3 - Anatomi Otonom Sinir Sistemi O tonom Sinir Sistemi Ders Notu Dr. Niyazi ACER OTONOM S İ N İ R S İ STEM İ (Systema nervosum autonomicum) Sinir sistemi fonksiyon bak m ndan cerebrospinal (somatik) ve o tonom sinir sistemi olmak ü zere iki k s ma ayr l r. Otonom sinir sistemi ( OSS ) , sinir sisteminin kalp, akci ğer, d ü z kas lifleri i ç eren orga nlar ve salg bezleri gibi iste ğimiz d ş nda ç al ş a n i ç organlar ve bunlar n ö rt ü lerini innerve eden sinir sistemi b ö l ü m ü d ü r. İ ç organlar innerve etti ği i ç in visceral sistem, iste ğimiz d ş nda ç al ş t ğ i ç inde otonom sistem de denir. G ü nl ü k ya ş ant m z s ü rekli otonom sinir sisteminin kontrol ü alt ndad r. İ stek d ş ç al ş an OSS merkezi hipotalamus ’ tur. OSS ile somatik sistem aras nda baz farklar vard r. S omatik sistemi motor hareketleri iste ğimiz ile yapt r rken OSS istek d ş ç al ş r. 1. S omatik motor n ö ro nlar medulla spinalis ’ in columna anterior ’ lar nda ve baz kranial 2. sinirlerin n ü kleuslar nda bulunur ve bu n ö ronlar direkt olarak ilgili kaslar innerve eder. OSS ’ de ise medulla spinalis ’ in T1-L3 ve S2-4 segmentlerinde presinaptik n ö ronlar yer al r. Presina ptik n ö ronlar santral sinir sistemi d ş nda bulunan otonomik ganglionlarda sinaps yapar. Postsinaptik n ö ronlar ise organlar innerve eder. Otonom sinir sisteminin cerebrospinal sistemden ö nemli bir fark iki neuronlu 3. olmas d r. Merkezlerden ç kan efferent sinir lifleri , d ü z kas lifleri veya bez h ü crelerine varmadan bir gangliona u ğrarlar. Birinci neuron mesencephalon, pons ve bulbus ve medulla spinalis gibi merkezlerde; ikinci neuron ise ganglionlarda bulunur. Somatik sistemde kaslara emirler motorson plak ile kimyasal sinaps yapar. Visceral 4. motor lifler elektriksel sinaps yolu ile ula ş r. otonom sistem limbik ve endokrin sistem ile yak ndan ili ş kili olup psi ş ik d ü nyam z 5. etkileyebilir ancak somatik sistemde b ö yle bir etki yoktur. OSS ’ nin hem merkezi hem de periferik sinir sistemi i ç inde bulunan iki k sm vard r. Otonom sinir sistemi sempatik ve parasempatik olarak iki k s mda incelenir ve bu alt sistemlerin her birinin de afferent ve efferent lifleri vard r. Morfolojik olarak birbirinden farkl oldu ğu gi bi fizyolojik olarakta farkl d r. Son y llarda baz kaynaklar gast r ointestinal sistemi inerve eden enterik sinir sisteminide ayr bir üçü nc ü alt sistem olarak kabul edilmektedir . Sempatik ve parasempatik sitemlerin anatomik ve fonksiyonel farkl l klar va rd r. Anatomik olarak sempatik sinir sistemine ait presinaptik sempatik n ö ronlar medulla spinalis ’ in T1-L3 1. segmentleri aras nda nucleus intermediolateralis ’ de yer al rken parasempatik presinaptik n ö ronlar baz kranial sinirlerin n ü kleuslar nda ( 3, 7,9,10 ) v e medulla spinalis ’ in S2-4 segmentlerinde bulunan nucle i parasympathici sacrales ’ de bulunur. Bu anatomik farkl lokalizasyonlar ndan dolay sempatik sisteme thoracolumbal 2. sistem, parasempatik sistemede craniosacral sistem denir. sempatik sistemin aktivas yonu v ü cutta daha yayg n bir cevaba neden olurken 3. parasempatik sistem daha s n rl b ö lgede g ö r ü l ü r. Bunun sebebi bir presinaptik sempatik lif yakla ş k on kadar postsinaptik n ö ron ile sinaps yaparken bir parasempatik presinaptik lif 3 postsinaptik n ö ron ile sinaps yapar. Sempatik sistemin n ö ron de ği ş tirdi ği ganglion trunci sympathici ’ lerin b ü y ü k k sm 4. omur g ö vdelerinin her iki yan nda ( paravertebral ganglionlar ) ve bir b ö l ü m ü de organlar n civar nda ( prevertebral ganglionlarlar ) bulunur. Parasempatik sisteml erin ganglionlar organlar n yak n nda ya da i ç i bo ş organlar n duvarlar nda bulunur. Her iki sistemde iki n ö ron vas tas yla organlara giderler. 1O tonom Sinir Sistemi Ders Notu Dr. Niyazi ACER Fonksiyonel a ç dan ; organlar ü zerine bu iki sistemin etkisi z tt r. Ö rne ğin parasempatik sistem 1. gastrointest inal siste min ç al ş mas n h zland r rken sempatik sistem azalt r. parasempatik sistem kalp at m h z n ve solunum say s n yava ş lat rken sempatik 2. sistem h zland r r. parasempatik sistem periferik damarlarda vazodilatasyona neden olurken sempatik 3. sistem vaz okontriksiyona neden olur (beta resept ö rler geni ş letir, alfa resept ö rler daralt r) . parasempatik sistemde hem pre hemde postsinaptik n ö ronlar aras ndaki sinapslarda 4. a ç ğa ç kan n ö rotransmitter asetilkolin dir. Sempatik sistemde presinaptik ve postsinaptik n ö ronlar aras ndaki sinapsta n ö rotransmitter madde asetilkolin iken, postsinaptik n ö ron ile hedef organ aras nda bulunan sinapsta a ç ğa ç kan n ö rotransmitter noradrenalin dir. Bu n edenle sempatik sisteme adrenerj ik , parasemaptik sistemede kolinerjik sistem denir. Sempatik sistem v ü cudu ani tehlikelere kar ş koruruken parasempatik sistem v ü cuda 5. enerji depolanmas n sa ğlar. Otonom sinir sisteminin bu iki grubunun aras nda ki bu z tl k (antagonizm) v ü cudun menfaati bak m ndan ç ok iyi bir ş ekilde tanzim edilm i ş tir. Her iki grupta duruma g ö re bazen biri, bazen de di ğeri faaliyetini art rmak suretiyle bir b ü t ü n olarak v ü cudun lehine ç al ş maktad rlar. Parasempatik ve sempatik sistemin fonksiyonlar n şö yle ö zetleyebiliriz: sempatik enerji kaynakl ar n harcamak s uretiyle potans iyel enerjinin kinetik enerji haline ç evrilmesini sa ğlar. B ö ylece iste ğimiz ile ç al ş an ç e ş itli organlar m z n harekete ge ç ebilmesi ve ç al ş mas i ç in gerekli olan ş artlar temin eder. Bundan dolay d ş ar ile olan ili ş kilerimizde: sald r sa vunma hadiseleri; s cak, so ğuk, rutubet, hava bas nc gibi tesirlerden korunma ve her zaman fazla enerji sarfiyat gerektiren duru mlarla ilgilidir. Parasempatik sistem ise g da maddelerinin sindirimi, v ü cudda depolanmas n , sarfiyat n azalmas n ve potansi yel enerjinin ç o ğalmas n sa ğlar. Ayn zamanda ü reme h ü crelerinin ç o ğalmas ve olgunla ş mas ile ilgilidir. Otonom sistemi kompleks bir yap ya sahiptir. Sinir liflerinin olu ş turdu ğu pleksuslar, ganglionlar ve sinir liflerinden olu ş an bu karma ş k yap vas tasyla merkezi sinir sisteminden organlara ( visceral efferent ) veya organlardan merkezi sinir sistemine ( visceral afferent ) impuls ta ş rlar. Bu visceral efferent ve afferent lifler hem sempatik hemde parasempatik sistem i ç inde bulunur. 1. SEMPAT İ K S İ N İ R S İ STEM İ (Pars sympatica) Sempatik sistem otonom sistemin daha yayg n b ö l ü m ü d ü r. G ö ğü s, k ar n ve pelvis organlar n ter bezlerini, k l fol lik ü llerini, damar d ü z kaslar n ç al ş mas n d ü zenler. Periferik sempatik sinirlerin ç k ş yeri t ü m tor akal ve ilk iki (bazen 3) lumbal medulla spinalis segmentlerinde bulunur. Bunlar n h ü cre g ö vdeleri omurili ğin substantia griseas n n cornu lateralesindeki columnae intermediolateralis ’ lerdedir. Bu segmentlerden ç kan sinirler ö n k ö klerle ç kar bundan ayr larak r.albus ad yla ya sempatik gangliona ba ğlan r, bir k sm da daha uzaklardaki prevertebral ganglionlarda sinaps yapar. Genellikle birinci n ö ron myelinlidir ve bunlara preganglionik lifler olup r.albus denir. İ kinci n ö ron ( postganglionik lif ) myelins iz ve gri renkli oldu ğu i ç in r. griseus denir. 2O tonom Sinir Sistemi Ders Notu Dr. Niyazi ACER Truncus sympaticus Columnae vertebralis ’ in iki yan nda bulunan tru n cus sympaticus kafa taban ndan koksiksin alt ucuna kadar uzanan 22-23 ggl . trunci sympa th iciden ve bunlar birbirlerine ba ğlayan ( rami inte rganglionares ) sinirlerden olu ş ur. Her iki taraf n ggl. t runci sympaticileri koksi ks te birbirlerine yakla ş arak ggl. i mpar denilen bir gaglionda bile ş irler. Truncus sympaticusta m i yelinli preganglionik lifler ile, m i yelinsiz postganglionik lifler, az say da organlardan duy u getiren afferent lifler, bunlar n aras nda k üçü k g ö zle g ö r ü lmeyen ganglionlar, bunlar birbirine ba ğlayan de ği ş ik y ö nlerdeki liflerden meydana gelir. Ganglion (ggl.) trunci sympatici Truncus symp ait 22-23 ç ift ganglion b ulunur. Bu ga nglionlar i ğ veya d ü zensiz ş ekillidirler. Boyunda 3 ( ggl.servicalis superius, ggl. servicalis medius ve ggl. servicothoracicum ), g ö ğü s b ö lgesinde 11 veya 12, bel b ö lgesinde 4 veya 5, pelvisde de 4 veya 5 ganglion vard r . Genellikle bir ganglion 1-10 mm ç ap ndad r. İ ç erisinde multipolar h ü creler bulunur. Bu h ü crelerin uzant lar postganglionik lifleri meydana getirir. Baz gan glionlar bile ş erek b ü y ü k ganglionlar meydana getiri r. Ö rne ğin boyundaki ilk 4 servikal sempatik ganglion birle ş erek ggl. c ervicale superior isimli truncus sympathicus ’ un en b ü y ü k ganglionunu olu ş turur. Truncus sympaticus ’ un r.albuslar n (medulla spinalis ’ i truncus symptahicus ’ a ba ğlayan beyaz lifler) olu ş turan m i yelinli lifler cornu lateraledeki c o lumnae intermediolateralis ’ lerde ki radiculer h ü crelerin uzant lar d r. Bu myelinli lifler kendi yak n ndaki ganglionlara giderler baz lar ise yukar daki veya a ş a ğ daki ganglionlara giderler. Baz lar ise ö zellikle alt torakal, ü st lumbal segmentlerdekiler bile ş erek n.splanchicus ismini alarak ggl. c o eliacum, ggl. renale, ggl. mesentericus ’ lara kadar gider. Buralarda n ö ron de ği ş tirirler. Miyelinli olduklar i ç in beyaz renkte g ö r ü len bu preganglionik liflere n.splanchnicus denir. Ggl. t runci sympatiye gelen preganglionik lifler (r.a lbus) 3 ayr ş ekilde sonlan rlar. a) Birinci grup preganglionik lifler k endi b ö lgelerindeki ggl. trunci sympat hici ’ deki 2. n ö ron la sinaps yapar ve postsinaptik miyelinsiz aksonlar (r.griseus) b ö lgesine g ö re inter k ostal ve lumbal sinirlere kat larak kan damar duva r ndaki d ü z kaslara, ter bezlerine, m. arrectores pi lorum ’ a (K l dibi kaslar ) gider ve b u n ö ronlar eksitat ö r n ö ron lard r . b) İ kinci grup preganglionik lifler kendi say s na uyan ganglionlarda sinaps yapmadan yukar truncus sympathicus ’ un boyun par ç as na ka dar ç k p buradaki ggl. cervicale superior, ggl. cervicale medius veya ggl. cervicale cervicothoracicumlarda sonlan rlar. Buradan ç kan postganglionik lifler ise r. g riseus olarak arterlerin ç evrelerindeki cranial ve cervical spinal sinirlere kat larak da ğ l rlar. Kendi say lar na uymadan simpatik ganglionlar ile sinaps yapmayan liflerin bir k sm truncus sympathicus i ç erisinde a ş a ğ do ğru uzanarak 2.lumbal simpatik ganglionlarda s i naps yaparlar. Bunlar say lar na uyan lumbal, sacral, cocygeal spinal sinir lere kat larak r.griseus olarak giderler. c) Üçü nc ü grup preganglionik lifler k endi say lar na uyan s e mpatik ganglionlarda s i naps yapmadan truncus sympathicus ’ u terk eder. Bu sinirler miyelinli olup beyaz renklidirler ve n. splancnicus maj o r ve min o r den ir . Tora k al 5 . -9 . t ora k al ganglionlardan gelenlerine n. splanchnicus maj o r denir. Bu sinir plexus coelicustaki ganglionlar ile s i naps yapar. Buradan ç kan postganglionik lifler damarlar n ç evresinde olmak ü zere organlardaki ç izgisiz kaslara ve bezlere gide rler. 10-11 thoracal ganglionlardan ç kan preganglionik lifler bile ş erek n. splancnicus min o r ’ u meydana getirirler. Bunlarda ggl.aorticorenale ile sinaps yapar . Bazen 12. torakal simpatik gangliondan n.splanchnicus imus ç kabilir . Bu sinir 3O tonom Sinir Sistemi Ders Notu Dr. Niyazi ACER ganglionlara u ğramada n plexus renalislerde ki ganglionlarda sinaps yapar ya da sinaps yapmadan bir k s m lifleri glandula suprarenalislerin medulla k s mlar nda sonlan r . Ggl. trunci sympaticilerde n ö ron de ği ş tiren (postganglionik) veya de ği ş tirmeyen (preganglionik) lif ler farkl yollarla organ veya di ğer olu ş umlara a ş a ğ daki ş ekilde giderler. 1 -Spinal sinirlere kat lan lifler. 2-Kranial sinirlere kat lan lifler. 3-Arterler etraf nda giden lifler. 4-Organlara giden m ü stakil lifler. 5-B ü y ü k otonom plexuslara giden lifler . 1-Spinal sinirlere kat lan lifler. Bunlar genellikle kendi seviyelerindeki s i m patik ganglionlarda s i naps yapt ktan sonra r.griseus olarak devam eden liflerdir. Ç evrelerindeki spinal sinirlerin deri dallar na kat larak spinal sinirlerin deri dallar yla m . a rrector es pylorumlara, b ö lgelerindeki ter bezlerine, periferik kan damarlar na giderler (vasoconstrict ö r). Somatomotor liflerle seyredenler sadece kas damarlar na giderler. 2-Kranial sinirlere kat lan lifler. Bunlar boyundaki ganglionlardan ç kan postgan glionik liflerdir. N.vagus ’ a, n. glossopharyngeus ’ a, hypoglossus ’ a kat l r . 3-Arterler etraf nda giden lifler. Bunlar arterlerin ç evresinde plexus olu ş turarak ilgili organlara giderler. Bunlar n en ö nemlisi a. c arotis interna ve externan n ç evresinde olu ş a n n.caroticus internus ve externus ’ dur. 4-Organlara giden m ü stakil lifler. Bunlar bir organa gitmeden ö nce bir plexus tan ge ç erler . N. cardiacus cervi calis superior, medius inferior ö nce p lex us cardiacus ’ u olu ş tururlar ve ondan sonra kalbe giderler. Bunlar kalp duvar ndaki ganglionlarda n ö ron de ği ş tirirler. Bunlar n etkileri sonucu organ duvar ndaki damarlar n duvarlar daral r. Bron ş lar geni ş ler, uterus kas l r, safra kesesi veya safra yollar gev ş er, dalak korp ü sk ü lleri kontraksiyon yapar, karaci ğer gliko zu glikojene ç evirir, pupilla gev ş er, mesane duvar ndaki kaslar gev ş er, mesane sfinkteri kontraksiyon yapar. 5-B ü y ü k otonom plexuslara giden lifler. Plexus cardiacus, p lexus pelvicus, p lexus pulmonalis gibi plexuslara kat lan liflerdir. Bunlar genellikle postganglionik liflerdir fakat kar ndakilerden baz lar preganglionik ö zellikler ta ş maktad rlar. N. splanchnicus maj o r, min ö r preganglionik liflerdir. Bu sinirler vard klar plexuslardaki ggl ’ lerdeki postganglionik liflerle synaps yaparlar. Bunlar plexus coeliacus, plexus aorticorenalis, plexus mesentericus olup b uradan ba ş layan postganglionik lifler damarl ar n ç evrelerinde olarak kar n ve pelvis i ç i organlara giderler. SEMPAT İ K S İ STEM İ N B Ö L Ü MLER İ 1-Simpatik sistemin kranial b ö l ü m ü ( Pars cephalica ) 2- S impatik sistemin boyun b ö l ü m ü ( Pars cervicalis ) 3- Simpatik sistemin g ö ğü s b ö l ü m ü ( Pars thoracica ) 4- Simpatik sistemin kar n– bel b ö l ü m ü ( Pars abdominalis, lumbalis ) 5- Simpatik sistemin pelvik b ö l ü m ü ( Pars pelvica ) Bu yukar daki par ç alar m ü stakil olmay p bir birlerinin devam ş eklindedir. 1- Simpatik sistemin kranial b ö l ü m ü ( Pars cephalica trunci sympatici) 4O tonom Sinir Sistemi Ders Notu Dr. Niyazi ACER Tr uncus s ympat h icus ’ un ggl. c ervicale su perior ’ un yukar s nda kalan k sm na denir. Burada sadece sinirler vard r. Ggl.cervicale superior ’ dan n.carot icus externus ve n.caroticus internus ç kar. Ayn isimli arterler ile birlikte seyreden bu sinirler postganglionik liflerdir. N.caroticus internus ’ tan plexus caroticus internus ve plexus cavernosus ç kar. a) Plexus caroticus internusdan ayr lan dallar: n.t rigeminus ’ a birle ş tirici dal 1. n.abducens ’ e birle ş tirici dal 2. n.petrosus profundus * : plexus caroticus internus ’ dan ç kar ve bu sinir n.facialis ’ in 3. dal olan n.petrosus major ile birle ş erek n.canalis pterygoidei ( Vidius siniri) olu ş turur. Bu sinirde ggl.pteryo palatinum ile birle ş ir. N.petrosus profundus buradan direkt ge ç er çü nk ü ggl.cervicale superior ’ dan postsinaptik sempatik lifler geldi ği i ç in (ggl.p t erygopalatinum i ç erisinde parasempatik lifler sinap yapt ğ unutulmamal d r). N.petrosus profundus a ğ z bo ş l u ğu, damak ve pharynx ’ in ü st k sm nda da ğ l r. n.caroticotympanicus : bu sinir orta kulaktaki plexus tympanicus ’ a postganglionil 4. lifler verir. b) Plexus cavernosus : Sinus cavernosusda a.carotis interna ile birlikte bulunur. Dallar : 1-N. o cculomotorius ’ a bir dal 2-N. t rochlearis ’ e bir dal 3-N.ophtalmicus ’ a bir dal 4-M.d ilatat o r pupillaya giden bir dal: Ö nce n.ophtalmicus daha sonra n.nas o ciliaris ve n.ciliaris longus ’ a kat larak m.dilatator pupilla ’ ya gelir. Ö zetle ggl. cervicale superior ’ dan bulunan p ostganglioner n ö ronl ar (h ü cre g ö vdeleri T1-2 ’ de bu lunur) n. caroticus internus-p lexus caroticus internus- Plexus cavernosus - n.opht a l micus-n.nasociliaris-ggl.ciliare (burada sinaps yapmadan ge ç erler)-n.ciliaris brevis yoluyla m.dilatator pupilla ’ ya ula ş rl ar. Sempatik uyar da g ö z bebe ği geni ş ler. 5-Ggl. c iliare ’ ye giden bir dal. 6-Arterlerle hypophysis ’ e giden dallar. 7- Plexus caroticus internus ve plexus cavernosus ’ dan ç kan dallar a.cerebri anterior, a.cerebri media ve a.ophtalmica ile birlikte uzan r. N.caroticus externus ’ dan ayr lan lifler ggl.submandibularis ’ e gelir. Daha ö nce ggl.cervicale superior ’ dan sinaps yapt ğ i ç in bu postganglionik sempatik lifler kesilmeksizin gl.submandibularis ’ e ve gl.sublingualis ’ e gider. A.memi n gea media ç evresindeki pl eksustan ç kan bir dal ggl.oticum ’ a gider. Yine kesilmeksizin devam eden postganglionik sempatik lifler n.auriculotemporalis ile birlikte gl.parotidea ’ ya ula ş r. * Glandula lacrimalis ’ e gidecek olan sempatik preganglioner lifler medulla spinalis ’ in T1-2 s egmentlerinde bulunan nuc.columna intermediolateralis ’ ten ç kar. Buradan ba ş layan post ganglioner birinci n ö ronun aksonlar ggl.servicale superior ’ da sinaps yapar. Buradan ba ş layan II.n ö ronun uzant lar n. caroticus internus-plexus caroticus internus-n.pet rosus ptofundus-n.canalis pterygoidei-ggl.pterygopalatinum (buradan sinaps yapmadan ge ç erler)-parasempatik lifleri takip ederek gl.lacrimalis ’ e gelir . Sempatik uyar g ö z ya ş salg s n azalt r. Glandula parotidea ’ ya gidecek olan preganglioner lifler yine medulla spinalis ’ in T1-2 segmentlerinde bulunan nuc.columna intermediolateralis ’ ten ç kar. Buradan ba ş layan post ganglioner birinci n ö ronun aksonlar ggl.servicale superior ’ da sinaps yapar. Buradan ba ş layan II.n ö ronun uzant lar n.caroticus externus-plexu s caroticus externus-bezi besleyen arterler ile birlikte beze giderler . 5O tonom Sinir Sistemi Ders Notu Dr. Niyazi ACER Glandula submandibularis ve gl.sublingialis ’ e gidecek postganglioner sempatik lifler ggl.servicale superior ’ dan ç kar ve a.carotis externa etraf nda bulunan pleksuslar ile a.linguali s ’ i takip eder ve beze ula ş r. Arterler ile birlikte seyreden t ü m sempatik lifler arter duvar ndaki d ü z kaslara (daralt r), derideki ter bezlerine (sekresyon yapt r r) ve k l dibi kaslara gider. Sempatik etki sonucu y ü zdeki damarlar n daralmas na ba ğl ol arak y ü z ü n solukla ş mas na neden olur. 2- Simpatik sistemin Boyun b ö l ü m ü ( Pars cervicalis trunci sympatici) Boyundaki üç ganglionun ( Ggl. c ervicale s u perius, Ggl. c ervicale medium , Ggl. cervicothoracicum ) liflerinden ve bunlar bir birlerine ba ğlayan rami interganglionares ’ den olu ş ur. Buras boyundaki omurilikten sempatik dal almad ğ i ç in buraya sympatik lifler ö zellikle thoracal 2-3 ten gelir. Buradan gelen lifler bu ganglionlarda n ö ron de ği ş tirirler. a) Ganglion c ervicale s u perius: Em bryolojik olarak i lk 4 boyun ga nglionu bi r le ş mesi ile olu ş ur . Bu ganglion 2. ve 3. boyun omurlar n n transvers ç k nt lar hizas nda bulunur. D allar : 1-N. c aroticus internus 2-Kafa ç ifleriyle ba ğlant s : N.glossopharyngeus, n.vagus, n.hypoglosus ’ un ganglionlar na lifler y ollar. 3- İ kinci ile d ö rd ü nc ü cervical spinal sinirlere dallar (r.griseus) verir. 4-Rr. l aryngopharyngeales: N.vagus ’ un ve n.glossopharyngeus ’ un farengeal dallar ile birlikte p lexus pharyngeus ’ u yapar. 5- 2-N.caroticus externus: A.carotis externa ve dallar boyunca plexus caroticus externus ’ u ve plexus caroticus communis ’ yapar. 6-N.cardiacus cervicalis superior : Ggl. c e r vicale s u periordan ç kar. Sa ğ taraf n siniri boyun k ö k ü nde a.subclavia ’ n n arkas ndan ge ç er ve sonra truncus brachiocephalicus boyunca uza narak p lexus cardiacus profundus ’ u sol taraf n siniri ise ö nce a.carotis comminis ’ i ve daha sonrada arcus aortay ç aprazlayarak plexus cardiacus s ü perficialise kat l r. 7-Plexus intercaroticus ’ a bir dal : A.carotis interne ve externan n ayr lma yerindeki p lexus intercaroticus ’ bir dal verir buradan lifler sinus caroticum ve glomus caroticuma gider. b) Ganglion Cervicale medium: Kalbe giden en kal n sempatik sinirdir. 5-6 b o yun sempatik ganglionunun bi r le ş imiyle olu ş ur. Genellikle 6 . boyun omuru transve rs ç k nt s seviyesinde bulunur. Bu da liflerini T2-3 segmentlerden al r. Dallar : 1-5. ve 6. se r vical spinal sinirlere dallar (r.griseus) g ö nderir. 2-N.cardiacus cervicalis medius: Sa ğ taraf n siniri a.carotis communis ’ in arkas ndan ge ç er ve n.laryngeus reccurens ’ ten lifler al r sonra plexus cardiacus profundus ’ un sa ğ yar m nda sonlan r. Sol taraf n siniri ise plexus cardiacus profundus ’ un sol yar m nda sonlan r. G an gl ion c ervicale medium ’ dan ayr lan ince dallar trachea ( plexus tracheali s) ve oesophagus ’ t a ( plexus oesop hageu s ) sonlan r. 3-A.thyroidea inferor ’ a bir dal : Thyroid ve parathyroid beze dallar g ö nderir. c) Ganglion cervicothoracicum (Stellat ganglion) : Son iki cervical, ilk thoracal sempatik ganglionun bile ş imi ile olu ş ur. Bazen son iki servika l sempatik ganglion torakal ganglion ile birle ş mez bu durumda G an gl ion Cervicale inferius olu ş ur. Dallar : 1- 6., 7. ve 8 . se r vical spinal sinirlere dallar (r.griseus) g ö nderir. 2- N. c ardiacus cervicalis inferior : Plexus cardiacus profundusta sonlan r. 6O tonom Sinir Sistemi Ders Notu Dr. Niyazi ACER 2-N. v ertebralis: A.vertebralisin etraf nda plexus vertebralisi meydana getirir ve bu arterin dallar yla da ğ l r. 3-A.subclavian n ç evresindeki pl e xus s u bcl a vius ’ a kat lan dallar verir bu dallarda bu arterin dallar yla da ğ l r. 3- Simpatik sistemin G ö ğü s b ö l ü m ü (Pars thorac a lis trunci sympatici) Bu b ö lgede 10-13 aras nda sempatik ganglion bulunabilir (%70 oran nda 11 ganglion vard r) . Pleuran n arkas nda yerle ş ir. Birincisi genellikle boyun son ganglionuyla bi r le ş erek ggl. c ervicothoracicum ’ u olu ş turur. A ş a ğ da truncus sympathicus diafragman n kruslar ndan ge ç erek kar n bo ş lu ğundaki par ç a ile devam eder. Genellikle spinal sinirlerin seviyelerinde bu lu nurlar ve r.albuslar arac l ğ ile spinal sinirlere ba ğl d rlar. Bu r. a lbuslar n g ö vdeleri medulla spinaliste ki columnae intermediolateralislerde bulunur. Buras sempatik sinirlerin merkezidir. Buradan ç kan preganglionik lifler ganglionlara gelince synaps yaparlar ve n ö ron de ği ş tirerek postganglionik lifler ( r.gri s eus) olarak devam ederler. İ lk 5 torakal sempat ik gangliona gelen preganglionik liflerin bir b ö l ü m ü yukar daki boyun sempatik ganglionlar nda n ö ron de ği ş tirirler. Son 6 ve 7 ganglionlarda (T5-T11) n ö ron de ği ş tirmeyenler ise a ş a ğ da kar n bo ş lu ğunda n.splanchnicus olarak uzan r ve organlar n yak nlar nd aki prevertebral ganglionlarda n ö ron de ği ş tirirler. Birinci torakal sempatik ganglion %80 oran nda ggl.cervicale inferior ile birle ş erek ggl.cervicothoracicum ’ u olu ş turur. Torakal Sempatik ganglionlar say lar na uyan spinal sinirlerin hemen alt nda bulunur lar. Dallar : 1-Spinal sinirlere kat lan r. gri s eus ’ lar : Bunlar spinal sinirlere kat larak giderler. 2 - Visseral dallar: Bunlar p lexus cardiacus, plexus pulmonalis, plexus oesophageus, ve plexus aorticus ’ lara giderler. a- Plexus cardiacus ’ giden da llar : İ lk 5 thoracal sempatik ganglionlar gelirler. b- Plexus oesophageus ’ a giden dallar : T ü m thoracal ganglionlar dallar al r. Vagusun parasempatikleriyle birle ş erek plexus oesophagealis ’ i yaparlar. c - Plexus pulmonalis : 2,3 ve 4. sempatik ganglionlardan dallar gelir. A. bronchialisleri takip ederek hilus pulmonaliste bu plexusu yaparlar. d - Plexus aorticus : Son 5 ve ya 6 s empatik ganglionlardan lifler gelir. A. intercostalisleri takip ederek aort ç evresinde bu plexusu yaparlar. 3-N. s planchnicus ’ lar: Bun lar son 6 veya 7 ile 1.lumbal ggl.trunci sympathici ’ den n ö r on de ği ş tirmeden ge ç en liflerden meydana gelir . İ ç lerinde bir miktar afferent (sensitif) liflerde bulunur. a)N. s planchnicus maj o r: 5-9. torakal sempatik ganglionlardan ç kan lifler diafragman n kruslar aras ndan ge ç erek b ü y ü k k sm ggl.coelicum ’ da az bi r k sm da ggl.aorticorenale ve gl.suprarenalis ’ te n ö ron de ği ş tirirler . Suprarenal beze gidenler muhtemelen bu bezin medullas nda n ö ron de ği ş tirdikleri i ç in plexus coeliacus ’ da n ö ron de ği ş tirmezler . b)N. s planchnicus min o r: 10 . ve 11 . torakal sempatik gangl ionlardan ç kan ve n ö ron de ği ş tirmeyen lifler n.splanchnicus major ile birlikte diafragman n kruslar aras ndan ge ç erek kar n bo ş lu ğuna girer ve g gl. a orticorenalede ve ggl.mesenterica sup. ’ da son lan r. Burada n ö ron de ği ş tiren lifler b ö bre ğe gider . c)N. s pl anchnicus imus: bulunursa son torakal (12.) sempatik gangliondan veya n.splanchnicus minus ’ dan ayr l r ve plexus renaliste sonlanarak b ö bre ğe gider. 4- Simpatik sistemin Kar n– Bel b ö l ü m ü (Pars abdominalis , lumbalis trunci sympatici ) 7O tonom Sinir Sistemi Ders Notu Dr. Niyazi ACER Lumbal omur g ö vdel erine yasl olarak m. iliopsoas ’ n ü zerinde b ulunurlar genellikle 4 tane gangliondan ve bunlar bir birlerine ba ğlayan rami interganglionares ’ den olu ş ur . A ş a ğ da a.iliaca communislerin aras ndan ge ç erek pelvik b ö l ü m ile yukar da ise diafragman n kruslar ar as ndan ge ç erek torakal par ç a ile birle ş ir. R.albuslarla kendi segmentine uyan medulla spinalis segmentiyle ba ğlant l d r. Bunlar genellikle ganglionlarda n ö ron de ği ş tirmeden spinal sinirler i ç inde ilerler. Ggl.lumbalia, genellikle 4 adet tir. Medulla spin alis ’ in ikinci lumbal segmentinin alt nda sempatik merkez bulunmad ğ i ç in sadece ilk 2 ganglion r.albus arac l ğ i le kendi say s na uyan segment ile ba ğlant kurar. Daha ş a ğ daki t ü m sempatik ganglionlar preganglionik liflerini ilk 2 medulla spinalis lum bal segmentlerinden ç kan ve sempatik ganglionlarda n ö ron de ği ş tirmeyen inen liflerden al rlar. Dallar : 1- Lumbal spinal sinirlere kat lan dallar : Bu r.gri s eus ’ lar 4 lumbal spinal sinire kat l rlar ve lumbal arterlerin ç evresinde olarak seyrederler. 2- Nn . s planchnici lumbales : say lar 2- 4 aras nda de ği ş ir. Bunlar plexus coeliacus, plexus aorticus, plexus hypogastricus superior ’ a kat l rlar. Birincisi birinci lumbal sempatik gangliondan ç kar ve plexus coeliacus, plexus intermesentericus ve plexus renalis ’ e kat l rlar. İ kincisi 2.lumbal sempatik gangliondan ç kar ve plexus intermesentericus ’ la birle ş ir. Üçü nc ü s ü 3.lumbal sempatik gangliondan ç kar ve plexus hypogastricus superiora kat l r. D ö rd ü nc ü sinir 4.lumbal sempatik gangliondan ç kar ve plexus hypoga stricus superiora ve n.hypogastricus ’ a kat l r. 3 -Visseral dallar : Plexus coeliacusta ç kan postganglionik liflerdir. Plexus coeliacus da 2 adet ganglion coeliacum bulunur. Ggl. aorticorenale, ggl. mesentericum s ü perius ’ lar s ö lyak ganglionun hemen alt nda a.renalis ve a.mes en terica superior hizas nda bulunurlar. Bu ganglionlara preganglionik lifleri n.s planchnicuslar taraf ndan gelir ve n.splanchnicus major ganglion coeliacum ’ a, n.splanchnicus min ö r g gl. aorticorenale ’ ye, n.splanchnicus imus ise ggl.renal e ’ ye gelir. Buradan ç kan postganglioner lifler arterler etraf nda pleksus olu ş turarak organlara giderler. Aorta etraf nda inen postganglionik lifler plexus aorticus abdominalis ’ i olu ş tururlar. En alt lumbal splanknik sinir a.iliaca communis teraf nda bir a ğ olu ş turur ve arteri takip eder. Spinal sinire kat lan r.griseus ise n.femoralis, n.obturatorius ile beraber gittikleri b ö lgeye giderler. En ü stteki n.splanchnicus lumbalis plexus aorticus abdominalis ’ e dallar g ö nderir ve alttaki n.splanchnici lu mbales b irle ş erek n.hypogastr icus dexter ve sinister ’ i olu ş turur. Plexus coeliacus ’ tan glen bir k s m lifler ggl.mesentericum inferius ’ ta sonl a n r. Buradan ç kan lifler a.mes en terica inferior ile birlikte seyrederek plexus mes en tericus inferior ’ u olu ş turur. Colon descendens, colon sigmoideum ve rectum ’ un ü st k sm na (pelxus rectalis superior) gider. Yine plexus mesentericus inferior ’ dan ç kan lifler n.hypogastricus dexter ve sinister ’ e kat larak plexus hypogastricus inferior ’ a (plexus pelvicus) gider. Yol boyunca uretere dallar verir (plexus uretericus). 5- Simpatik sistemin Pelvik b ö l ü m ü ( Pars pelvica trunci sympatici): Sacrumun ö n yanlar nda bulunan 4-5 sempatik gangliondan ve bunlar bir birlerine ba ğlayan rami interganglionares ’ den olu ş ur. A ş a ğ da coccyx ’ in ö n ü ndeki ggl. i mpar ile bi r le ş ir. Yukar da sempatik sistemin abdominal b ö l ü m ü ile devam eder. sakra l ve koksigeal ganglionlardan ayr lan dallar r.griseus olarak sakral ve koksigeal spinal sinirlere kat l r. Bunlar nda kendi segmentlerinden gelen r.albuslar yoktur. Çü nk ü lumbal medulla spinalis segmentinin alt nda sympatik merkez bulunmaz. İ lk iki ganglionalrdan gelen postganglionik liflerin bir k sm plexus hypogastricus inferior (plexus pelvicus) veya n.hypogastricus ’ a kat l r. plexus hypogastricus superi or ile inferior aras ndaki ba ğlant y n.hypogastricus denilir. Dallar : 8O tonom Sinir Sistemi Ders Notu Dr. Niyazi ACER Damarlara giden dallar: plexus sacralis ’ e kat lan postganglionik lifler n.tibialis ’ e kat l r. 1. Di ğer dallar a.glutea superior, a.glutea inferior ve a.pudenda interna ile beraber gide r. Alt ekstremiteye giden preganglionik sempatik lifler son torakal 3 ve ilk 2 lumbal medulla spinalis segmentlerinden ç kar. Buradan ç kan r.albus ’ lar a ş a ğ daki segmentlerde n ö ron de ği ş tirirler ve a.femoralis ve n.tibialis ’ e kat larak a.poplitea etraf nda seyrederler Visseral dallar : plexus hypogastricus inferior (plexus pelvicus) ’ a kat larak pelvis i ç indeki 2. organlar innerve ederler. plexus hypogastricus inferior (plexus pelvicus) ’ dan rectum ’ a (pl e xus rectalis medius ve inferior) , mesaneye (plexus vesica lis) , prostat ’ a (plexus prostaticus) , uretere (plexus uretericus) , ductus deferense (plexus deferentialis) , uterus ve vaginaya (plexus uterovaginalis) , penis ve clitoridis ’ e (n.cavernosi penis/clitoridis) dallar verirler. Baz organ ve yap lar n segmen tal sempatik innervasyonlar Organ ad medulla spinalis segmenti Ba ş ve boyun T1-5 Ü st ekstremite T2-5 Alt ekstremite T10-L2 Kalp T1-5 Akci ğerler T2-4 Mide T6-10 İ nce ba ğ rsaklar T9-10 Kal n ba ğ rsaklar (Flexura col i sinistraya kadar T11-L1 Kal n ba ğ rsaklar (Flexura coli sinistradan sonra L1-2 Karaci ğer T7-9 Dalak T6-10 Pankreas T6-10 B ö brek T10-L1 Testis/Ovaryum T10-11 Mesane T12-L2 Uterus T12-L1 Tuba uterina T10-L1 2. PARASEMPAT İ K S İ N İ R S İ STEM 9O tonom Sinir Sistemi Ders Notu Dr. Niyazi ACER (Pars para sympatica) Ç k ş merkezi hem beyin hemde medulla spinalisin sacral segmentleridir. Otonom sistemin kraniosacral b ö l ü m ü de denir. Beyindekiler kafa ç iftleriyle sakraldekiler kendi segmentlerindeki spinal sinirler le (2., 3. ve 4. sakral segmentlerden) ilgili organlara giderler. A- Parasempatik sistemin kranial b ö l ü m ü Buras bulbus, pons ve mesencephalonda bu l unur. N.occulomotorius, N. f acialis, N. g lossopharyngeus, ve n . v agus ile organlara giderler. N. occ ulomotorius: Mesencephalondaki Edinger-W es tphal ( nucleus occulomotorius accessorius ) lerden ç kan lifler motor lifler ile beraber syrederek preganglionik lifler ggl.ciliare ’ de n ö ron de ği ş tirirler . Buradan ba ş layan postganglionik lifler (2.n ö ron) n.ciliari s brevis ile birlikte g ö z k ü resine girerek m.sphincter pupilla ve m.ciliar i s ’ e parasempatik lif verirler N. f acialis : Glandula lacrimalis, gl. submandibularis, gl. sublingualis burun ’ daki damaktaki dildeki bezlere parasempatik sinirler g ö nderirler. Bu lif ler ponstaki nucleus salivarius superior ve nuc. lacrimalis ’ d e n ç kan preganglionik lifler n.in t ermedius ile s e yreder daha sonra n .petrosus maj o r ve chorda tympani olarak yollar na devam eder. a) N. petrosus maj o r: nucleus lacrimalis ’ den ç kan preganglionik parasempatik lifler n.intermedius, n.petrosus major, n.canalis pterygoidei i ç inde ggl. p terygopalatinum ’ a gelir ve burada n ö ron de ği ş tirir, II. n ö ronu s ras yla n.maxillaris ve n.lacrimalis ’ e kat larak gl.lacrimalis ’ e ula ş r. b)C horda tympani: N.linguali s yolu ile ggl submandibulare ’ ye gelir. Buradan ba ş layan II. n ö ron gl. submandibular ve gl. s ublingual is ’ e sekresyon yapt r r. Ö zetle gl.lacrimalis ’ e gelen parasempatik liflerin merkezi ponsta n.facialis ’ e ait olan nuc.lacrimalis ’ te bulunur. Buradan ç kan preganglione r parasempatik lifler n.intermedius--- n.petrosus major—n.canalis pterygoidi---ggl.pterygopalatinum (burada n ö ron de ği ş tirir)—n.maxillaris (n.zygomaticum) ve n.ophtalmicus (n.lacrimalis)—gl.lacrimale. Bir k s m lifleri burun bo ş lu ğu nasopharynx, sert yumu ş ak damak bezlerine, tonsilla palatinaya dudak bezlerine giderler. Bunlara sekresyon yapt r r. Gl.submandibularis ve gl.sublinguialis ’ ta salg y art racak parasempatik liflerin ese kayna ğ nuc.salivatorius superior ile ba ş lar izledi ği yol n.facia lis (n.intermedius)—chorad tympani—n.lingualis—ggl.submandibulare (burada n ö ron de ği ş tirirler)—gl.submandibulare ve gl.sublinguale. N. g lossopharyngeus : Buna gelen parasempatik lifler ponstaki nucleus salivatorius inferordan ç kar. N. glossopharyngeusus n . tympanicus ile terk eder. Orta kula ğa girer n. petrosus min o r olarak kula ğ terk eder. Ggl. o ticumda n ö ron de ği ş tirir. N. mandibularis i n (n.airuculotemporalis) dallar yla parotise, a ğ z d öş emesindeki bezlere gider . Bu bezlerin sekresyonunu sa ğlar. N. v agus : Bulbustaki nucleus dorsalis n. vagiden ç kan preganglionik sinir lifleri gidecekleri organlar n ç evrelerindeki ganglionlarda n ö ron de ği ş tirirler. Buradan ç kan postganglionik lifler solunum yollar , flexura coli sinistraya kadar olan sindirim sistem ine, bezlere safra kesesine safra yollar na, pankreasa, trachea ’ ya kalbe, giderler. Baz organlar n para sempatik inervasyonlar 10O tonom Sinir Sistemi Ders Notu Dr. Niyazi ACER Kalbin parasempatik inervasyonu : Buraya sinirler ramus cardiacus s u perior, medius (cardiothoracici), ramus cardiacus inf erordan gelirler (n.vagus ’ un dallar ) . Bunlar sempatikler ile birlikte plexus cardiacus ’ u meydana getirirler. Buradan ç kan preganglionik lifler kalbin damarlar ç evresinda olarak septum interatrialedeki ganglionlarda n ö ron de ği ş tirirler. Bu II n ö ronlar is e n odus sinoatrialis nodus atrioventriculariste (crus dextrum ve sinistrum) da sonlan rlar. Kalbin at m h z n kuvvetini azalt rlar . Akci ğerlerin parasempatik inervasyonu : N. vagusla gelen preganglionik lifler rami bronchiales plexu s pulmonalis ’ den ge ç e rek bron ş lar n etraf ndaki ganglionlarda s i naps yapar ordanda 2. n ö ronlar ba ş lar ve bron ş kaslar ile bezlere giderler. Bron ş lar daralt r sekresyonu art r r. Sindirdim sisteminin sempatik inervasyonu : N. v agus ve sacral parasempatiklerden gelen parasemp atik lifler p lexus entericus ’ u olu ş tururlar. Plexus entericus= Plexus submucosus (maissner), Plexus subserosuz, Plexus myentericus (Aurebach) dan meydana gelir. Barsaklar n etraf ndaki plexuslara genel olarak bu ad verilir. Buralara gelen sinirler burada s i naps yaparlar buradan ba ş layan postganglionik lifler sindirim kanal d ü z kaslar na ve ve bezlerine giderler. a) Oesophagus ’ un ü st k sm : Preganglionik parasempatik lifler n.larnyngeus recurrens ve plexus oesophagei ’ den gelir. b) Mide : Sa ğ ve sol vagust an gelir c) İ nce barsaklar , colon ascendens, colon transversum, appendix vermiformis : Plex us coeliacus arac l ğ ile sa ğ vagustan inerve olur. d)Safra kesesi : N.vagus ve Plexus coeliacus arac l ğ ile inerve olur. e)Pancreas : Her iki vagustan plexus coe liacus arac l ğ ile gelirler. B- Parasempatik sistemin sacral (pelvik) b ö l ü m ü Sacral 1,2,3 segmentlerineki parasempatik merkezlerden ç kan sinirler kendilerine uyan spinal sinirlerle omurili ği terk ederler. N.splancnici pelvici ( nn. errigentes) a d alt n da plexus hypogastricus inferior ’ a (plexus pelvicus) kat l rlar. Bu plexusus do ğrudan ge ç en preganglionik lifler vard klar organlar n ç evresindeki ganglionlarda s i naps yaparlar. Bunlar ş u organlara giderler. Prostat, gl.v esiculosa, vesica urinaria: Bu bez lere sekres yon, mesane kaslar na kontraksiy on yapt r r ve sfinkterleri gev ş etir . Uterus, vagina, t uba uterina : Plexus uterovaginalisteki ganglionlarda synaps yapt ktan sonra bu organlara giderler. D ş genital orga nlara (Corpus cavernosum penis/c litoridis) : Buralara parasempatik sinirler plexus hypogastricus inferior ’ dan gelirler. Erkek ve kad ndaki erektil dokulara giderek ereksiyon yapt r rlar. Colon descendens, colon sigmoideum, rectum : Burayada plexus hypogastricus inferior ’ dan gelirler. Buradan ç kan lifler n.hypogastricus ve plexus hypogastricus superior ’ dan ge ç erek a.mesenterica inferior ’ un dallar n takip ederek ilgili organlara parasempatik lifler g ö nderir. OTONOM PLEKSUSLAR 1.G Ö Ğ Ü S BO Ş LU Ğ UNDA BULUNANLAR G ö ğü s bo ş lu ğunda plexus cardiacus, pl exus pulmonalis, plexus oesophagealis, plexus aorticus thoracicusolmak ü zere 4 otonom pleksus vard r. Bu pleksuslarda genel visseral effrent olup visseral afferentlerde bu liflere e ş lik eder. Bu afferent lifler otonomik refleks yay n olu ş turur. 11O tonom Sinir Sistemi Ders Notu Dr. Niyazi ACER Plexus ca rdiacus : kalbin taban nda aorta yak n olarak bulunur. İ ki b ö l ü m ü vard r. a)plexus cardiacus superficialis , bu pleksusu sol n.vagus ’ dan gelen (rr.cardiaci cervicales inferiores) ve sol ggl.servicale superior ’ dan gelen n.cardiacus cervicalis sup. olu ş turur. b) plexus cardiacus profundus , bu pleksusu sa ğ n.vagus ve sa ğ sempatik servikal ve torakal dallardan gelen liflerin birle ş mesi ile olu ş ur. Plexus cardiacus ’ lardan ç kan lifler plexus coranorius dexter ve sinister olarak koroner arterler boyunca uzan r. Ko roner iskemiya ba ğl yans yan a ğr C8 ve T1 dermatomlar nda hissedilir. b)plexus pulmonalis : radix pulmonalis ’ in ö n ve arka taraf nda n.vagus, 2-5 torakal ganglionlar ile plexus cardiacus profundus ’ tan gelen lifler olu ş turur. 2.KARIN BO Ş LU Ğ UNDA OTONOM PLEKSUSLAR a)plexus coeliacus: otonom pleksuslar n en b ü y ü ğü d ü r. Aorta abdominalis ’ in ö n ü nde truncus coeliacus ’ un k ö k ü etraf nda bulunur. Pleksus i ç inde ggl.coeliacum ve ggl.aorticorenale bulunur. Bu pleksusu sempatik k sm n n.splanchnicus major ve minor, parasempatik k sm n n.vagus olu ş turur. Plexus coeliacus ’ tan ikinci pleksuslar ç kar. Bunlar; -Plexus hepaticus -Plexus mesentericus superior : A.mesenterica superior ile seyreder. İ nce ba ğ rsaklar ve felxura coli sinistraya kadar olan ks m n otonomik inn ervasyonunu sa ğlar. Buraya sempatik lifler n.splanchnicus minor, parasempatik lifler n.vagus ’ tan gelir. -Plexus aorticus abdominalis: lifl erini n.splanchnici lumbales I ve II ile plexus coelicaus ve ggl.coeliacum ’ dan gelen lifler taraf ndan olu ş ur. -Plex us mesentericus inferior : A.mesenterica inferior ile seyreder. Sempatik liflerini n.splanchnici lumbales III ve IV, parasempatiklerini ise nn.errigentes ile sakral 2-4 ’ den gelen parasempatik lifler plexus hypogastricus inferior (plexus pelvicus) ile plexu s hypogastricus superior ve ordanda aretin da ğ ld ğ sahada yani colon descendens, colon sigmoideum ve rectum ’ un ü st k s mlar na otonomik lifler verir. PELV İ S BO Ş LU Ğ UNDA BULUNAN OTONOM PLEKSUSLAR 3. a) PLEXUS HYPOGASTRICUS SUPERIOR P lexus hypogastricus super ior plexus aoricus abdominalis ’ in devam ş eklinde uzan r. N.splanchnicus lumables III ve IV ve plexus pelvicus ’ dan gelen parasempatikler taraf ndan ol ş uturulur. Buradan y ü kselen parasempatik lifler plexus mesentericus inferior ’ a kat l r. P lexus hypogastr icus superior a ş a ğ da n.hypogastricus dexter ve sinistere ayr larak plexus pelvicus ile ba ğlan r. b)PLEXUS HYPOGASTRICUS INFERIOR (PLEXUS PELVICUS) Flexura coli sinistra ’ n n distalinde kalan sinidirm kanal ve pelvis i ç indeki oarganlar innerve eder. Plex us pelvicus nn.erigentes (nn.splanchnici pelvici=S2-4 ’ ten gelen parasemaptik lifler), nn.splanchnici sacrales (sempatik sakral segmentelrden gelen lifler), n.hypogastricus dexter ve sinister taraf ndan olu ş turulur. Plexus pelvicus ’ dan da plexus coeliacus ’ da oldu ğu gibi ikinci pleksuslar ç kar. Plexus visacalis, plexus rectalis, plexus prostaticus, plexus uterovaginalis gibi. G ü nl ü k ya ş ant m z s ü rekli otonom sistemin kontrol ü alt ndad r. Bir erkek t p ö ğrencisinin, gece ve g ü nd ü z ya ş am ndan baz kesitle ri bu bak ş a ç s yla inceleyelim. 12O tonom Sinir Sistemi Ders Notu Dr. Niyazi ACER Parasempatik Sistemin Y ö netti ği Baz Olaylar 1-) Gece dinlenmek ü zere, sessiz, sakin bir ortamda yata ğana uzand ğ nda kalp at ş lar yava ş lar bu emirler n.vagus (CN X) yolu ile kalbe ola ş r. 2-) Karanl k bir ortamda, oda ş ğ n n yakt ğ nda pupillalar daral r. M.sphincter pupillae ’ nin kas lmas ile ger ç ekle ş en bu olayda emirler n.oculomotorius (CN III) ile ta ş n r. 3-) Yak ndaki bir objeye-saatine veya kitab ndaki bir ş ekle bakt ğ nda akomodasyon ger ç ekle ş ir. Bunla ilgili emirler n.oculomotorius ile gelir. 4-) Yemek yedikten sonra gastrik-intestinal salg lar ve peristaltizm artar. İ lgili yerlere emirleri n. Vagus getirir. 5-) Sabahleyin erekte bir penis ’ le uyanabilir. Penis ereksiyonu,nn.erigentes yolu ile gelen emirler ile sa ğlan r. 6-) Sindirim sona erdi ğinde, i ç erik peristaltik dalgalarla kolonlara ve rektuma iletir. Defekasyon hissi ile i ç ayr anal sifinkter gev ş er ve defekasyona izin verir.Emirler n.vagus ve nn.splanchnici pelvici ile ta ş n r. 7-) Misyon yolu ile mesane sini bo ş altmas , m.detrusor vecicaei ’ yi innerve eden nn.splancnici pelvici ile sa ğlan r. Sempatik Sistemin Y ö netti ği Baz Olaylar 1-) So ğuk bir k ş sabah , evden ç k p otob ü se do ğru y ü r ü d ü ğü nde, yanaklar beyazla ş r – solar. Bunun nedeni sempatik emirler le olu ş an vazokonstriksiyondur. 2-) Yo ğun trafikte, fak ü ltedeki dersine gecikece ğini d üş ü nd ü ğü nde, avu ç i ç lerinin terledi ğini g ö r ü r. Bunun nedeni, sempatik uyar ile ter bezlerinin ç al ş mas d r. 3-) Yolda ko ş arken kalp at ş lar artar. Bunun nedeni kalbe ul a ş an sempatik emirlerdir. 4-) Bir caddede, kar ş dan kar ş ya ge ç erken, bir ara ç taraf ndan “az kals n ezilecek olma” durumunda t ü ylerinin diken diken olmas , m.arrector pili ’ lere ula ş an sempatik emirlerle ger ç ekle ş ir. Otonom sisteme ait ple xuslar Bu plexuslar sypatik ve parasempatik sinirler birlikte yaparlar. Bunlar g ö ğü ste (Pars thoracica, Kar nda (Pars abdominalis), Pelviste (Pars pelvica) olarak üç ana ba ş l kta incelenir: Bunlar : Plexus cardiacus, pulmonalis, oesophagicus, aorticus, th oracicus, coeliacus, renalis, mesentericus superior, mesentericus inferor, intermesentericus, hypogastricus s u perior ve inferor. 13O tonom Sinir Sistemi Ders Notu Dr. Niyazi ACER A) G ö ğü ste kiler (Pars thoracica) 1. Plexus cardiascus a- Plexus cardiacus superficialis b- Plexus cardiacus profundus Plexu s coronarius dexter Plexus coronarius sinister 2- Plexus pulmonalis : 3- Plexus oesophagealis Plexus Aorticus thoracicus B) Kar ndakiler (Pars abdominalis) : Plexus coeliacus: 1-Plexus phyrenicus 2-Plexus hepaticus 3-Plexus gastricus sinister 4-Plexu s splenicus 5-Plexus suprarenalis 6-Plexus renalis 7-Plexus uretericus . 8-Plexus testicularis/ ovaricus 9-Plexus mesentericus superior 10-Plexusa orticus abdominalis 11-Plexus intermesentericus 12 -Plexus mesentericus inferior C) Pelvistekiler (Par s pelvica ) : Plexus hypogastricus sperior Plexus hypogastricus inferor (Plexus pelvicus) Bunlardan ç kan plexuslar: 1- Plexus rectalis medius 2-Plexus vesicalis 3-Plexus prostaticus 4-Plexus vaginalis 5- Plexus uterinus Otonom sinir sistemini kontro l eden ü st merkezler. Hypothalamus beyin sap medulla spinalisteki otonom merkezleri kontrol eder. Hypothalamususn ö n k sm parasempatik, arka k sm ise sempatik leri kontrol eder. Formatio reticularistede ototntom sistem ait merkezler mevcuttur. Visser al afferent sistem. Organlardan al nan duyular otonom sinirlerin afferentleriyle birlikte gelir. Bunlar nda g ö vdeleri ayni somatik afferentler gibi spinal ganglionlarda veya kafa ç iftleri ganglionlar nda bulunur buradan arka k ö klerle medulla spinalise ta ş n rlar. Bunlar a ş r gerilme duyusu (Mesane dolmas vs) , kontraksiyon , oksijensizlik, patolojik durumlarda g ö rev yapar. Yans yan a ğr : 14O tonom Sinir Sistemi Ders Notu Dr. Niyazi ACER Organlardan oton om liflerle gelen a ğr duyusu hangi medulla spinalis segmentinden omu r ili ğe geliyorsa o segmentin soma tik duyu sunun geldi ği yerden geliyormu ş gibi alg lan r. Bu nedenle kalbin a ğr s n omuzda, kol i ç y ü z ü nde, g ö ğü ste hissederiz. Genellikle organ a ğr lar da ğ n k hissedilir. Somatik duyular lokal olarak ş iddetli hissedilir. Organlar Sempatik etki Para sempatik etki Kalp Ç al ş mas n h zland r r, Ç al ş mas n yava ş lat r, Koroner arterleri geni ş letir Koroner arterleri daralt r. Damarlar Daralt r Geni ş letir G ö z bebe ği Geni ş letir Daralt r Mide, barsak Peristaltik hareketleri ve bezlerin Peris taltik hareketleri ve Ç al ş mas n azalt r. Bezlerin ç al ş mas n art r r. Bronchus ’ lar Geni ş letir. Daralt r. T ü k ü r ü k bezi Az miktarda ve koyu t ü kr ü k Bol miktarda sulu t ü kr ü k Salg lan r. Salg lan r. Karaci ğer Glikojeni glikoza ç evirir ve Glikozu glikojene ç evirir ve safra Salg s n azalt r Safra salg s n art r r. Ter bezleri Salg s n artt r r. Etki etmez Dalak K üçü l ü r ve kan miktar B ü y ü r ve kan depo eder azal r Erkek genital Meni yollar n harekete Damar geni ş letir Or ganlar getirir (ejaculation) (erection). PARAGANGL İ ONLAR Paraganglionlar n bir k sm sempatik vertebral ganglionlar gibi men ş eini crista neuralisten al rlar ve bir m ü ddet sonra vertebral gangliondan ayr l rlar. Di ğer bir k sm ise parasympaticusa ait taslaklardan meydana gelirler. Bundan dolay paraganglionlar sempatik ve parasympatik olmak ü zere iki gruba ayr l rlar. Sempatik paraganglionlar k üçü k cisimcikler ş eklinde olup sempatik ganglionlar n yak nlar nda bulunurlar. İ nsanda en ç ok intrauterin d ö n emde iken g ö r ü l ü r. İ nsanlarda mevcut olan sempatik paraganglionlar n en b ü y ü ğü gl.suprarenalis ’ in medullas d r. Parasempatik paraganglionlar İ nsanda glomus caroticum ve paraganglion aorticum olmak ü zere iki adet parasempatik paraganglion bulumaktad r. 1- G lomus caroticum a.carotis communis ’ in ikiye ayr ld ğ yerde bulunmaktad r. Bu yap i ç erisindeki bir k s m ö zel h ü creler kemoresept ö r g ö revi yaparlar ve i ç erisindeki ge ç en kan n karbondioksit yo ğunlu ğunu tesbit ederek solunum merkezlerine ula ş t r rlar. Solu num merkezleri de gerekli d ü zenlemeleri yapmak ü zere ilgili merkezleri uyar rlar. 2- Paraganglion aorticum veya paraganglion supracardiale bu olu ş um da arcus aorta ile chorda ductus arteriosi (lig. arteriosum) aras nda bulunur. Aortadan ge ç en kan bas nc n n ayarlanmas nda ö nemli baroresept ö rlere sahiptir. 1-A ş a ğ daki sinirlerden hangisi sempatik sistemin torakal par ç as ndan ç kar? a)n.splanchnicus minor b) Nn. splanchnici lumbales c)nn.erigentes d)n.coroticus internus e)n.cardiacus cervicalis inferior CEVAP A. Sempatik sistemin torakal par ç as ndan ayr lan Dallar: 1-Spinal sinirlere kat lan r. griseus ’ lar : Bunlar spinal sinirlere kat larak giderler. 15O tonom Sinir Sistemi Ders Notu Dr. Niyazi ACER 2 - Visseral dallar: Bunlar plexus cardiacus, plexus pulmonalis, plexus oesophageus, ve plexus aortic us ’ lara giderler. 3-N. splanchnicus ’ lar: Bunlar son 6 veya 7 ile 1.lumbal ggl.trunci sympathici ’ den n ö ron de ği ş tirmeden ge ç en liflerden meydana gelir . İ ç lerinde bir miktar afferent (sensitif) liflerde bulunur. a)N. s planchnicus maj o r: 5-9. torakal sempati k ganglionlardan ç kan lifler diafragman n kruslar aras ndan ge ç erek b ü y ü k k sm ggl.coelicum ’ da az bir k sm da ggl.aorticorenale ve gl.suprarenalis ’ te n ö ron de ği ş tirirler. Suprarenal beze gidenler muhtemelen bu bezin medullas nda n ö ron de ği ş tirdikleri i ç in plexus coeliacus ’ da n ö ron de ği ş tirmezler. b)N. s planchnicus min o r: 10. ve 11. torakal sempatik ganglionlardan ç kan ve n ö ron de ği ş tirmeyen lifler n.splanchnicus major ile birlikte diafragman n kruslar aras ndan ge ç erek kar n bo ş lu ğuna girer ve ggl. aort icorenalede ve ggl.mesenterica sup. ’ da sonlan r. Burada n ö ron de ği ş tiren lifler b ö bre ğe gider. c)N. s planchnicus imus: bulunursa son torakal (12.) sempatik gangliondan veya n.splanchnicus minus ’ dan ayr l r ve plexus renaliste sonlanarak b ö bre ğe gider. 2. A ş a ğ dakilerden hangisi parasempatik sistemin kranial par ç as ile ilgili yanl ş bir bilgidir? a) ggl.ciliare ’ den ç kan postganglioner parasempatik lifler m.sphincter pupilla ve m.ciliaris ’ e gider. b)nuc. salivarius superior ve nuc. lacrimalis n.facialis ’ i n parasempatik n ü klesular d r. c)parotis bezine giden parasempatik lifler nuc.lacrimalis ’ den gelen postganglioner liflerdir. d)Prasempatik merkezler n .occulomotorius, n . f acialis, n . glossopharyngeus ve n . v agus ’ tad r. e)gl. submandibular ve gl. sublingual is ’ e gelen paarsempatik lifler chorda tympani ile gelir. CEVAP C Prasempatik merkezler n .occulomotorius, n . f acialis, n . glossopharyngeus ve n . v agus ’ tad r. Ggl.ciliare ’ den ç kan postganglioner parasempatik lifler m.sphincter pupilla ve m.ciliaris ’ e gid er. nuc. salivarius superior ve nuc. lacrimalis n.facialis ’ in parasempatik n ü klesular d r. gl. submandibular ve gl. sublingualis ’ e gelen paarsempatik lifler chorda tympani ile gelir. 16