Petrografi Mineraloji Kitabından Notlar -bılınen yaklasık 2000 mıneral var -yaygın olan kayac yapıcı mıneraller, cok az bır kısmıdır. -yerkabugundakı kayaclardakı mınerallerın cıns ve mıktarları, olusum sırasındakı kosulların denetımı altındadır. -9-30 km arası genelde magmatık kayac, ust kesımler ıse sedımanter ve metamorfık kayaclardan olusur. -bılesım olarak yerkabugu ortalama bır magmatık kayac bılesımıne yakındır. -sekız element tum kayacların agırlıklı olara %98.5 ini olusturmaktadır. -major elementler: SiO 2 , TiO 2, AlO 3 , Fe 2 O 3 , FeO, MnO, CaO, MgO, Na 2 O, K 2 O, P 2 O 5 , AlK O, Si, Al, Ca, Mg, Na, Ti, P, S, K, Fe, -iz elementler: Rb, Sr, Ba, Nb, Zr, Y, Ni, Co, Cr, U, Th, Pb, (nadir toprak elementler La ? Lu) --MAGMATİK KAYACLAR-- Magmadan soğuma ve kristalleşme yoluyla ayrılırlar. -esas olarak: O, Si, Al, Fe, Ca, Mg, Na, K -su ve tali elemntler.. bulunur.. -magma soğurken belli bir kristalleşme sırası izlenir. -magma cok yavaş soğursa birbirini izleyen kristalleşme serisi yerine, kristalleşen minerallerin eriyikle tepkimeleri söz konusu olur. (bowen reaksiyon serisi) -herhangi bir magmatik kayacın mineral bileşimi kayacın kristalleştiği son eriyiğin bileşimine bağlıdır. -kristal ayrımlaşması olursa magma Fe, Ca, Mg yonunden zayıflar.. Esas mineraller iki seri halinde gelişirler: -kayaclarda silis miktarı arttıkca, koyu renkli mineraller azalır ve potasyum feldispat mikkatı artar. Plajioklazların turude sodyumca zengın olur. -krıstal buyukluklerı soguma hızına gore degısır. İri kristalliler ? plutonık kayaclardır. İri kristallere fenokristaller denir. İnce taneli malzemeye ise hamur denir. Kucuk krıstallı veya camsı doku ? volkanık kayaclardır. -aralarında onemlı boyut farkı olan minerallerden olusmus kayaclara porfirik dokulu kayaclar denır. Daha cok volkanık kayaclarda gorulur. -magmatık kayaclarda baglanma gucludur, sedımanter kayaclarda ise cımento ıle daha zayıf bır bag vardır. -magmatık kayaclar genelde homojendırler. MAGMATİK KAYAC YAPICI MINERALLER: Esas mıneraller: Tali mineraller: -Kuvars -zirkon -Feldıspat ? ortoklas -sfen Mikroklin -magnetit Plajioklazlar -ilmenit Feldispatoidler ? Nefelin -hematit Sodalıt -apatit lösit -pirit -mika ? muskovit -rutil Biyotit -korund Flogopit -granat -piroksen ? ojit Erijin Hipersiten -amfibol ? hornblend Arfredsonit Riebekit -olivin MAGMASAL KAYACLARIN SINIFLANDIRILMASI 1) silis oranı: kuvarsın varlıgı bu oranın yuksek, feldıspatoidlerın cok az oldugunu gosterır. 2) kayacta bulunan felıspat turu ve bunların karsılıklı oranları 3) doku veya tane boyutu Nefelın-leusıt ? feldıspatoıdler.. -plutonik kayaclar: Garanit-granodiorit: Eş boyutta kuvars ve feldispat. K ve oligoklazlı plajioklaz bulunur. Az miktarda mika ve hornblend bulunur. Mikalar biotit ve muskovit olabilir. Az miktarda tali mineral var. Zirkon, sfen, apatit, magnetit, ilmit. Plajioklas arttıkca koyu renklı mıneraller artar Granodiorit granitten daha koyu renkli olur. Siyenit-monzonit: eş boyutta minerallerden meydana gelir. k-feldispat-oligoklas veaz miktarda hornblend, biotit, piroksen vardır. k-feld. – plajıoklas oranına gore degisirler. %5 den daha az kuvars vardır, granıtten boyle ayrılır. Tali olarak, sfen,zirkon, apatit bulunur. Nefelin>%5 ?nefelinli siyenit Losit>%5 ?lösitli siyenit Tonalit-kuvars gabro: tonalit veya kuvarz diorit esas olarak plajıoklas feldıspat, kuvars ve daha az mıktarda k-feldspat ıcerır. Olajıoklaslar olıgoklaz veya andezın turunde olur. Koyu renklı bıotıt ve hornblend bol bulunur, piroksen azdır. Tali olarak apatıt, sfen, magnetıt gorulur. Tonalıtlerde, plajıoklaslar Ca bakımından zengınlesırse, kuvars gabrolar Kuvarsın azalması ılede dioritler olusur. Diorit-gabro : taneli kayactır Plajıoklas feldıspat ve az mıktarda k-feldıspat ıcerır Kuvars bulundurmaz. Hornblend, biotit, piroksen gözlenir. Tali olarak; magnetit, ilmenit, apatit, sfen, zirkon gözlenir. Koyu renklı mıneraller fazla oldugu ıcın koyu renkte gorulur. Plajıoklaz ıcerıgıne gore gabro yada diorıt olusur. Gabrodakı piroksen esas olarak hıpersten turunde ıse kayaca norıt denır Nefelın %5 i gecerse nefelın dıorıt yada nefelın gabro olusur Kendıne ozgu dokusu bulunan diabaz ınce tanelı bır gabrodur. Peridodit : koyu renklı mınerallerden olusmus tanelı kayactır. Feldıspat onemsızdır. Olıvın pıroksen ve hornblend bulunabılır. Kayac tamamen pıroksenden olusmussa pıroksenoıt denır. Olıvındenn olusmus ıse dünit denir. Hornblendden olusmus ıse honblendit Tali olarak kromit, magnetit, ilmenit, granat bulunur. Olıvın ve piroksen bozunarak serpantın olusturur. Serpantınıt denır. -volkanık kayaclar: -tane boylarının küçük olması nedeniyle, volkanik kayaçları birbirinden ayırmak zordur. -felsik terimi koyu renkli malzemesi az olan ince taneli kayaclara verien isimdir. Riyolit: ince taneli, kompak , granitlerin yüzeyde oluşmuş eş değerleridir. Kuvars ve alkali feldispatlardan oluşur. Slis bazen tridimit veya kristobalit seklinde olabilir. Kayacın hamur kısmını olusturan bolumlerınde ya cok ufak krıstaller yada tamamen cam egemen olabılır. Koyu renklı ve camdan oluşmussa kayaca obsidiyen denir. Trakit: siyenitin yüzey kayacıdır. Alkali feldispat ve koyu renkli minerallerden oluşur. Kuvars yok yada cok az. Boşluklarında trimidit veya kristobalit oluşabilir. Sanidin fenokristalleri karlspat ikizlerile görülür. Oligoklaz, biotit, hornblendi piroksen fenokristalleri enderdir. Olivin bulundurabilir. Akma yapıları kıvrımlanmalar, tabakayı andıran seviyeler trakitte sıktır. Hamur yapısında cam azdır,akma yapıları nedeniyle oluşan dokuya, Trakitik doku denir. Fonolit: nefelinli siyenitlerin yüzeytaşı olup, trakitlerden silis bakımınca daha fakirdir. ortoklas (sanidin) en sık bulunan feldispattır. Albit enderdir sodalit ve diğer feldispatoidler zeolite dönüşmüş halde bulunur. Lösit bulunur, lösit zenginse biyotit gözlenebilir. Tümüyle kristallerden oluşrlar cam gözlenmez. Latit ve kuvars latit: monzonit ve granodioritlerin yüzey kayaclarıdır. Plajioklaz oranı Na feldispatlardan daha fazladır. Koyu elemanlar biotit ve hornblendden ibarettir. Latitlerde kuvars %5 den azdır. Dasit: tonalitlerin yüzey kayacıdır. Fenokristaller halinde kuvas ve plakioklaz bulunur. Koyu renklı hornblend ve biotit bulunur. Hamur icinde bir miktar cam bulunur. Andezit: esasınnı oligklaz ve andezin oluşturur. Ortoklaz ve kuvars %5 den azdır. Hornblend, ojit, biotit, hipersiten sık olarak fenokristaller yapar. Bulundurdukları koyu minerale göre isim alırlar. Hamur kısmen veya tamamen camdan oluşabilir. Bazalt: koyu renkli ince taneli kayactır. Bilesim olarak gabrolara benzer Hamur, labrador bileşimli plajioklazdan oluşur. Fenokristal haldeki plajioklazları Na ca zengin bitownit ve anortitlerdir Olivin ve ojit bulunabilir. Ojit hem hamur hem fenokristal halinde bulunabilir. Kahverengi hornblend ve biotit bulunur. Hamur bir miktar cam bulundurur. Katılaşma esnasında kacan gazlar nedeniyle cok miktarda gözenek bulunur Bazaltlar pek cok yerde lav akıntısı halinde bulunur. -kırıntılı magmatik kayaçlar -volkank olaylar esnasında, önemli miktarda kırıntıdan oluşan malzeme dışarı atılır. Bu malzeme piroklastik magmatik kayaçları oluşturur. -volkanik kırıntıdan tozdan oluşmuş kayçlara tüf, iri parcalardan oluşanlara aglomera, veya volkanik breş denir. Bazen bu malzemenin su icinde çökmesiyle, volkanik kökenli tortul sedimanler meydana gelir. -pegmatitler -Cok iri kristallerden oluşan damar kayaçları olup, kökenlier plutonik kütlelere bağlıdır. -genel anlamda granitik kayaclara bağlıdırlar. -kuvars feldispat ve mika içerir. Boyutları 3-4 metreyi bulabilir. --TORTUL-SEDİMANTER KAYAÇLAR— -tortul kayaları oluşturan malzeme, daha önce oluşmuş kayaçların parcaları ve kırıntılarıdır. -ayrışma bozunma taşınma ve talaşma süreci. -tortul ortamlarda çoğunluka su vede daha az olark buzul ve rüzgar etkisiyle çökelirler. -kayaçların kimyasal ve fiziksel parcalanmasıyla kil mineralleri ve kolay çözlebilen tuzlar , dayanıklı kuvars, magnetit, zirkon gibi kristallerden ayrılırlar. -mekanik ve kimyasal yolla oluşmak üzere ikiye ayrılırlar, Camur, ku, kil gibi mekanik yolla oluşmuş tortullara detritik veya klastik malzeme denir. Akarsular yardımıyla birikinti alanlarına, taşınarak tabakalar halinde cökerler. Kimyasal tortullar ise, kayacların icinden gecen malzemenın cözdüğü, mazlemenın deniz ve göl ortamına tasınarak, orada kimyasal ve organik süreclerle cökelmesi durumudur. -tüm tortul kayaclar, icindeki mazemenın belli yöde dizilimi ile tabakalı bir yapıya sahipirler. -iri malzemeler cimentolanarak, birbirine sıkıca kenetlenir. -cimento malzemesi olarak doğada en cok, silis, karbonat ve demiroksit bulunur. -mekanik (detritik-klastik) tortul kayaçlar: Konglomera: -cimentolanmış cakıltaşıdır. -Genel olarak taşıma ile yuvarlaklaşmış, kum cakıl tanelerinden oluşur. -Cakıllar kuvars veya benzeri mineral olabilir. -İnce taneli konglomeralar cakıl taşlarına geçiş gösterirler. Kumtaşı: -kumların çimentolanması ile oluşur. Taneler yuvarlaklaşmıştır. -Renkleri çimento maddesine bağlıdır. Silis karbonat açık, demiroksitli İse kırmızı kahverengi olurlar. -Taneler esas olarak kuvarsdır. Önemli miktarda feldspat bulunursa arkoz adı verilir. Kil miktarının artması ile şeyllere gecilir. Seyl: -cok ince taneli kayaç olup, kil, silt ve camurların katılaşması ile oluşur. -Cok ince laminalı yapısı vardır. -Bol miktarda kuvars kil minerali ve mika bulunur. -Bol miktarda kalsit bulunursa marnlara gecilir. -kimyasal tortul kayaçlar: 1) cökelimle oluşanlar: Kiraçtaşı: -en cok görülen ve esası kalsitten oluşan kayaçtır. -Kalsit deniz suyundan çökelrse, pek çok kirectaşı oluşumu, organik işleyişlerle gercekleşir. CaCO3 organizma kavkılarını oluşturur. -Tebeşir: gözenekli, ince taneli, foraminifer kavkılarından oluşan laminalı kirectaşıdır. Kayaçta kil bulunursa, kalker adını alır. MgCO3 egemen olursa Dolomit adını alır. -oolitik kiraçtaşı: cekirdek (kumtanesi, kavkı parcası yada başka birsey) etrafında karbonat çökelmesiyle oolitler, onların birleşmesiyle oolitik kirectaşları meydana gelir. -traverten: akarsulardan çökelerek oluşan kireçtaşıdır. Yığışım gözenekli olursa, kalkerli tüf adı verilir. Yeraltında çözülen karbonatların basınc kalmasıyla çözülür. Dolomit: -kireçtaşına benzer, esasını dolomit minerali oluşturur. Bir miktar kalsit bulundurabilir. -doloit kireçtaşı olarak çökelmiş bir kayaçta, daha sonra Mg-Ca iyonlarının yer değiştirmesi ile meydana gelir. Dolomitleşme denir. Magnezit: -kalkerlerde Ca-Mg yer değştirmsiyle oluşur. -dolomitten daha az bulunur. Silisli sinter(gayzerit):- volkanik bölgelerdeki sıcak sular, opal e silisli çökeller yaparlar bunlara, gayzerit denir. Diatomit: -tek hücreli diatomit canlılarının kabuklarının birikimi ile, açık renkli boşluklu diatomit kayaçları oluşur. 2) evaporitler -lagünlerde ve göllerde sular buharlaşma yolu ile ayrılınca, çözünmüş haldeki tuzlar, kristalleşerek çökeli ve buharlaşma ürünü yataklar yaparlarki bunlara evaporit denir. - deniz suyunda bulunan tuzlar: % 3.5 Sodyum klorur % 2.94 sodyum bromur Magnezyum klorur potasyum klorur Magnezyum sulfat kalsiyum karbonat Kalsiyum sülfat demir oksit < % 0.001 -buharlaşma başlayınca sırasıyla kalsiyum karbonat, kalsiyum sülfat, sodyum klorür, potasyum klorur ve diğer magnezyum suları kristalleşir. Jips: -suyun hacmi yaklaşık % 20 oranına ınınce jips çökelimi başlar. Anhidrit: -tuzluluğun artması ve sıcaklıgın artması ile jips yerine oluşur Halit: -deniz suyunda çözünmüş suların %80 nini oluşturmasına rağmen Suyun %90 nı buharlaştıktan ve suyun yoğunluğu 1.25 olduktan sonra Çöker ve kalın yaygın tuz kütlesi olarak jips ve anhidrit yataklarını örter -çözünürlüğü çok yüksek olan, silvin, karnalit ve polihalit gibi tuzlar ender görünür, suyun kuruma aşamasına gelmiş olması gerekmektedir. --METAMORFİK KAYAÇLAR— -ilksel oluşumlarından sonra değişime uğramış kayaçlardır. -sıcaklık ve basıncla beraber, birmiktar su ve kayac içinde bulunan diğer maddelerin etkisiyle gelişir. -kayaclarda yeni madde türemesi, madde ayrılması, madde katılması ve tanelerin yeni koşullara uyum sağlamak için kendilerini fiziksel olarak ayarlamaları gibi değişimler yaratır. -köken magmatik yada sedimanter olabilir. 1) bölgesel metamorfik kayaçlar: -tektonik hareketlerle yerlerini değiştiren kayaçlarda, özellikle dağ oluşum kuşaklarında büyük basınç ve sıçaklık etkisi altında mevcut koşullara uyabilen yeni öineraller meydana gelir. -tektonizmanın etkisi altında kristaller kırılıp ezilip veya ilksel durumlarını koruyamayıp, belli yönlerde dizilerek daha önce sahip olmadığı şist yapısını kazanırlar. -metamorfizma ile yeni mineral toplulukları oluşur. Bu topluluklar mineral zonlarını meydana getirir -kil minerallerindeki zonlar. Zonlar mineraller Klorit muskovit, klorit, kuvars Biotit biotit, muskovit, klorit, kuvars Granat granat (almandin), muskovit, biotit, kuvars Staurolit staurolit, granat, biotit, muskovit, biotit, kuvars Kiyanit kiyanit (disten), granat, biotit, muskovit, kuvars Sillimanit sillimanit, kuvars, granat, muskovit, biotit, oligoklaz, ortoklaz. Gnays: -kaba yapraklanma gösterek metamorfik kayactır. Acık(kuvars feldispat) ve koyu renklı mıneraller, farklı bantlarda toplanırlar. -granıt gnays, diorit gnays gibi kayacın bıleşmi, biotit gnays, hornblend gnays Gibi isimlerlede mineral icerigi vurgulanır. Granit gnayslar yaygındır. Şist: -gnayslardan daha ince yapraklanma gösteren şistozite özelliğili ile ayrılır -kayaçın yarılması şistozite düzlemleri boyunca olur. -en onemlısı mıka ve kuvarstan oluşan, mika şistlerdir. -talk şist, klorit şist, hornblend şist.. Kuvarsit: -kuvarsdan oluşur, kumtaşlarının metamorfizasından gelişir. -silisli suların silisli taneleri arasında silis çimentosu bırakmasıyla gelişir. -çok serttir. Sleyt(kayrak): -cok ince taneli, mukemmel düzlemler boyunca yarılım gösteren kayaçtır. -şeyllerin metamorfizması ile gelişirler. Mermer: -metamorfik kireçtaşıdır. -kristalen kayac kalsitten ve daha ender olarak dolomitten gelişir. -sert olması ve asitte köpürmesi ile tanınır. Serpantin: -serpantin mineralinden oluşmuş kayaçtır. Esas olarak peridodit türü magmatiklerin metamorfizması ile oluşur. 2) kontak metamorfik kayaçlar: -magmanın yan kayaç içine sokulması sırasında, gerek sıcaklık gerekse getirdiği çözeltiler yardımı ile, yan kayacı değişime uğratır. Buna kontak metamorfizma denir. - 2 tür vardır: 1) termal pirometamorfizma, yan kayaçlar yüksek sıcaklık nedeniyle metamorfizmaya uğrarlar 2) hidrotermal metamorfizma (metasomatizma) , magmadan türemiş sıvıların yan kayaçta tepkiyerek oluşturduğu metamorfizmadır. Kumtaşı ? kuvarsit Şeyl ? hornfels Saf kireçtaşı ? mermer Saf olmayan kireçtaşı ?wollastonit (kuvars+kalsit) Dolomit ?diopsit Kil mineralleri ? korund, spinel, grossülar, granat oluşur Karbon ? grafit -çözeltiler nedeniyle yeni malzeme girişi olur ve yeni mineraller oluşur. -kontak uzaklaştıkca değişim şiddetinin azaldığı bir başkalaşım görülür.