir. • Dilinim bazı minerallerde belirgin bazılarında belirsizdir • Bazı mineraller birden fazla dilinime sahip olabilir Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN34 Tek yönlü dilinim Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN35 Dki yönlü dilinim • Selenit, Bir jips minerali çeşidi, Dki yönde gelişmiş dilinime sahiptir Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN36 Üç yönlü dilinim • Halit (kaya tuzu), Birbirine dik üç dilinime sahiptir Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN37 Üç yönlü dilinim • Kalsit: Birbirine dik olmayan üç dilinim yüzeyine sahiptir Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN38 • Dilinim Dilnimi yok Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN39 renk • Işığın bazı dalga boylarını yansıtma ve absorbe etme özelliğinden kaynaklanır • Önemli bir ayraç değildir, fakat bazı Minerallerin karakteristik bir rengi vardır Örneğin: Kükürt- sarı Klorit- yeşil Labrador mineralinin ise ışığa göre rengi değişir Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN40 renk Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN41 Renk-kükürt Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN42 Klorit-yeşil Mineraller malakit Doç.Dr. Yaşar EREN43 •Diğer minerallerin renkleri ise kimyasal farklılığa veya mineral içindeki diğer elementlere bağlı olarak değişir. Renk Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN44 Parlaklık • Yüzeyden ışığın nasıl yansıdığını belirtir • Ana tipleri metalik ve metalik olmayan parlaklık diye ikiye ayrılır. • Metalik olmayanlar • Yağsı (kükürt) • Camsı (kuvars) • Dpeksi (asbest • Sedef (mika) vb. Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN45 Metalik olmayan mineral Metalik mineral Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN46 tat • Halite (kayatuzu) Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN47 Manyetizma • Bazı demir mineralleri manyetik özelliğe sahiptir • Örneğin manyetit Vikingler tarafından 1000 yıl önce pusula olarak kullanılmıştır Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN48 Kristal şekli • Atomların iç düzenlemesi sonucu oluşan düzenli dış şekil Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN49 Özgül ağırlık • Taşların bileşimine giren minerallerin özgül ağırlıkları 1-21 arasında değişir. • Çoğunun özgül ağırlığı 2-2.7 arasındadır. • Madenlerde ise 5 civarındadır • Bazı minerallerin ayrılması için kullanılır • Örn. Barit 4.5 olan özgül ağırlığı ile kendisine benzeyen kuvars ve kalsitten ayırt edilir Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN50 Dkizlenme • Aynı cins iki veya daha fazla kristalin belirli bazı kurallara göre çeşitli yönlerde yan yana gelmesine ikizlenme denir. Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN51 ikizlenme Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN52 Sanidin ikizlenmesi Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN53 Dkizlenme/mikroskop Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN54 Yapı • Kristalli minerallerin kristal şekilleri ve kristalli olmayan minerallerin dış yapıları, görünüşleri bunların tanınmaları için karakteristiktir Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN55 • Yapı şekilleri • Böbreksi • Telsel • Telsel konsantrik • Konkresyon • Telsel-ışınsal vb. Yapı Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN56 yapı Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN57 Minerallerin sınıflaması • Sınıflama anyon tipine bağlıdır. – Aynı anyona sahip mineraller benzer özellikler gösterir, – fakat aynı katyona sahip mineraller aynı özelliği göstermez Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN58 • Yerkabuğunda yaklaşık 4000 mineral tanımlanmıştır. • Kayaç yapıcı mineraller • Bu minerallerden sadece 20-30 tanesi kayaç oluşturur ve yer kabuğunda yaygın olarak görülür bunlara kayaç yapıcı veya “esas” mineral adı verilir. Minerallerin sınıflaması Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN59 • Diğerlerine ise tali veya ikincil mineral adı verilir Minerallerin sınıflaması Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN60 Felsik ve Mafik • Fazla alüminyum ve silis içeren mineraller felsiktir ve açık renklidirler. • Çok fazla demir, magnezyum ve daha az silis içeren minerallere mafik mineral denir ve koyu renklidirler Mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN61 Ana mineral grupları • Silikatler, SiO 4 • Oksitler, O 2 • Sülfitler, S 2 • Karbonatlar, CO3 • Fosfatlar, PO 4 • Evaporitler Halitler Sülfatlar • Doğal elementler Doç.Dr. Yaşar EREN62 Yaygın mineral grupları • Silikatlar (örnekler) – Kuvars – Feldispat – Mikalar – amfibol – Olivin – Kil mineralleri Doç.Dr. Yaşar EREN63 Silikatlar • Silikatlar silis (SiO 2 ) ve diğer element içeren minerallerdir • Tetrahedron şekilli oldukları için negatif yüklüdürler ve diğer elementlerin pozitif iyonlarını çekerler Doç.Dr. Yaşar EREN64 Kuvars grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN65 Kuvars grubu mineraller • Bileşim SiO 2 • Sertliği: 7 • Özgül ağırlığı: 2.65 • Kristal sistemi: hekzagonal • Genellikle renksiz, renkleri bileşimlerine giren yabancı maddelere göre değişir ve ayrı ayrı isim alır Doç.Dr. Yaşar EREN66 Kuvars grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN67 • Sitrin: sarı renkli • Ametist: mor renkli • Dumanlı Kuvars: siyah renkli • Süt Kuvars: beyaz renkli • Dilinimi yoktur, kolay kırılır, kırılma yüzeyi camsı ve yağlıdır • Doğada bozunmaya karşı en dayanaklı mineraldir. Florür asitinden başka hiçbir asitten etkilenmez • Yerkabuğunda feldispatlardan sonra en yaygın olan mineraldir. Kuvars grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN68 Ametist Kuvars grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN69 Süt kuvars Sitrin Doç.Dr. Yaşar EREN70 • Türleri • Kalsedon: Kuvarsin kriptokristalin türüdür. • Opal: sulu silistir SiO 2 .nH 2 O • Çakmaktaşı: Kuvarsın şekilsiz çok ufak kristalli türü • Jasp: Bileşiminde kil bulunan kuvars • Agat: Çeşitli renkli yuvarlak ve ince tabakalardan oluşmuş kalsedonun bir türü Kuvars grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN71 Kuvars grubu mineraller kalsedon opal opal jasp Doç.Dr. Yaşar EREN72 • Kuvars cam ve seramik sanayinin hammadesidir. • Kil ve organik maddeden arındırılmış kuvars kumu inşaat malzemesi olarak kullanılır • Opal kırılarak mıcır ve pirinç adı verilen yapı malzemesi elde edilir Kuvars grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN73 Kuvars mineralinin-mikroskop altındaki görünümü Doç.Dr. Yaşar EREN74 • Yerkabuğunda en çok bulunan mineraldir • Bileşimleri esas olarak Sodyum, potasyum, kalsiyum ve alüminyum silikattir • Dki gruba ayrılırlar – Ortoklas – Plajioklas Feldispat grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN75 Feldispat grubu mineraller 005 Doç.Dr. Yaşar EREN76 Feldspatlar Doç.Dr. Yaşar EREN77 • Ortoklas – Bileşimi: KALSi 3 O 8 – Çok iyi dilinimlidir, iki yönde gelişmiş dilinime sahiptir – Dilinim yüzeyleri arasındaki açı 90 0 dir – Sertliği 6 – Özgül ağırlığı: 2.55 – Renkleri beyaz veya kırmızımsıdır – Kolay kırılır, kırılma yüzeyi camsıdır, düzgün değildir – Çoğunlukla magmatik kayaçlarda: granit, siyenit vb, metamorfik kayaçlarda gnayslarda, sedimanter kayaçlarda kumtaşlarında bulunur Feldispat grubu mineraller78 Feldispat grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN79 • Türleri – Sanidin – Adüler – Aytaşı Seramik sanayinde oldukça kullanılan bir mineraldir. Feldispat grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN80 • Plajioklas – Bileşimleri – albit (NaAlSi 3 O 8 ) – ve anortit (CaAl 2 Si 2 O 8 ) arasında değişir. -Triklinik sistemde kristalleşir -Üzerleri çizikli ve oyukludur. Kolay kırılır, kırılma yüzeyleri camsıdır -Sertlikleri: 6-6.5 -Özgül ağırlıkları: 2.60-2.76 -Rengi grimsi ve donuk, beyaz veya renksiz olabilirler Magmatik taşlarda bulunurlar Feldispat grubu mineraller81 Feldispat grubu mineraller albit anortit albit Doç.Dr. Yaşar EREN82 Plajioklasların mikroskop altında görünümü Doç.Dr. Yaşar EREN83 • Bileşim ve bulunuşları açısından feldispatlara benzerler. Bileşimlerindeki silis miktarı daha azdır. • Bazalt ve siyenitlerde bulunurlar • Cam ve seramik sanayinde kullanılırlar • Feldispatlara benzer bir şekilde ayrışırlar Feldispatoid grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN84 • Türleri – Lösit (KAlSi 2 O 8 ) Rengi gri-beyaz, cam parıltılı, yarı saydam, sertliği 5.5, özgül ağırlığı 2.5. -Nefelin: (Na, K) (AlSiO 4 ), hekzagonal, sertliği: 5.5, özgül ağırlığı: 2.6, cam parıltılı, kırılma yüzeyleri yağsı -skapolit Feldispatoid grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN85 Feldispatoid grubu mineraller lösit Nefelin Doç.Dr. Yaşar EREN86 Feldispatoid grubu mineraller skapolit Doç.Dr. Yaşar EREN87 Nefelin. D zotropik taneler lösit Doç.Dr. Yaşar EREN88 Mika grubu mineraller • Mikalar doğada ince levhalar ve pulcuklar halinde bulunurlar, ve bu özellikleriyle de kolaylıkla tanınırlar Doç.Dr. Yaşar EREN89 Mika grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN90 • Ayrılma özelliği mikaların bir yönde mükemmel dilinime sahip olmalarındandır • Sertlik: 2-3 • Özgül ağırlıkları: 2.5-3.2 • Bileşimleri sulu alüminyum silikattir. • Görünüş ve bileşimlerine göre üçe ayrılır. – Beyaz mika (muskovit) – Siyah mika (biyotit) – Pembe mika (lepidolit) Mika grubu mineraller91 • Beyaz mika (Muskovit) – KAl 2 (OH) 2 Si 3 AlO 10 – Renksiz veya beyaz renklidir – Kolayca ince levhalara ayrılır, bu parçalar elastiktir ve bükülür – Granit-diyorit gibi magmatik, gnays- mikaşist gibi metamorfik kayaçlarda ve kumtaşlarında bulunur Mika grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN92 Mika grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN93 • Siyah mika (Biyotit) – Siyah ve koyu renklidir – Güzel bir parlaklığı vardır – Bozuşmayla klorit ve vermikülit’e dönüşür – Vermikülit – Mg 3 (Al,Si) 4 O 10 (OH) 2 .4H 2 O • Monoklinik • Pulsu-levhamsı kristaller • Renk, sarı, kahverengi, bronz • Özgül ağırlık 2-3 • Sertlik:1,5 -Vermikülit ısıtılınca 15-16 kat hacmi artar. Bundan dolayı hafif beton yapımında, prefabrik inşaatta, ısı ve ses izolasyonunda kullanılır Mika grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN94 Mika grubu mineraller Biyotit Doç.Dr. Yaşar EREN95 Mika grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN96 • Pembe mika-Lepidolit – KLi 2 Al(Al,Si) 3 O 10 (F,OH) 2 – Bileşiminde lityum bulunan mikadır. – Renk mor ile açık pembe arası – Kristal sistemi monoklinik – Sertlik:2.5 – Özgül ağırlık 2.8 Mika grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN97 Mika grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN98 • Genel formülleri X 2 Si 2 O 6 – X –yerine Mg, Fe, CaMgFe, NaFe gelebilir • Yatay kesitleri çoğunlukla sekizgendir • Dilinim yüzeyleri arasındaki açı 87 0 dir • Kristal sistemlerine göre iki gruba ayrılırlar – Rombusal piroksenler:enstatit, hipersten,bronzit – Monoklinal piroksenler:Diopsit, ojit ve diallaj Piroksen grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN99 ejirin diopsit Piroksen grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN100 jadeit spodumen hedenberjit Piroksen grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN101 Piroksen grubu mineraller Hipersten Ojit Doç.Dr. Yaşar EREN102 • Magnezyum, kalsiyum silikat ve demir’den oluşurlar • Kristal sistemleri genellikle monokliniktir • Dilinim yüzeyleri arasındaki açı 124 0 dir • Uzun prizma ve çubuklar şeklinde bulunurlar • Prizma yüzeyine paralel iki yönde dilinimleri vardır • Yatay kesitleri altıgendir • Bu grupta bulunan önemli mineraller Amfibol grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN103 Amfibol grubu mineraller • Hornblend • Koyu yeşil-siyah renklidir. Genellikle altı köşeli prizmalar halinde bulunur. Doç.Dr. Yaşar EREN104 • Tremolit: Genellikle telsel ve yağsı parlaklıktadır • Bileşimi Ca 2 (Mg,Fe) 5 Si 8 O 22 (OH) 2 -Asbest (amyant): Tremolitin telsel türüdür. Uzun bükülebilir lifler halindedir. Beyaz gri renklidir ve ipeksi bir parlaklık sunar. Asitten ve sıcaklıktan etkilenmez. Yüksek sıcaklığa dayalı çimento yapımında, asbestli çimentolu boru ve levhalarla, yer karoları yapımında, ayrıca eternit adı verilen malzemenin yapımında kullanılır. Amfibol grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN105 Amfibol grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN106 Amfibol grubu mineraller Asbest Doç.Dr. Yaşar EREN107 asbest • Çok yaygın olarak kullanılan bir mineraldir • Sıcağa ve kimyasal aşındırıcılara karşı dayanıklıdır • Liflere ayrılır, lifler uzun, bükülebilir • Lifler oldukça sağlam ve dayanıklıdır • Dngilterede 30 milyon ton asbest kullanılmıştır. Doç.Dr. Yaşar EREN108 asbest • Asbest neden tehlikeli – Binlerce insan asbest yüzünden ölmekte • Dngiltere’de yılda 30.000 kişi! – Asbestten kaynaklanan hastalıkların tedavisi yok Doç.Dr. Yaşar EREN109 • Vücuda nasıl karışır ? – Soluma – Yeme/içme asbest Doç.Dr. Yaşar EREN110 • Kullanıldığı yerler – Boru izolasyonu – Blokların izolasyonu – Conta – Taban ve tavan döşemelerinde – Tahta yapımı – Gemi izolasyonlarında – Eşyaların paketlenmesinde – Yapıştırıcı – Ses izolasyonu – Fren balataları – Boyamada kalınlaştırıcı – Ateşe dayanıklı giysi-perde – Yüksek sıcaklıklarda çalışan makinelerin izolasyonunda asbest Doç.Dr. Yaşar EREN111 Amfibol grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN112 Amfibol grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN113 • Aktinolit – Koyu yeşil renkli, uzun prizma şekillidir. Amfibol grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN114 Aktinolit Amfibol grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN115 Amfibol grubu mineraller PPL X nicol hb hb bio bio Doç.Dr. Yaşar EREN116 Olivin • (Mg, Fe) 2 SiO 4 • Fayalit (Fe 2 SiO 4 ) ve forsterit (Mg 2 SiO 4 ) arasında değişen bir grub mineralin adıdır • Genellikle süstaşı olarak kullanılır Doç.Dr. Yaşar EREN117 olivin Doç.Dr. Yaşar EREN118 Olivin Doç.Dr. Yaşar EREN119 Olivin Doç.Dr. Yaşar EREN120 Turmalin grubu Doç.Dr. Yaşar EREN121 Turmalin Doç.Dr. Yaşar EREN122 • Kil terimi esas olarak bir kayaç adıdır. 1/256 mm den küçük taneli plastik malzeme kil olarak tanımlanır • Kil mineralleri sulu alüminyum silikat olup, zaman zaman magnezyum ve demir alüminyumun yerini alır. • Başlıca kil mineralleri – Kaolinit – Montmorillonit – Dllit – Atapuljit-sepiolit – Klorit Grubudur. Kil grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN123 • Kaolinit – Al 4 (Si 4 O 10 )(OH) 8 – Ortorombik ve hekzagonal şekilli levhacıklar şeklindedir – Saf olduklarında beyaz renklidir – Serliği 1 – Özgül ağırlığı: 2.3 – Feldispatların ayrışması sonucu oluşurlar – Tuğla, boru ve seramik sanayinde kullanılırlar Kil grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN124 Kaolinit 038 Doç.Dr. Yaşar EREN125 • Montmorillonit – Al 2 O 3 .2SiO 2 .nH 2 O – Suyu geçirmez – Bünyesine su alarak hacminin birkaç katı şişer – Kristal sistemi monoklinik – Sertlik:1-2 – Özgül ağırlık:2.3-3 – Sondaj çamuru, su sızmasını engelleme (baraj, kuyulara zehirli madde) Kil grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN126 Kil grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN127 • Talk – Mg 3 Si 4 O 10 (OH) 2 – Renk yeşil – Donuk – Monoklinik sistemde kristalleşir – Sertlik:1 – Özgül ağırlı:2.7-2.8 – Bükülebilir fakat elastik değildir – Dokunulduğunda sabunumsu bir his verir – Yapı dekorasyonu, ısı yalıtımı, asit ve elektriğe dayanıklı taş, boya, çatı malzemesi, seramik ve pudra sanayinde kullanılır Kil grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN128 Talk Doç.Dr. Yaşar EREN129 • Dllit grubu – K 2 O.2Al 2 O 3 .3SiO 2 .2H 2 O – Mika tipinde kil mineralidir – Beyaz veya yeşilimtrak renklidir – Sertliği 1-2 – Özgül ağırlığı: 2.6-2.9 – Sedimanter (tortul) kayaçlarda bulunur Kil grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN130 • Atapuljit-Sepiolit grubu – 2MgO.3SiO 2 .2H 2 O – Beyaz renkli – Sertliği: 2 – Özgül ağırlığı: 2.7 Kil grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN131 • Klorit grubu – (Mg,Fe;Al) 6 (Al,Si) 4 O 10 (OH) 8 – Monoklinik – Kristalleri tabuler – Genellikle yeşil renklidir – Sertlikleri:2-3 – Özgül ağırlıkları:2.6-3.3 – Bükülebilir, fakat elastik değildir – Düşük dereceli metamorfiklerin karakteristik mineralidir Kil grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN132 Kil grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN133 • Killer kolloid şeklinde davranır. • Çok değişik türleri vardır. • Kimyasal çevrelerine oldukça duyarlıdır. • Yeraltısuyu kirleticileri için havuz olarak kullanılabilir. • Su akışına karşı bariyer görevi görür • Erozyona karşı hassastır Kil grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN134 • Kalsit – CaCO 3 – Kirecin hammaddesidir – Trigonal sistemde kristalleşir – Sertliği: 3 – Özgül ağırlığı: 2.7 – Çoğunlukla renksiz, beyaz, gri, sarı, siyah renklidir – Çift kırma özelliği vardır – Üzerine HCl döküldüğünde köpürür – Kireçtaşları kalsit mineralinden oluşmuştur. – Kayaçlar içinde damar, mağaralarda, sarkıt,dikit ve travertenler şeklinde bulunabilir – Çimento ve kireç yapımında – Demir ve karayollarında mıcır olarak – Başkalaşıma uğramışları mermer olarak kullanılır Karbonat grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN135 Doç.Dr. Yaşar EREN136 Kalsit Doç.Dr. Yaşar EREN137 Kalsit Doç.Dr. Yaşar EREN138 • Aragonit – CaCO 3 – Ortorombik sistemde kristallenir – Çoğunlukla, prizmatik, kolonsu ve telsel halde bulunur – Sertliği:3.5 – Özgül ağırlığı: 2.9 – Kolay kırılır – Renksiz, beyaz, sarı, kırmızı gibi değişik renklerde olabilir – Cam parıltılıdır – Bir çok organizmanın kavkısı aragonit mineralindendir. Karbonat grubu mineraller139 aragonit Doç.Dr. Yaşar EREN140 • Dolomit: – CaMg(CO 3 ) 2 – Kristal sistemi romboedrik – Sertliği: 3-3.5 – Özgül ağırlığı: 2.85 – Hidroklorik asitten az etkilenir – Dnşaatta bazı çimento türlerinin üretiminde kullanılır Karbonat grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN141 Dolomit 019 Doç.Dr. Yaşar EREN142 • Diğer Karbonat grubu mineraller – Manyezit MgCO 3 – Siderit FeCO 3 – Rodokrozit MnCO 3 – Smitsonit ZnCO 3 – Witerit BaCO 3 Karbonat grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN143 Karbonat grubu mineraller Manyezit Doç.Dr. Yaşar EREN144 • Boraks – Na 2 B 4 O 7 .10H 2 O – Renk beyaz renksiz – Camsı parlaklılığnda – Monoklinik – Sertlik:2.-2.5 – Özgül ağırlık – 1.7 – Bor cevheridir Karbonat grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN145 Boraks Doç.Dr. Yaşar EREN146 • Jips (Alçıtaşı) – CaSO 4 .2H 2 O – Sistemi monoklinik – Sertliği: 2.-2.5 – Özgül ağırlığı: 2.3 – Doğada renksiz, saydam, beyaz, gri ve siyah renklidr – Şekilsiz veya telsel güzel kristaller şeklinde olabilir – Dnci parlaklığı vardır – Suda %2 oranında erir – Tortul kayaçlar içinde kalın tabaka veya mercekler şeklinde tuz, marn ve kireçtaşlarıyla ardalanmalı olarak bulunur – Isıtılınca suyunu kaybeder – Anhidrit su alarak jipse dönüşür, bu sırada hacim değişimi olur Sülfat grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN147 Jips Doç.Dr. Yaşar EREN148 Jips Doç.Dr. Yaşar EREN149 • Mühendislik işlerinde kazı, tünel, baraj inşaatlarında zemin açısından çok tehlikelidir • Jips su alarak hacminin büyümesi, su kaybederek hacminin küçülmesi nedeniyle inşaat yeri olarak seçilmemelidir • Jips 120 0C’ye kadar ısıtılarak suyunun 3/2 si uçurulup alçı yapılır • Çimento sanayinde, dekorasyon işlerinde, ses ve ısıya karşı yalıtkan olarak kullanılır Sülfat grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN150 • Anhidrit – CaSO 4 – Kristal sistemi ortorombik – Sertliği:3-3.5 – Özgül ağırlıuğı: 2.95 – Rengi beyaz, mavimsi, gri, esmer ve kırmızı olabilir – Genellikle şekilssiz veya masif haldedir – Anhidrit su alarak jipse dönüştüğünde hacmi % 40 oranında artar – CaSO 4 + 2H 2 O -CaSO 4 .2H 2 O – Anhidrit katkı malzemesi olarak çimento sanayinde kullanılır Sülfat grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN151 Sülfat grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN152 • Barit – BaSO 4 – Kristal sistemi ortorombik – Camsı parlaklığı vardır – Özgül ağırlığı : 4.5 – Ele alınıca yoğunluğundan dolayı kolaylıkla tanınır – Beyaz, mavi, yeşil, gri, pembe renkte olabilir – Baritin %80’i sondaj sanayinde kullanılır Sülfat grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN153 Barit Doç.Dr. Yaşar EREN154 • Kayatuzu (halit) – NaCl – Saydam veya beyaz renklidir – Kübik sistemde kristalleşir – Üç yönde dilinimi vardır – Camsı parlaklığa sahiptir – Sertliği 2 – Özgül ağırlığı: 2.1 – Tadıyla kolaylıkla tanınır Halitler Doç.Dr. Yaşar EREN155 Halitler Kayatuzu Doç.Dr. Yaşar EREN156 • Florit – CaF 2 – Kristal sistemi kübik – Renk pembe, yeşil. Mavi, sarı ve çok değişik renklerde – Dört yönde dilinimi vardır – Camsı parlaklığı – Sertliği:4 – Özgül ağırlığı: 3.1 – Florin kaynağıdır, metal ve optik sanayinde kullanılır Halitler Doç.Dr. Yaşar EREN157 Florit Doç.Dr. Yaşar EREN158 • Galen – PbS – Renk gümüş grisi – Metalik parlaklık – Kristal sistemi kübük – Dört yönde dilinim – Sertlik: 2.5 – Yoğunluk:7.5 – Kurşun kaynağı Sülfit grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN159 galen Sülfit grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN160 • Pirit – FeS 2 – Aptal altını olarak bilinir – Kristal sistemi kübik – Renk sarı – Metalik parlaklığı – Sertlik:6-6.5 – Özgül ağırlığı:5.1 – Sülfirik asit üretiminde Sülfit grubu mineraller161 Pirit 021 Doç.Dr. Yaşar EREN162 Pirit Doç.Dr. Yaşar EREN163 • Kalkopirit – CuFeS 2 – Tetragonal sisitemde kristalleşir – Renk sarı-yeşil – Metalik parlaklığı – Sertliği: 3.5-4 – Özgül ağırlığı:4.2 Sülfit grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN164 kalkopirit Sülfit grubu mineraller Doç.Dr. Yaşar EREN165 Oksitler • Manyetit – Fe 3 O 4 – Renk siyah – Metalik parlaklık – Kristal sistemi kübik – Sertlik 5.5-6.5 – Özgül ağırlığı:5.1 – Mıknatıs özelliği – Demir cevheridir Doç.Dr. Yaşar EREN166 Oksitler Doç.Dr. Yaşar EREN167 • Korund – Al 2 O 3 – Renk değişik, beyaz,saydam,sarı yeişl mavi – Camsı parlaklık – Kristal sistemi trigonal – Sertlik:9 – Yoğunluk:4 – Süstaşı ve aşındırıcı Oksitler Doç.Dr. Yaşar EREN168 Oksitler Doç.Dr. Yaşar EREN169 • Rutil – TiO 2 – Renk siyah – Yarı metalik parlaklık – Tetragonal sistemde kristallenir – Sertlik 6-6.5 – Özgül ağırlık: 4.2 Oksitler Doç.Dr. Yaşar EREN170 Oksitler Doç.Dr. Yaşar EREN171 • Kromit – FeCr 2 O 4 – Renk kahverengi siyah – Parlaklık metalik –yağsı – Kübik sistemde kristallenir – Sertlik:5.5 – Özgül ağırlık – 4.5-4.8 – Krom cevheridir Oksitler Doç.Dr. Yaşar EREN172 Oksitler Doç.Dr. Yaşar EREN173 • Apatit – Ca 5 (PO 4 ) 3 (OH,F,Cl) – Kristal sistemi hekzagonal – Renk tipik olarak yeşil fakat farklı renklerde de olabilir – Parlaklık camsı-yağsı – Sertlik:5 – Özgül ağırlık:3.1-3.2 – Fosfat kaynağı olarak kullanılır Fosfatlar Doç.Dr. Yaşar EREN174 Apatit Doç.Dr. Yaşar EREN175 • Altın • Gümüş • Kükürt vb. Doğal elementler Doç.Dr. Yaşar EREN176 Doğal elementler Doç.Dr. Yaşar EREN177 Doğal elementler Doç.Dr. Yaşar EREN178 Doğal elementler179 kükürt Doğal elementler