Mineraloji Optik Mineraloji Laboratuvar OPTİK MİNERALOJİ LABORATUVAR                                    Petrografik ve mineralojik incelemeler i çin polarizan mikroskopta ı ş ığı kolayca ge çiren kesitlere ince kesit veya preparat ad ı verilir. İ nce kesit, boyutlar ı (45 mm.-boy, 25 mm.-en) özel olarak kesilmi ş cam üzerine çe ş itli y öntemlerle, yakla ş ı k 0.02 - 0.04 mm. kal ı nl ı kta kaya ç ve mineral dilimlerinin kanada balzam ı vb. yap ı ş t ı r ı c ı lar ile yap ı ş t ı r ı larak olu ş turulur. İ nceltme ve yap ı ş t ı rma i ş lemi kontrol edilerek uygun ş ekle getirilen kesit en son i ş lem ile üzeri ş effaf lamel ile yap ı ş t ı r ı larak kapat ı l ı r, b öylece kesitin uzun süre korunmas ı sa ğ lan ı r.   İ nce Kesit Sa ğ üstte Binoküler Leitz DPLMS polarizan mikroskop, altta Leitz ö ğ renci mikroskobunun ş ematik ş ekli                                                                                                 Optik mineraloji mineralleri tan ı maya çal ı ş ı rken alet olarak özel bir mikroskop kullan ı r. Bu mikroskobun ola ğ an mikroskoplardan fark ı polarizör ve analizör ad ı verilen iki nikol prizmas ı kapsamas ı d ı r. Bu nedenle bu mikroskoba polarizan mikroskop ad ı verilmi ş tir. Polarizan mikroskobu ilk defa 1834 y ı l ı nda Talbot taraf ı ndan yap ı lm ı ş , teknik ilerledikçe günümüze dek bir çok özel amaçlar için mikroskoplar yap ı lm ı ş t ı r. Standart bir polarizan mikroskobunda bulunan parçalar yandaki ş ekilde gösterilmi ş tir. Bu parçalar s ı ras ı yla ş öyledir; I ş ı k Kayna ğı ve Ayna (Ayd ı nlatma Sistemi) 1. Polarizör (Alt Nikol) 2. Diyafram 3. Kondansör 4. Döner Tabla 5. Netlik Dü ğ mesi 6. Objektifler 7. Analizör 8. Bertrand Merce ğ i 9. Oküler 10.   Polarizan Mikroskop Oküler, mikroskop tüpünün göze bakan taraf ı na yerle ş tirilmi ş olan mercek sistemidir. Mikroskop gövdesine üstten vida ile tutturulmu ş ve incelemelerde gözle bak ı lan, yap ı olarak e ğ ik veya dik konumda bulunan bir t üpten ibarettir. Objektifin b üyüterek vermi ş oldu ğ u görüntüyü tekrar büyütmeye, görüntü alan ı n ı art ı rmaya ve objektif taraf ı ndan meydana getirilen kusurlar ı d üzeltmeye yarar. Mikroskobun toplam b üyütmesi ok ülerin ve objektifin büyütmelerinin çarp ı m ı ile bulunur. Ok üler kendi ba ş ı na x8, x16 gibi büyütmeler sa ğ lar. Örne ğ in, objektifin b üyütmesi x60, ok ülerin b üyütmesi x6 ise mikroskobun toplam büyütmesi 60x6=x360´d ı r. Oküler t üpünde b üyütmeyi sa ğ layan bir mercek, retik ül çizgileri, bertrand merce ğ i dü ğ mesi ve analiz ör mandal ı bulunur. Ok ülerler kullan ı m amac ı na yönelik olarak basit ok üler, boyut ölçmeleri için mikrometrik oküler ve alan ölçümleri için de karelajl ı oküler olmak üzere üç çe ş ide ayr ı l ı r. Retikül çizgileri Kuzey-G üney ve Do ğ u-Bat ı do ğ rultular ı nda birbirine dik iki k ı ld ı r. İ nceleme alan ı n ı dört e ş it parçaya böler ve sabit bir merkezi vard ı r. Retik ül çizgilerinin netlikleri ok ülerin döndürülmesiyle ayarlanabilir. Ok ü ler                                                                  Oküler t üpü i çinde yer al ı r ve devreye bir dü ğ me arac ı l ığı yla sokulur. Bertrand merce ğ i en b üyük b üyütme ve kondans örün devrede bulundu ğ u bir durumda minerallerin optik i ş aret tayini ve 2V a ç ı lar ı n ı n ölçülmesi i çin kullan ı l ı r. Objektifteki g örüntünün bir miktar daha büyütülmesini de sa ğ lar. Bertrand Merce ğ i   Objektiflerin b üyütmesi b üyüdükçe ince kesite o denli yakla ş ı r. En büyük büyütmeli objektif ile yap ı lan incelemede ince kesit ile objektif aras ı nda mm.´den az bir mesafe kal ı r. Bu nedenle en b üyük büyütmeli objektifte netlik ayar ı yaparken ince kesit veya objektif merce ğ inin k ı r ı lmamas ı için yava ş ve dikkatli olunmal ı d ı r.                                                 Bunlar, mikroskop tablas ı n ı n üzerinde bulunan cismin büyütülmü ş bir g örüntüsünü veren mercek sistemleridir. G örüntü b üyüklü ğ ünün cismin büyüklü ğ üne oran ı objektifin "ba ş lang ı ç büyütmesi"ni verir. B üyütme t üp uzunlu ğ unun artmas ı ve odak uzakl ığı n ı n azalmas ı ile oranl ı olarak artar. Her objektifin büyütmesi üzerine yaz ı lm ı ş olarak bulunur. Büyütme rakam ı n ı n önüne genellikle bir "x" i ş areti konulur. Objektifler mikroskopta iki t ürlü olabilirler. Ya bir blok halinde bir ta ş ı y ı c ı üzerine monte edilmi ş lerdir ve bu ta ş ı y ı c ı d öndürülerek istenilen objektifle çal ı ş ı l ı yordur ya da ikinci halde objektifler tek tek tak ı p ç ı kar ı larak kullan ı l ı yordur. Ö ğ renci mikroskoplar ı nda 3, ara ş t ı rma mikroskoplar ı nda  4 veya 5 tane farkl ı büyütmeli objektif vard ı r. 3 objektifli olanlarda genellik - küçük büyütme (2.5x, 5x, 6x) - orta büyütme (x10, x20, x25) - büyük büyütme (40x, 60x) ş eklinde büyütmelere sahip objektifler bulunur.   Objektifler              Mikroskobun gövde k ı sm ı na alttan bilyalarla oturtulmu ş , daire ş eklinde, sert plastikten yap ı lm ı ş bir disktir. Döner tablan ı n orta k ı sm ı nda ince kesitin konmas ı ve alttan ı ş ığı n geçmesi için bir bo ş luk bulunur. Tablan ı n kenar ı 360°´ye ayr ı lm ı ş t ı r. Aç ı sal ölçmeler bu sayede yap ı l ı r. İ nce kesiti sabitle ş tirmek için üzerinde bir ma ş a bulunur. Döner Tabla                                                            Mikroskobun döner tablas ı alt ı nda devreye bir mandalla girip ç ı kan, ı ş ığı toplama ve kuvvetlendirme görevi yapan bir mercektir. Kondansör bir ayar d ü ğ mesi ile a ş a ğı ve yukar ı hareket ettirilebilir. Özellikle b üyük objektifle yap ı lan incelemelerde ve konverjan ı ş ı kta minerallerin optik i ş aret ve aç ı lar ı n ı n tayininde kullan ı l ı r. Kondansör Polarizan mikroskobun, döner tabla alt ı nda, polarizör ile kondansör aras ı nda bulunur. Gelen ı ş ığı n miktar ı n ı ayarlamaya yarar. Hareketli bir koldur. Gelen ı ş ığı n konisini daralt ı r, karartma sa ğ lar. Diyafram                                                   Polarizan mikroskopta, polarize ı ş ığı n elde edilebilmesi i çin birbirine dik konumda, özel olarak haz ı rlanm ı ş prizmatik nikoller kullan ı l ı r. Bunlara k ı saca nikol ad ı verilir. Polariz ör, mikroskoptaki iki nikol prizmas ı ndan altta olan ı d ı r. Kalsit kristalinden ya da polaroid plakas ı ndan yap ı lm ı ş t ı r. Polariz örün polarizasyon d üzlemi mikroskop simetri düzlemi ile çak ı ş ı k olarak monte edilmi ş tir. Bu nedenle ayar ı bozulmad ı kça devreden ç ı kar ı lamaz. Polarizör ı ş ığı n Kuzey-G üney  y önünde titre ş imini sa ğ lar. Polariz örün titre ş im yönüne dik gelen ı ş ı nlar tümüyle tutulur, e ğ ik ve ayn ı yönde gelen ı ş ı nlar k ı smen tutulur. Polarizör (Alt Nikol)                                      Üst nikol prizmad ı r. Titre ş im d üzlemi (kesit düzlemi) Do ğ u-Bat ı do ğ rultusundad ı r, yani polarize diktir. Polariz ör ve analiz ör titre ş im yönleri birbirlerine dik olarak mikroskopta bulunurlar. Analiz ör istenildi ğ inde devreye girer. Analiz ör devreden ç ı kar ı ld ığı nda polarizörden gelen ı ş ı k titre ş imleri tek d üzlem içinde gelirler. Bu durumda elde edilen ı ş ığ a "tabii ı ş ı k" analiz örün devrede olmas ı halinde elde edilen ı ş ığ a ise "polarize ı ş ı k" denir. Analizör (Üst Nikol)                                                                 Döner tabla seviyesinin, dolay ı s ı yla ince kesit ile objektif aras ı ndaki mesafenin kaba ve ince ayar ı , yani netlik ayar ı bu dü ğ me ile yap ı l ı r. Baz ı mikroskoplarda döner tabla yerine ok üler tüpü a ş a ğı -yukar ı hareket ettirilerek netlik sa ğ lan ı r. Netlik Dü ğ mesi                                Normal çal ı ş malar i çin mikroskop beyaz ı ş ı k veren tungsten telli bir lamba ile ayd ı nlat ı l ı r. Telden gelen sar ı radyasyonun önüne ge çmek i çin filtre olarak mavi bir cam ve ı ş ığı yaymak, lamba g örüntüsünü mikroskobun optik sistemi i çine girmesini önlemek için matla ş t ı r ı lm ı ş bir cam, lamban ı n önüne konulur. Mikroskoplar ı n ço ğ unda ı ş ı k kayna ğı do ğ rudan do ğ ruya mikroskobun alt ı na yerle ş tirilmi ş tir. Bir k ı sm ı nda ise ı ş ı k e ğ ik bir ayna ile mikroskoba yans ı t ı l ı r. Mikroskoplar ı n ço ğ u bir taraf ı düz bir taraf ı içbükey bir ayna ile donat ı lm ı ş t ı r. Lambadan gelen ı ş ı n aynadan yans ı r ve mikroskop i çerisinde yoluna ba ş lar. Polariz örden ge çer ve ince kesiti ayd ı nlat ı r. Homojen ve do ğ ru bir ayd ı nlanman ı n olmas ı i çin ayna ve lamba hareket ettirilir. I ş ı k Kayna ğı ve Ayna (Ayd ı nlatma Sistemi)  M İ NERALLER I Ş I Ğ I GE Ç İ REN I Ş I Ğ I GE Ç İ RMEYEN I Ş I Ğ I GE Ç İ REN M İ NERALLER AN İ ZOTROP M İ NERALLER • İ ZOTROP M İ NERALLER •I Ş I Ğ I GE Ç İ RMEYEN M İ NERALLER OPAK M İ NERALLER •AN İ ZOTROP M İ NERALLER Ö zelli ğ i y ö nlere g ö re farkl l k g ö steren minerallere denir. II. Nikolde tabla ç evrildi ğ inde renk de ğ i şimi g ö zlenirse anizotroptur. Aya ö nlere g ö re farkl l k g ö sterdi ğ inen dolay renk de ğ i şimi g ö zlenir. KL İ NOP İ ROKSEN OJ İ T- (P İ JEYON İ T) *** P İ JEYON İ T: Ca ’ ca fakir klinopiroksen Lokalite Stillwater complex, MT              Kayaç Tipi Bronzitit (Ortopiroksenit)          - D üşü k veya birinci dizi gir şim renkleri g ö sterir. Paralel - s ö nme g ö sterir. H İ PERSTEN k ı rm ı z ı ms ı -kahverenkli giri ş im renkli B İ YOT İ T mineraliPULSU SÖNME GÖSTEREN MUSKOV İT M İNERAL İYar ı öz ş ekilli-öz ş ekilli T İ TAN İ T mineraliİ ZOTROP M İ NERALLER Ö zelli ğ i her yerde ayn olan minerallere denir. II. Nikolde daima (tabla ç evrildi ğ inde s ü rekli) siyah, I. Nikolde renksiz veya de ğ i şik renklerdedir.Kuvars inklüzyonlar ı içeren GRANAT porfiroblastlar ıKoyu ye ş ilimsi-siyah giri ş im renkli KLOR İ TOY İ D mineraliOPAK M İ NERALLER I. Nikol ve II. Nikolde daima siyaht r (Baz mineraller bir turda 4 kez renk de ğ i ştirebilir. İ lk turda siyah daha sonra de ğ i şik renkler olabilir. Bu y ü zden opak mineraller incelenirken bir tam tur att r lmal d r). Bir mineral incelenirken mutlaka ha ç k l n n ortas na denk getirilerek incelenmelidir. Tabla ç evrildi ğ inde g ö zden kaybolmamal d r.M İ NERAL İ NCELERKEN???? Mineral ç ift nikolde incelenir 1. siyah de ğ i şik renkler Opak izotrop anizotrop2. Mineral tek nikolde incelenir. siyah de ğ i şik renkler opak mineral izotrop M İ NERAL İ NCELERKEN????