Döküm Kalıp MODELLER DÖKÜM TEKNOLOJİSİ ve PRENSİPLERİ MODELLER MODELLER MODELLER Modelcilik, dök üm c ülük t en ayrı bir iş kolu haline gelecek kadar geliş miş ti r. Başl ıca model tü rl er i 4 ana grupta toplanabilir: a) Tek veya serbest modeller b) Yolluklu serbest modeller c) Levhayla bağl ı modeller d) Öze l modeller Serbest modeller, d ök ü lme k istenen şe kli temsil ederler. Serbest modellerin yolluklu ola nları nda, yolluklar da parça şe kli ile beraber modelin bir kıs mını teş kil ederler. Bu ikinci t ür serbest modeller daha pratik ve daha sıh h a tl i olu şları nedeniyle hemen her zaman tercih edilirler. Lev h alı modeller ise, ufak dö kü m p arçal arı için parçaların yarısın a metal veya tahta bir plakaya monte edilir. MODEL MALZEMELERİ ? Başlıca beş tip model malzemesi mevcuttur ? Tahta, metal, alçı, plastik, balmumu. ? Model malzemesi olarak seçilecek tahtanın kuru sert ve kum nemini çekip deforme olmaması için az gözenekli olması istenir. Sertlik kalıpta düzgün yüzey elde etmek için gerekli olmaktadır. En çok kullanılan Gürgen ve Çamdır. ? Seri imalatta modellerin uzun süre aşınmadan kalıplamaya dayanması istenir. Ayrıca modelin çok ince kısımları olduğunda tahta dayanıksız olacağından, metalden yapılması gerekir. Metal model olarak; dökme demir, pirinç, bronz kurşun – kalay alaşımları veya alüminyum kullanılır. ? Metal modellerin hazırlanmasında ilk modeller tahta alçı veya plastikten olur ve model hazırlanırken kullanılacak metalin büzülme %’ sinin bilinmesi gerekir. ? Alçı modellerinin uygulanmada bir çok avantajları vardır; kolaylıkla kesilip şekillendirilebilirler veya bir kalıba dökülerek doğrudan şekil alabilirler, muhtelif lifli ilavelerle alçı tokluğu artırılabilir. ? Model yapımı için çok kullanılan bir diğer malzeme de plastiktir. Metal bir kalıp içinde enjeksiyon yoluyla şekillendirilebildiği gibi, bir plastik bloğundan kesilerek de model elde edilebilir. Modeller dök üm parçası ile aynı boyutlarda imâl edilmezler. Boyutlarda baz ı değişiklikler yapmak gerekir 1. ÇEKME PAYI B ütün metaller bizmut ve öt ektik grafit %si 1,5 dan büyük olan dökm e demirler dışın da kat ılaşırken hacimce bir büzül me veya çekilmeye maruz kalırlar. Ör n eği n %0,6 C’l u çelik, kat ılaş ırken hacimce %3 ve kat ı halde soğurken %7,6 çekilmeye uğra r. Dökümcülükte bunun içi n özel cetveller kull an ılır. 2. İŞL EME PAYI Makine dizay n ı yapan mü h endisler parç a resimlerini işle n m iş hale göre boyutla n dır ırl ar. Dolayısıy la döküm parça sı üzeri n de ve buna bağl ı olarak model üzerin de bir de işleme payının bırakılm ası gerekmektedir. 3. M ODEL LE RİN KALIPTAN SIYRILMASI Sıyırma işlem i, meydana getirilen kalıp boşluğu n u bozmamamk iç i n çok dikkatli yapıl ma lıdır. Ke n ar ları dik bir modelin s ıkış mış kumdan s ıyrılmas ı zordur, bu durumda dik yüzeyle rde 1 ? veya 20? ’lik eğiklik verilmelidir. 4. ÇARPILMA PAYI VE BOYUT TOLERANSLARI Geniş ve yass ı plakalar, kubbe şekill eri veya U şekil li d öküm ler, düz g ün bir modelden elde edildiklerinde çarpılabil mekt edirle r. Bu durumda, modellerin kasden çarpık yapılmas ı ve bu çarpık modellerden istenen doğru d öküm şeklinin elde edilmesi söz konusudur. MODEL PAYLARI Tablo 1: Çe şitli metallerin lineer büz ülme veya çe kme miktarlar ı Metal Çekme miktarı mm/m Dökme demir Bronz Pri nç Çi nko Kalay Ku rşu n Alüminy um 10 10 15 16 8 12 13 ÇEKME PAYI MODELLERİN KALIPTAN SIYRILMASI Metal Ç ek il me mik ta r ı mm/m D ök me demir Bronz Pr in ç Ç in k o Kalay Kur ş un A l üm in yum 10 10 15 16 8 12 13