Uzaktan Algılama Türkiye Jeolojisi Orta Pontidler ORTA PONTİDLER Pondidler, Türkiye’nin kuzey kesimini oluşturan doğu- batı uzanımlı orojenik bir kuşaktır. Güneyden İzmir-Ankara-Erzincan zonu (Neotetis okyanusunun kuzey kolu) ile sınırlanır. Batı, Orta ve Doğu Pontidler olarak bölümlenmiştir. Bu sınıflama coğrafik olmakla birlikte, bu üç bölge jeolojik açıdan da farklılıklar gösterir. • Paleotetis Süturu (Batı Pontid Fayı) • İzmir-Ankara, Ankara-Erzincan süturu • İç Torid süturu • Bitlis – Zagros Süturu P TS:Paleo-Tethya n Suture IAZ:Izmir-Anka ra Zone AEZ:Ankara-Erzincan Zone WPF:Western Pontide Fault NA F:No rth Anatolian Fault Zon e IZU:Ista nbul-Zonguldak Unit B L A C K S E A MEDITER RA NEAN S EA AEGEAN SEA 27 35 43 37 43 39 41 PTS P O N T I D E Z O N E Kirsehir B lock A n a t o l i d - T a u r i d e P l a t f o r m Men d ere s - T a u rus Bloc k Arab i an P l atf or m Ea st An atolia n Ac cr e tio na ry Co mple x NAF Sak a rya Z one IA Z a AEZ IZU WPF B L A C K S E A ME D ITER RAN E AN SEA A EG EA N SEA 27 35 43 37 43 39 41 PT S P O N T I D E Z O N E K irsehir B lock A n a t o l i d - T a u r i d e P l a t f o r m Mend eres - T aurus Blo ck Arabia n Platform E ast A natolian A ccretionary C om plex NAF Sa k arya Zone IAZ AE Z IZU W PF Elmas ve Yiğitbaş (2001) Kuzey Anadolu alanlarında Geç Paleozoik-Orta Mesozoik yaşlı yığışım karmaşıklarının dağılımı • Bu okyanusal birimler, Sakarya Zonunun batı kesimlerinde, Orta Pontidlerde ve Doğu Pontidlerin batı kesimlerinde gözlenmektedirler. Küre ve Karakaya Okyanusları adı ile bilinirler. Paleotetis Okyanusunun Kenar Havza ürünleri olarak kabul edilirler. P o n t i d l e r A n a t o l i d - T o r i d K ır ş e h ir Masifi Arap Platformu Paleotetis ve ilişkili birimlerBunlar kuzeyden güneye doğru; a)- Kuzey zon (Magmatik kuşak ve Çangaldağ Yükselimi) b)- Araç-Daday shear (ekay) zonu c)-Kastamonu-Boyabat Havzası d)- Kargı Masifi e)- Ofiyolitik Kuşak Daha güneyde, Ofiyolit Kuşağı üzerinde gelişmiş “Çankırı Havzası” çökelleri ve bunun da güneyinde Anatolid-Torid Platformuna ait Kırşehir Masifi yer alır. Orta Pontidler , yaklaşık olarak doğu-batı uzanımlı tektonik zonlardan oluşmaktadır. ORTA PONTİDLER Yılmaz vd., 1997 a)- Kuzey zon (Magmatik kuşak ve Çangaldağ Yükselimi) b)- Araç-Daday shear (ekay) zonu c)-Kastamonu-Boyabat Havzası d)- Kargı Masifi e)- Ofiyolitik Kuşak Yılmaz vd., 1997 a)- Kuzey zon (Magmatik kuşak ve Çangaldağ Yükselimi) • Doğu Pontidlerde de devamlılığı olan magmatik bir kuşaktır. • Metamorfik temel karmaşığı ve bunu üzerleyen Mesozoyik- Senozoyik yaşlı volkanik bir dizi ile temsil edilir. • Kuzey zon içerisinde yaklaşık doğu-batı uzanımlı olan ve Tersiyer döneminde gelişmiş bir antiklinal yapısı yer alır (Çangaldağ Antiklinali / Yükselimi). • Bu antiklinalin çekirdeği iki tip kaya grubundan oluşmaktadır. 1)- Küre ofiyoliti – Akgöl formasyonu 2)- Devrekani metamorfikleri Yılmaz vd., 1997 1)- Küre ofiyoliti – Akgöl formasyonu Küre ofiyoliti Metamorfizmaya uğramış ofiyolitik birimler ile temsil edilir Akgöl Formasyonu • Küre ofiyoliti üzerinde yer alan Karbonifer-Liyas yaşlı derin denizel epiofiyolitik sedimanter örtü birimleri ile temsil edilir. • Yastık lavlar ile girik siyah şeyl ve kumtaşlarından oluşan türbiditik bir istiftir. • Triyas yaşlı kireçtaşı blokları ve metamorfik kaya blokları içerir. • Şiddetli deformasyona uğramıştır. • Granitler tarafından kesilmiştir. • Bürnük, İnaltı, Ulus / Çağlayan formasyonları tarafından örtülmektedir. • Küre ofiyoliti ve Akgöl formasyonu Paleotetis okyanusuna ait ofiyolitik birimlerdir. Paleotetis’in kuzeye doğru dalması ile ilişkili olarak Lavrasya’nın güney kenarında yayardı havza olarak açılmaya başlar. Bu okyanus Geç Triyas’ta (Orta Karniyen) kapanır. KÜRE OKYANUSU Triyas- Erken Jura Küre Okyanusu Paleotetis’in kuzeye doğru dalması ile ilişkili olarak Lavrasya’nın güney kenarında yayardı havza olarak açılmaya başlar. Bu okyanus Geç Triyas’ta kapanır. • Meliata Okyanusu, Küre Okyanusunun batıya doğru devamını oluşturur. Paleotetis’in dalmaya devam etmesi nedeniyle Anisiyen döneminde gelişen yay ardı okyanustur. • Maliac Okyanusu, Paleotetis okyanus diliminin slab roll back hareketinin hızlanması ile, Meliata okyanusundaki riftleşmenin daha güneye sıçraması, Orta Triyas’ta Maliac Okyanusunun açılmasına neden olmuştur. KÜRE OKYANUSU Triyas- Erken Jura • Meliata Okyanusu, Küre Okyanusunun batıya doğru devamını oluşturur. Paleotetis’in dalmaya devam etmesi nedeniyle Anisiyen döneminde gelişen yay ardı okyanustur. • Maliac Okyanusu, Paleotetis okyanus diliminin slab roll back hareketinin hızlanması ile, Meliata okyanusundaki riftleşmenin daha güneye sıçraması, Orta Triyas’ta Maliac Okyanusunun açılmasına neden olmuştur. 2)- Devrekani metamorfikleri • İkinci Grup ise yüksek derecede metamorfik gnays, amfibolit, kuvarsşist, mermer ve bunları üzerleyen sleyt, fillat düzeylerinden oluşmaktadır (Devrekani Metamorfikleri / Masifi). • Diğer temel birimleri ile tektonik ilişkilidir. • Devrekani Metamorfikleri, daha batıda Batı Pontidlerde yer alan İstanbul- Zonguldak zonunun temelinin eşdeğeridir, dolayısı ile Laurasia’ya aittir. • Devrekani Metamorfikleri, Küre Ofiyolitleri ve onun epiofiyolitik örtüsü olan Akgöl fm. üzerine itilmiştir. Bir başka deyişle, İstanbul-Zonguldak zonuna / Laurasia’ya ait birimler Paleotetis’e ait ofiyolitik kayaçlar üzerine itilmiştir. • Yani, Orta Pontidlerdeki Kuzey zon içerisinde yer alan Çangaldağ Antiklinali / Yükselimi, Laurasia güneyine ait birimleri ve bunun tektonik olarak üzerlediği Paleotetis ofiyolitlerini içermektedir. • Küre Ofiyoliti, Devrekani Metamorfikleri ve ikisi arasındaki itki düzlemi, posttektonik Çangal Graniti / Plütonu tarafından kesilmektedir. Pontidlerde Mesozoyik – Senozoyik yaşlı örtü birimleri • Orta Pontidlerde ve tüm Pontidlerde, metamorfik temel birimleri üzerinde gelişmiş olan Mesozoyik-Tersiyer yaşlı örtü birimleri, üzerinde geliştikleri temelin ait olduğu tektonik birliğe göre •Sakarya Tipi •Pontid Tipi olmak üzere iki tiptir. Pontid tipi Örtü Birimi Orta Pontidlerin Kuzey Zonu içerisinde yer alan Çangaldağ Yükseliminde, Paleotetis’e ait olan ve metamorfizmaya uğramış olan Küre Ofiyoliti; Bunun üzerine tektonik olarak itilmiş olan ve İstanbul- Zonguldak zonuna yani Laurasia’ya ait olan Devrekani metamorfikleri; Ve bunların her ikisini de kesen posttektonik Çangal graniti, topluca kalın bir Mesozoyik-Tersiyer yaşlı istif tarafından örtülür. Bu örtü birimine Pontid tipi Örtü Birimi adı verilir. • Pontid Tip alttan üste doğru; – Malm yaşlı kaba taneli kırıntılılar (Bürnük formasyonu), – Üst Jura-Alt Kretase yaşlı neritik karbonat (İnaltı kireçtaşı) – Bunların üzerinde geçişli olarak (bazen yersel uyumsuzluk ile) yine Üst Jura-Alt Kretase yaşlı koyu gri renkli şeyl ve tabanda neritik kireçtaşı mercekleri, üste doğru ise neritik kireçtaşı blokları içeren türbiditik kumtaşı-silttaşı-şeyl ardalanması (Çağlayan formasyonu) yer alır. Çağlayan fm., Batı Pontidlerdeki Ulus fm.,nun yanal eşdeğeridir. Daha üstte ise Üst Kretase yaşlı volkanik dizi (Yemişliçay formasyonu) yer alır. Pontid tipi Örtü Birimi Tüysüz 1996 Pontid tipi Örtü Birimi • Sakarya Tip istif alttan üste doğru birbirleri ile geçişli olarak; – Liyas yaşlı kırıntılılar (Bayırköy formasyonu), – Üst Jura-Alt Kretase yaşlı bej renkli, kalın tabakalı, killi kireçtaşı (Bilecik kireçtaşı, – Alt-Üst Kretase yaşlı pelajik kireçtaşları (Soğukçam kireçtaşı ve Vezirhan formasyonu) Sakarya tip Örtü Birimi Yılmaz vd., 1997 b)- Araç-Daday shear (ekay) zonu • Bu zon, Pontid Tip ve Sakarya Tip istifler arasındadır, Çağlayan / Ulus havzasına paralel olarak bulunur ve Devrekani Metamorfiklerinin, Dogger döneminde Küre ofiyoliti üzerine yerleşimine neden olan itki düzleminin önünde yer almaktadır. • Araç-Daday shear zonu, ofiyolitik bir temel üzerinde gelişmiş kesiksiz bir Mesozoyik yaşlı istif ile temsil edilir. • Bu istif ofiyolitik temel üzerinde Akgöl fm., onun üzerinde Ulus Grubu çökelleri benzerleri ve daha da üstte Üst Kretase yaşlı pelajik kırıntılılar yer alır. • Pelajik kesimler batıda yer alan İstanbul- Zonguldak zonundan türemiş bloklar içermektedir. Bu düzeyler batı-güneybatıdaki Armutlu-Ovacık zonundaki Boyalı - Ulumescit Gruplarının benzeridir. İç yapısı daha karmaşık görünümlü, İstanbul zonundan bloklar içeren ve tektonizmaya – kataklastik deformasyona uğramış düzeylerdir. • Bu istifler, ofiyolitik bir melanj dizisi ile birlikte doğu-güneydoğuya doğru dilimlenmiş, deformasyona ve yeşilşist fasiyesinde metamorfizmaya uğramışlardır. Yılmaz vd., 1997 c)- Kastamonu-Boyabat Havzası • Batı alanlarda Karabük-Safranbolu havzası, doğu alanlarda Kastamonu- Boyabat havzası olarak adlanır. • Orta Pontidler alanında kalan havzanın doğu kesimleri (Kastamonu-Boyabat Havzası), kuzeyde Kuzey Zon (Çangaldağ Antiklinali/yükselimi) güneyde ise Kargı Masifi ile sınırlanır. • Bu havza doğu kesimlerinde Alt Kretase yaşlı Ulus / Çağlayan formasyonlarından oluşan bir temel üzerinde gelişmiştir. • Havzadaki istif, Üst Kretase’den Oligosen’ e kadar uzanan ve üste doğru giderek sığlaşan ve Erken Miyosen öncesi dolan bir ortamı işaret eder. İstif alttan üste doğru; havza istifinin tabanını oluşturan Geç Senomaniyen – Türoniyen yaşlı kırmızı pelajik- çörtlü kireçtaşları (Kapanboğazı Fm.), bazalt, mikritik kireçtaşı, volkanoklastik ardalanmasından oluşan Koniasiyen - Kampaniyen yaşlı birim (Yemişliçay fm.), Üst Kampaniyen- Alt Paleosen yaşlı fliş (Gürsökü fm) ve karbonatlı fliş (Akveren fm.), Orta-Üst Paleosen yaşlı çamurtaşı (Atbaşı fm), Alt-Orta Lütesiyen kırıntılılar (Kusuri fm.), Eosen-Oligosen yaşlı akarsu çökelleri ile devam eder. Kastamonu-Boyabat Havzası, kuzeydeki Çangaldağ yükseliminin ve güneydeki Kargı Masifinin, Neojen dönemindeki yükselmeleri ile, bu iki yükselim arasında gelişmiş bir ramp havzasıdır. Bu havza giderek dolmuş ve istif sığlaşmıştır. d)- Kargı Masifi • Kargı Masifi Dogger öncesi (Triyas – Alt Jura yaşlı) okyanusal kayaçlardan oluşan bir topluluktur. • Paleotetis okyanusuna ve bununla ilişkili Karakaya Kenar denizine ait ofiyolitik birimleri, aktif kıta kenarı volkanik-çökel birimlerini ve Karakaya birimlerinin üzerinde gelişmiş olduğu platform karbonatlarını, metamorfizmaya uğramış halde ve çok sayıda tektonik dilimler halinde içermektedir. Kargı Masifi, Sakarya Kıtası kuzey kenarı üzerinde gelişen aktif kıta kenarı birimleri ile Karakaya Denizi ürünlerini ve bunların üzerine itilmiş olan Paleotetis ofiyolitlerini içerir. Şunlardan oluşmaktadır; Elekdağ metaofiyoliti / Yılanlı metaofiyoliti, Domuzdağ melanjı, Kunduz metamorfik topluluğu, Kösdağ metamorfik topluluğu, Bekirli metamorfik topluluğu, Ibi formasyonu. Gümüşoluğu topluluğu, Aktaş topluluğu, Karakaya Okyanusu Karaburun Yarımadası ile Edremit Körfezi arasında kalan alandan başlayarak, Biga Yarımadasının orta ve doğu kesimleri boyunca yüzeylenen ve Balıkesir, Eskişehir, Armutlu Yarımadası, Ankara, Tokat, Erzincan dolaylarında da gözlenen Permo-Triyas yaşlı değişik tektono-stratigrafik birimler Karakaya Kompleksi olarak bilinir. Karakaya Okyanusu Karakaya Kompleksi’ne ait birimlerin gelişimine ilişkin iki model önerilmektedir. Rift Modeli Karakaya Kompleksine ait birimler Geç Permiyen’de gelişen bir riftte oluşmuş, bu rift daha sonra okyanusal bir kenar denizine dönüşmüş ve Geç Triyas’ta kapanmıştır. Dalma-batma eklenme Modeli Okyanusal havza açılımı yoktur. Karakaya Kompleksine ait birimler Sakarya zonunun güneyinde, dalma-batma ile gelişmiş bir eklenir prizmayı (yığışım prizması) temsil ederler. Triyas sonunda kapanan Paleotetis’in ürünleridirler. • -Elekdağ metaofiyoliti / Yılanlı metaofiyoliti, Küre Ofiyolitine benzer. Domuzdağ melanjını tektonik olarak üzerler. • -Domuzdağ melanjı, Paleozoyik-Triyas yaşlı kayaları içeren ve Paleotetis’in güneye doğru dalması sonucu gelişen bir ofiyolitik yığışım karmaşığıdır. • -Kunduz metamorfik topluluğu ve Kösdağ metamorfik topluluğu, metamorfizmaya uğramış mafik lav-sediment ardalanmasıdır. Ofiyolit - mermer blokları içerir. Volkanik kayaçları rift ve aktif kıta kenarı volkanizması ürünüdürler. • -Ibi formasyonu, Karakaya Denizine ait birimlerin üzerinde geliştiği Karbonifer-Permiyen yaşlı platform karbonatlarını temsil eder. • -Gümüşoluğu ve Aktaş toplulukları ise, Sakarya kıtasında Ibi fm.nu oluşturan platform karbonatları üzerinde gelişen Karakaya denizine ait ürünleri temsil etmektedirler. Bunlar Triyas yaşlı transgresif, volkanikli ve bloklu ürünlerdir. • -Bekirli Metamorfik topluluğu, Gümüşoluğu fm. nun üste doğru geçiş gösterdiği metaşeyl ve metafliş istifidir. • -Paleotetis’e ait olan Elekdağ metaofiyoliti ve Domuzdağ melanjı, Dogger esnasında güneydeki Sakarya kıtasının (Kimmer kıtasının bir kesimini oluşturur) kuzey kenarındaki kıta kenarı birimleri (Bekirli metamorfik topluluğu, Gümüşoluğu topluluğu, Aktaş topluluğu) üzerine (Karakaya denizine ait ürünleri ve bunlara taban oluşturan temel birimlerini içerir) itilmiştir. Bunlar topluca Malm yaşlı birimler tarafından örtülürler. • Kargı Masifi güneyinde Üst Kretase yaşlı ofiyolit (Kızılırmak ofiyoliti) ve melanj topluluğu (Kirazbaşı melanjı) yer alır. Eosen döneminde bu birimler kuzeydeki Kargı Masifi üzerine itilmiştir ve Kargı Masifi üzerinde nap şeklinde yer alır. Yılmaz vd., 1997 e)- Ofiyolitik Kuşak ÇANKIRI HAVZASI Daha güneydeki Çankırı Havzası bir molas havzasıdır. Kuzeydeki Pontidlerden ve güneyindeki Kırşehir masifinden beslenmiştir. Havza, Üst Paleosen-Üst Miyosen yaşlı birimlerden oluşmaktadır. Kırmızı renkli karasal kırıntılılar ile başlar ve üstte kalın evaporitik çökellere geçiş gösterir. ÇANKIRI HAVZASI