1 - Halk Sağlığı Olağan Üstü Durumlarda Tıbbi Etik OLAĞANÜSTÜ DURUMLARDA TIBBİ ETİK Prof. Dr. Ahmet ÖZTÜRK Amaç Bu derste ; Savaşlar ve olağanüstü durumlarda sağlık personelin sorumlulukları ve dikkat edilmesi gereken etik kurallar konusunda bilgi sahibi olunması amaçlanmaktadır Hedefler Bu dersin sonunda, • Genel tıbbi etik, ülkemizdeki uygulamalarla ilgili yasal düzenlemeler ve kurumları açıklayabilmeniz, • Savaşlar ve olağanüstü durumlarda etik ile ilgili uluslararası düzenlemeleri sıralayabilmeniz ve • Olağanüstü durumlarda sağlık personeline tanınan ayrıcalıkları ve sorumluluklarını kavrayabilmeniz hedeflenmektedir TIBBİ ETİK (TIP AHLAKI) • Tıp uğraşının değişik yönlerinin yürütülmesi sırasında ortaya çıkan değer sorunları ve çatışmalarının araştırıldığı, tartışıldığı ve çözümlerinin bulunduğu bir etkinlik ve disiplindir. TIBBİ ETİK İLE İLGİLİ 4 İLKE: • Kişinin (hastanın) kişilik haklarına ve özerkliğine (otonomi) saygı • Hastaya/başvurana zarar vermeme ilkesi • Zarar vermemenin yanı sıra her tıbbi girişimde yararlılık ilkesine uyum • Adalete saygı ve haklılık ETİK SORUNLARLA KİM İLGİLENİR VE GEREĞİNİ YAPAR? Türkiye’de tıp ahlakı kurallarını uygulama görevi 1219 sayılı “Tababet ve şuabatı sanatlarının tarz-ı icrasına dair kanun” (Tıp meslekleri uygulamalarına dair yasa) uyarınca TÜRK TABİPLERİ BİRLİĞİNE verilmiştir. • Bu kanun uyarınca çıkarılan tıbbi deontoloji tüzüğü, tüm hekimler için (TTB’ye üye olmasa da) bağlayıcıdır • TTB, etik dışı davranışlara disiplin yönetmeliğine göre ceza vermektedir OLAĞANÜSTÜ DURUMLARDA TIBBİ ETİK Sağlık personelinin olağanüstü koşullarda neler yapacaklarına ilişkin uluslar arası ve ulusal kurallar vardır. Bunların çoğu 2. Dünya Savaşı sonrası gündeme gelmiştir: • 1946-47: Nuremberg Yasası • 1949: Cenevre Konvansiyonu • 1956 Havana, 1957 İstanbul, 1983 Venedik: Dünya Tabipler Birliği’nin Silahlı Çatışma Dönemlerine İlişkin Kuralları • 1975: Tokyo Bildirgesi • 1982: Birleşmiş Milletler Tıp Etiği İlkeleri • 1994: Stockholm – Felaket Olaylarında Tıbbi Etik Kuralları • Bu konvansiyon ve protokoller ilke olarak, hekim ve sağlık çalışanlarının: - Yaşama mutlak saygı göstermelerini - Önyargısızca vicdanlı ve saygılı hizmet etmelerini - Temel ilgi alanı olarak hastanın sağlığını ele almalarını ve - Tıbbi bilgilerini, tehdit altında olsa bile, insanca olmayan bir biçimde kullanmamalarını öngörmektedir. • 1946-47: Nuremberg Yasası: Sağlıkçıları ilgilendiren ilk önemli etik hukuk belgelerinden birisidir. Deneye konu olan insanların haklarını koruyup “rıza alma gerekliliğini” getirmiştir. • 1949: Cenevre Konvansiyonu • 1956 Havana, 1957 İstanbul, 1983 Venedik: Dünya Tabipler Birliğinin Silahlı Çatışma Dönemlerine İlişkin Kuralları • 1975: Tokyo Bildirgesi • 1982: Birleşmiş Milletler Tıp Etiği İlkeleri • 1994: Stockholm – Felaket Olaylarında Tıbbi Etik Kuralları • 1946-47: Nuremberg Yasası • 1949: Cenevre Konvansiyonu: “Dokunulmazlık “ ve “ayrımcılık yapmama” ilkesini getirmiştir. • 1956 Havana, 1957 İstanbul, 1983 Venedik: Dünya Tabipler Birliğinin Silahlı Çatışma Dönemlerine İlişkin Kuralları • 1975: Tokyo Bildirgesi • 1982: Birleşmiş Milletler Tıp Etiği İlkeleri • 1994: Stockholm – Felaket Olaylarında Tıbbi Etik Kuralları Cenevre Konvansiyonu, çatışma durumlarında hekimler ve sağlık çalışanlarına şu görevleri yüklenmektedir: 1-Hasta ve yaralı asker ve siviller korunmalı insanca davranılmalı ve gecikmeden tıbbi bakım sağlanmalıdır. 2-Sağlık çalışanları görevlerini yerine getirirken saygı gösterilmeli, korunmalı ve desteklenmelidir. 3-Yaralı ve hastalara sadece tıbbi temelde ayrım yapılmalı, tedavi sırasında diğer özellikleri ve bağlantıları dikkate alınmamalıdır. 4-Tıbbi personel, yaralanan kişilere tıbbi etik doğrultusunda bakım sağladıkları ya da etik ilkelerine aykırı tıbbi davranışı reddettikleri için cezalandırılmamalıdır. 5-Yaralı, hasta, savunmasız asker ve sivillere yapılan saldırılar yasaklanmıştır. 6-Kime hizmet ettiğine bakılmaksızın tıbbi olanaklar, araçlar vb. korunmalı ve yok edilmemelidir. 7-Silahlı çatışmanın tarafları yaralı ve hastaların bakımı için pratik antlaşmalar yapma ve destekleme konusunda iş birliği yapmalıdır. 8-Bütün tıbbi birimlerde tanınabilir bir amblem (Kızılhaç/Kızılay gibi) bulunmalı, personel ve ulaşım olanakları yalnızca tıbbi amaçlarla kullanılmalıdır. • 1946-47: Nuremberg Yasası • 1949: Cenevre Konvansiyonu • 1956 Havana, 1957 İstanbul, 1983 Venedik: Dünya Tabipler Birliğinin Silahlı Çatışma Dönemlerine İlişkin Kuralları: Savaş veya barış dönemlerinde ayrı etiklerin olamayacağını, bir tek tıbbi etiğin var olduğunu belirtmektedir. • 1975: Tokyo Bildirgesi • 1982: Birleşmiş Milletler Tıp Etiği İlkeleri • 1994: Stockholm – Felaket Olaylarında Tıbbi Etik Kuralları Silahlı Çatışma Dönemlerinde İlişkin Kurallar, “Dünya Hekimler Birliği”nin düzenlediği belgelerdir. 1-Silahlı Çatışma Dönemlerinde “tıp ahlakı” Dünya Hekimler Birliğinin barış dönemleri için saptadığından farklı değildir. Hekimin birincil yükümlülüğü mesleki görevidir. Mesleki görevini yürütürken hekimin en önemli yol göstericisi vicdandır. 2- Tıp mesleğinde birinci görev sağlığı korumak ve yaşamı sürdürmektir. Bu nedenle hekimlerin şunları yapması olanaksız sayılır: * Hastanın yararına olmayan koruyucu, tanı koyucu veya iyileştirici işlemleri uygulamak ya da önermek * İyileştirici bir etki sağlamadan kişinin fiziksel yada zihinsel gücünü zayıflatmak * Bilimsel bilgiyi, sağlığı tehlikeye atmaya veya yaşamı ortadan kaldırmaya yönelik kullanmak 3-Silahlı çatışma dönemlerinde de, insanlar üzerinde deney yapmakla ilgili kurallar, barış döneminde olduğu gibi aynen geçerlidir. Özellikle sivil yada askeri tutsaklar ile, ele geçirilmiş ülkenin halkları gibi özgürlüklerden yoksun kişiler üzerinde deney yapmak bütünüyle yasaktır. 4-Acil durumlarda hekim yansız olarak, cinsiyet, ırk, ulus, din, politik görüş ve benzeri ölçütlere bakmazsızın, gereksinimi olanlara sağlık hizmeti vermeli ve bu hizmeti gerekli ve uygulanabilir olduğu sürece sürdürmelidir. 5-Hekimlere sağlanan ayrıcalıklar ve kolaylıklar, mesleki amaçlar dışında kullanılmamalıdır. • 1946-47: Nuremberg Yasası • 1949: Cenevre Konvansiyonu • 1956 Havana, 1957 İstanbul, 1983 Venedik: Dünya Tabipler Birliğinin Silahlı Çatışma Dönemlerine İlişkin Kuralları • 1975 : Tokyo Bildirgesi: İnsan haklarına aykırı davranışlar ve işkence durumunda sağlık personelinin tutumlarını belirlemiştir. • 1982: Birleşmiş Milletler Tıp Etiği İlkeleri: • 1994: Stockholm – Felaket Olaylarında Tıbbi Etik Kuralları: • 1946-47: Nuremberg Yasası • 1949: Cenevre Konvansiyonu • 1956 Havana, 1957 İstanbul, 1983 Venedik: Dünya Tabipler Birliğinin Silahlı Çatışma Dönemlerine İlişkin Kuralları • 1975: Tokyo Bildirgesi • 1982: Birleşmiş Milletler Tıp Etiği İlkeleri: “Tutuklu ve gözaltında bulunanlara, gereken tıbbi yardımı yapmak” ve “işkenceye hiçbir şekilde katkıda bulunmamak ve ortak olmamak” ilkelerini getirmiştir. • 1994: Stockholm – Felaket Olaylarında Tıbbi Etik Kuralları • 1946-47: Nuremberg Yasası • 1949: Cenevre Konvansiyonu • 1956 Havana, 1957 İstanbul, 1983 Venedik: Dünya Tabipler Birliğinin Silahlı Çatışma Dönemlerine İlişkin Kuralları • 1975: Tokyo Bildirgesi • 1982: Birleşmiş Milletler Tıp Etiği İlkeleri • 1994: Stockholm – Felaket Olaylarında Tıbbi Etik Kuralları: Felaket sonrası tıbbi hizmetleri içermektedir. YARARLANILABİLECEK KAYNAKLAR: • Sağlıkla İlgili Uluslararası Belgeler. TTB Yayınları, Ankara 2009 • Olağanüstü Durumlarda Sağlık Hizmetleri. Sağlık Çalışanının El Kitabı. Türk Tabipleri Birliği Yayınları, Ankara 2002 • Afetlerde Sağlık Hizmetleri Yönetimi (Kurs Notları). Sağlık Bakanlığı Sağlık Projesi Genel Koordinatörlüğü Yayını, Ankara 2001