Mineraloji ve Petrografi Özel ( Sistematik ) Mineraloji Ö Ö ZEL (S ZEL (S İ İ STEMAT STEMAT İ İ K) M K) M İ İ NERALOJ NERALOJ İ İ Prof Prof .Dr .Dr . Sabah YILMAZ . Sabah YILMAZ Ş Ş AH AH İ İ N N IV. Ders IV. Ders JEOF JEOF İ İ Z Z İ İ K M K M Ü Ü HEND HEND İ İ SL SL İĞİ İĞİ B B Ö Ö L L Ü Ü M M Ü ÜMineral S Mineral S ı ı n n ı ı flamas flamas ı ı ? ? Ö Ö zel mineraloji (sistematik mineraloji) minerallerin zel mineraloji (sistematik mineraloji) minerallerin kristalografik kristalografik ve fiziksel ve fiziksel ö ö zelliklerini, kimyasal zelliklerini, kimyasal bile bile ş ş imlerini ve yap imlerini ve yap ı ı lar lar ı ı n n ı ı inceleyerek tan inceleyerek tan ı ı mlayan, mlayan, ayr ayr ı ı ca olu ca olu ş ş umlar umlar ı ı n n ı ı ve kullan ve kullan ı ı lma olanaklar lma olanaklar ı ı n n ı ı da da ara ara ş ş t t ı ı ran bir bilim dal ran bir bilim dal ı ı d d ı ı r. r. ? ? Do Do ğ ğ ada yakla ada yakla şı şı k 3500 mineral tan k 3500 mineral tan ı ı mlanm mlanm ı ş ı ş t t ı ı r. r. Mineraller de ği şik ölçütler esas alınarak sınıflandırılabilir. En yaygın kullanılanı C.Palache, H.Berman, C.Frondel (1952) ve H.Strunz (1966) tarafından kimyasal temele dayanan sınıflama olup, a şa ğıdaki bölümlere, bu bölümler de alt bölümlere ve gruplara ayrılmaktadır: 1. Nabit elementler, 2. Sülfürler, 3. Halojen tuzları, 4. Oksitler ve hidroksitler, 5. Nitratlar, Karbonatlar ve Boratlar 6. Sülfatlar, kromatlar, molibdatlar, volframatlar 7. Fosfatlar,arsenatlar, vanadatlar, 8. Silikatlar, 9. Organik bile şikler (okzalatlar, organik asitler, …) Atmosferdeki asal gazlar Atmosferdeki asal gazları ın d n dı şı ı şında, do nda, do ğ ğada ada nabit nabit halde sadece halde sadece yakla yakla şı şık 20 element bulunur. k 20 element bulunur. Bu elementler Bu elementler üç üçe ayr e ayrı ılabilir: labilir: 1. 1. Metaller, Metaller, 2. 2. Yar Yarı ımetaller metaller, , 3. 3. Ametaller (metal olmayanlar). Ametaller (metal olmayanlar). S S İ İ L L İ İ KATSIZLAR KATSIZLAR 1. ELEMENTLER 1. ELEMENTLER1. 1. Nabit Nabit metaller metaller • • Alt Altı ın ( n (Au Au, , Ag Ag, , Cu Cu ve ve Pb Pb), ), • • Platin ( Platin (Pt Pt, , Pd Pd, , Ir Ir ve ve Os Os) ve ) ve • • Demir grubu ( Demir grubu (Fe Fe ve ve Fe Fe- -Ni Ni). ). Ayr Ayrı ıca ca Hg Hg, Ta, Sn ve , Ta, Sn ve Zn Zn da da nabit nabit olarak bulunur. olarak bulunur. 2 2. . Nabit Nabit yar yarı ımetaller metaller iki iki e e ş şyap yapı ısal sal grup olu grup olu ş şturur: turur: • • As, As, Sb Sb ve ve Bi Bi (arsenik grubu) ve (arsenik grubu) ve • • Se Se ve ve Te Te grubu grubu 3. Ametaller 3. Ametaller • • Elmas Elmas • • Grafit Grafit formlar formları ındaki ndaki C C d dı ır. r.Grafit Gümü ş Kükürt Elmas AltınMetal Metal- -yar yarı ı metallerin ametaller ile olan bile metallerin ametaller ile olan bile ş şiklerine geni iklerine geni ş ş anlamda s anlamda sü ülf lfü ürler ad rler adı ı verilmektedir. D verilmektedir. Dö örde ayr rde ayrı ıl lı ırlar: rlar: 1. 1. S Sü ülfidler lfidler ( (S S’ü ’ün n yapt yaptı ğı ı ğı bile bile ş şikler), ikler), 2. 2. S Sü ülfarsenidler lfarsenidler (S ve (S ve As As’ ’in in yapt yaptı ğı ı ğı bile bile ş şikler; ikler; realgar realgar, , ö örpiment rpiment, , kobaltit kobaltit, , arsenopirit arsenopirit), ), 3. 3. Arsenidler Arsenidler ( (As As’ ’in in yapt yaptı ğı ı ğı bile bile ş şikler; nikelin, ikler; nikelin, skutterudit skutterudit), ), 4. 4. Telluridler Telluridler ( (Te Te’ ’in in yapt yaptı ğı ı ğı bile bile ş şikler). ikler). S Sü ülf lfü ürler i rler iç çin genel form in genel formü ül l XmZn XmZn olarak verilmi olarak verilmi ş ştir, burada X tir, burada X metalik ve Z ametal elementleri temsil etmektedir. metalik ve Z ametal elementleri temsil etmektedir. 2. S 2. S Ü Ü LF LF Ü Ü RLER RLERBaz Baz ı ı ö ö nemli s nemli s ü ü lf lf ü ü r mineralleri r mineralleri S Sü ülfidler lfidler ? ? Galenit ( Galenit (PbS PbS) ) ? ? Sfalerit Sfalerit ( (Ç Çinkoblend inkoblend) ( ) (ZnS ZnS) ) ? ? Sinaber Sinaber ( (HgS HgS) ) ? ? Antimonit Antimonit ( (FeAsS FeAsS) ) ? ? Molibdenit Molibdenit (MoS2) (MoS2) ? ? Kalkosin Kalkosin (CuS2) (CuS2) ? ? Prit Prit ( (FeS FeS) ) ? ? Kalkoprit Kalkoprit (CuFeS2) (CuFeS2) ? ? Kovellin Kovellin ( (CuS CuS) ) S Sü ülfarsenidler lfarsenidler ? ? Realgar Realgar ( (AsS AsS) ) ? ? Ö Örpiment rpiment (As2S3) (As2S3) ? ? Kobaltit Kobaltit ( (Co Co, ,Fe Fe) )AsS AsS ? ? Arsenopirit Arsenopirit ( (FeAsS FeAsS) ) Arsenidler Arsenidler ? ? Skuterrudit Skuterrudit ( (Co Co, ,Ni Ni)As3 )As3 ? ? Nikelin ( Nikelin (NiAs NiAs) )? ? Galenit Galenit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim: im: PbS PbS (% 86.6 (% 86.6 Pb Pb, % 13.4 S). , % 13.4 S). ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = K Kü übik, bik, ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = G Gü üzel zel idiyomorf idiyomorf (k (kü üp, p, oktaeder oktaeder). ). İ İskelet ve jel skelet ve jel yap yapı ıs sı ı. . ? ? Sertlik = Sertlik = 2.5, 2.5, Yo Yo ğ ğunluk = unluk = 7.5 7.5- -7.6, 7.6, ? ? Renk Renk= = Kur Kur ş şun grisi; metalik parlakl un grisi; metalik parlaklı ık ve kur k ve kur ş şun grisi un grisi ç çizgi rengi; ince kesitte izgi rengi; ince kesitte opak opak; parlat ; parlatı ılm lmı ş ı ş kesitde kesitde beyaz. beyaz. ? ? Bozunma: Bozunma: Atmosferik etkilerle Atmosferik etkilerle oksidasyon oksidasyon sonucu sonucu ç çok ok ç çabuk bozunur ve abuk bozunur ve anglezitden anglezitden ibaret ince bir kabukla ibaret ince bir kabukla kaplan kaplanı ır. Bu da, y r. Bu da, yü üzeyde beyaz zeyde beyaz serusite serusite d dö ön nü ü ş şü ür. r. ? ? Parajenez Parajenez: : Ç Çok s ok sı ıkl klı ıkla kla sfalerit sfalerit ile birlikte olu ile birlikte olu ş şur ve ur ve Pb Pb- -Zn Zn cevherleri s cevherleri sı ık s k sı ık k Cu Cu, , Ag Ag, , Sb Sb ve ve Bi Bi i iç çerir. erir. Pb Pb- -Zn Zn s sü ülfidlerinin lfidlerinin olu olu ş şumlar umları ı d dü ü ş şü ük, orta k, orta veya y veya yü üksek s ksek sı ıcakl caklı ık k k kö ökenli olabilirler. kenli olabilirler. ? ? Ç Çe e ş şitli itli s sü ülfidlere lfidlere ilaveten, ilaveten, barit, barit, florit florit, kuvars ve kalsit , kuvars ve kalsit ile ile yayg yaygı ın olarak birlikte bulunur. n olarak birlikte bulunur. ? ? Ç Ç inkoblend inkoblend ( ( Sfalerit Sfalerit ) ) ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim: im: ZnS ZnS (% 67 (% 67 Zn Zn, % 33 O). , % 33 O). ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = K Kü übik, 1020 bik, 1020 ? ?C de C de vurtzit vurtzit’ ’e e ( (hekzagonal hekzagonal) ) d dö ön nü ü ş şü ür. r. ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Tek kristallerine Tek kristallerine ç çok s ok sı ık rastland k rastlandı ğı ı ğı gibi; gibi; genellikle iri veya k genellikle iri veya küçü üçük taneli, kompakt. Nadiren k taneli, kompakt. Nadiren ı şı ı şınsal. nsal. ? ? Dilinim = Dilinim = {011} m {011} mü ükemmel. kemmel. ? ? Sertlik = Sertlik = 3.5 3.5- -4, 4, Yo Yo ğ ğunluk unluk = = 4.1, 4.1, ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = A Aç çı ık sar k sarı ı, kahve veya siyah (ender , kahve veya siyah (ender olarak k olarak kı ırm rmı ız zı ı, ye , ye ş şil, beyaz veya renksiz); ince kesitte sar il, beyaz veya renksiz); ince kesitte sarı ı- - kahve veya renksiz; parlat kahve veya renksiz; parlatı ılm lmı ş ı ş kesitte kahveye kesitte kahveye ç çalan gri. alan gri. Ç Çizgi rengi, izgi rengi, beyaz, a beyaz, aç çı ık sar k sarı ı veya a veya aç çı ık kahve. k kahve. Re Reç çine ine veya elmas parlakl veya elmas parlaklı ğı ı ğı. . ? ? Bozunma: Bozunma: Bozunma sonucunda Bozunma sonucunda limonit ve limonit ve ç çinkos inkosü ülfat lfat olu olu ş şur. ur. ? ? Parajenez Parajenez: : Galenit ile birlikte bir Galenit ile birlikte bir ç çok tip yatakta olu ok tip yatakta olu ş şur, ur, fakat fakat hidrotermal hidrotermal k kö ökenli olanlarda en yayg kenli olanlarda en yaygı ınd ndı ır. Bu r. Bu nedenle nedenle Pb Pb, , Zn Zn, , Cu Cu ve ve Ag Ag i iç çeren yataklar, a eren yataklar, aç çı ık k ç çatlaklarda atlaklarda veya ornatma ile veya ornatma ile ç ço o ğ ğunlukla karbonat, fakat di unlukla karbonat, fakat di ğ ğer er sedimanterlerde sedimanterlerde de olu de olu ş şur. ur. 34 34 S/ S/ 32 32 S oran S oranı ı, , S S’ü ’ün n magmatik, magmatik, hidrotermal hidrotermal veya veya sedimanter sedimanter e e ğ ğilimli olup olmad ilimli olup olmadı ğı ı ğın nı ı belirlemeye yard belirlemeye yardı ımc mcı ı olmaktad olmaktadı ır. r.? ? Sinabar Sinabar ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim: im: HgS HgS ( (Hg Hg % 86.22, S %13.78). % 86.22, S %13.78). ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Yakla Yakla şı şık 344 k 344 ? ?C C’ ’nin nin alt altı ında nda hekzagonal hekzagonal, bu , bu s sı ıcakl caklı ğı ı ğın n ü üzerinde k zerinde kü übik ( bik (metasinabar metasinabar). ). ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Ç Ço o ğ ğunlukla unlukla rombohedral rombohedral, , ? ? Ç Ço o ğ ğunlukla ince taneli, masif, keza topra unlukla ince taneli, masif, keza topra ğı ğıms msı ı, kaya , kayaç çlarda larda kabuk ve kabuk ve sa saç çı ın nı ımlar mlar. . ? ? Sertlik Sertlik = = 2.5, 2.5, Yo Yo ğ ğunluk unluk = = 8.10. 8.10. ? ? Renk = Renk = Saf oldu Saf oldu ğ ğunda unda k kı ırm rmı ız zı ı, , imp impü ürite rite i iç çerdi erdi ğ ğinde inde kahverengimsi k kahverengimsi kı ırm rmı ız zı ı. . Ç Çizgi rengi k izgi rengi kı ırm rmı ız zı ı. . Ş Şeffaf effaf- -yar yarı ı ş şeffaf. Saf oldu effaf. Saf oldu ğ ğunda elmas unda elmas- -donuk, donuk, imp impü üriteli riteli oldu oldu ğ ğunda da unda da topra topra ğı ğıms msı ı parlakl parlaklı ıkta. bazen kta. bazen kahverengimsi kahverengimsi ç çizgi rengi izgi rengi. . ? ? Parajenez Parajenez: : G Gü üncel volkanik kaya ncel volkanik kayaç çlar ve s lar ve sı ıcak kaynaklara cak kaynaklara yak yakı ın n sa saç çı ın nı ımlar mlar ve damar dolgular ve damar dolguları ı olarak olu olarak olu ş şur ve ur ve muhtemelen alkalin muhtemelen alkalin çö çözeltilerden itibaren y zeltilerden itibaren yü üzeye yak zeye yakı ın n çö çökeldi keldi ğ ği kan i kanı ıtlanm tlanmı ş ı şt tı ır. r. Pirit, Pirit, markasit markasit, , stibnit stibnit, , Cu Cu- - s sü ülfidler lfidler ve gang minerali olarak da opal, ve gang minerali olarak da opal, kalsedon kalsedon, , kuvars, barit, kalsit ve kuvars, barit, kalsit ve florit florit ile birlikte bulunur. ile birlikte bulunur. ? ? Kalkopirit Kalkopirit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim: im: CuFeS CuFeS 2 2 ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Tetragonal Tetragonal. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Yayg Yaygı ın olarak n olarak disfenoyidin disfenoyidin bask baskı ın oldu n oldu ğ ğu u tetrahedral tetrahedral kritaller kritaller. Prizmatik . Prizmatik dipiramidal dipiramidal formlar formları ı ender. ender. Ç Ço o ğ ğunlukla masif. unlukla masif. ? ? Sertlik= Sertlik= 3.5 3.5- -4.5, 4.5, Yo Yo ğ ğunluk= unluk= 4.1 4.1- -4.3, 4.3, ? ? Renk = Renk = Pirin Pirinç ç- -sar sarı ı, , s sı ık s k sı ık bulan k bulanı ık ve yanar d k ve yanar dö öner; metalik ner; metalik parlakl parlaklı ıkta; kta; ç çizgi rengi ye izgi rengi ye ş şilimsi siyah; ince kesitlerde bile ilimsi siyah; ince kesitlerde bile opak opak; ; parlat parlatı ılm lmı ş ı ş kesitte sar kesitte sarı ı- - pirin pirinç ç sar sarı ıs sı ı. . ? ? Bozunma: Bozunma: Bozunarak, Bozunarak, ç çe e ş şitli itli oksidik oksidik Cu Cu- -tuzlar tuzları ına ( na (malahit malahit, , azurit azurit, , bak bakı ırvitriyol rvitriyol /g /gö özta zta şı şı gibi), limonit + gibi), limonit + kuprit kuprit’ ’e e, limonit + , limonit + kovelin kovelin + + kalkosin kalkosin’ ’e e, , bornit bornit ve di ve di ğ ğer er Cu Cu- -mineralerine mineralerine d dö ön nü ü ş şebilir. ebilir. ? ? Parajenez Parajenez: : Ç Çok yayg ok yaygı ın olarak olu n olarak olu ş şan an Cu Cu i iç çeren bir mineral ve eren bir mineral ve ö önemli bir metal cevheridir. nemli bir metal cevheridir. Mafik Mafik ve ve ultramafiklerde ultramafiklerde damarlar ve damarlar ve polikristalin polikristalin agregatlar agregatlar olarak olu olarak olu ş şur. ur. ? ? Volkanizma Volkanizma ile ba ile ba ğ ğlant lantı ıs sı ı kan kanı ıtlanmayan tlanmayan sedimanlarda sedimanlarda, , ö örne rne ğ ğin in Cu Cu- - ş şeyllerinin eyllerinin ö önemli cevherlerinde de olu nemli cevherlerinde de olu ş şur. ur. ? ? Metamorfize Metamorfize masif masif s sü ülfid lfid yataklar yatakları ı ö önemli miktarlarda nemli miktarlarda kalkopirit kalkopirit i iç çerir. erir. ? ? S Sı ık s k sı ık k Cu Cu cevheri yataklar cevheri yatakları ın nı ın y n yü üzeyine yak zeyine yakı ın yerlerde n yerlerde alterasyon alterasyon ü ür rü ünleri olarak nleri olarak malahit malahit, , azurit azurit ve ve krizokol krizokol bulunur. bulunur.? ? Pirit Pirit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim: im: FeS FeS 2 2 (% 46.6 (% 46.6 Fe Fe, % 53.4 S). , % 53.4 S). ? ? Kristal sistemi Kristal sistemi = = K Kü übik bik ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Genellikle ideal veya Genellikle ideal veya ç çarp arpı ık b k bü üy yü üm mü ü ş ş ö öz z ş şekilli ekilli kristaller ve kristaller ve ç ço o ğ ğunlukla k unlukla kü üp p ş şeklinde. Ayr eklinde. Ayrı ıca, ca, tanesel, tanesel, ı şı ı şınsal nsal agregatlar agregatlar, , oolitik oolitik k kü ütleler, masif taneler, yumrumsu, tleler, masif taneler, yumrumsu, b bö öbre bre ğ ğimsi imsi ş şekillerde ekillerde, rastlan , rastlanı ır. D r. Dü üzensiz tane, damar ve zensiz tane, damar ve k kü ütleler halinde de g tleler halinde de gö özlenir. zlenir. ? ? Dilinim = Dilinim = { {001} k 001} kö öt tü ü. . İ İkizlenme kizlenme = = {011} de {011} de girik girik ve ikiz ekseni ve ikiz ekseni [001]. [001]. ? ? Sertlik = Sertlik = 6 6- -6.5, 6.5, Yo Yo ğ ğunluk unluk = = 3.56 3.56- -3.68, 3.68, ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Soluk pirin Soluk pirinç ç sar sarı ıs sı ı, ince taneli olanlar , ince taneli olanları ı siyah, metalik parlakl siyah, metalik parlaklı ıkta (masif ve ince taneler metalik kta (masif ve ince taneler metalik parlakl parlaklı ık g k gö östermez) ve stermez) ve ç çizgi rengi grimsi veya izgi rengi grimsi veya kahverengimsi siyah. kahverengimsi siyah. ? ? Testler: Testler: HCl HCl’ ’de de çö çöz zü ünmez; toz halinde kuvvetli HNO nmez; toz halinde kuvvetli HNO 3 3 de de çö çöz zü ün nü ür. r. ? ? Bozunma: Bozunma: A Aç çı ık pirin k pirinç ç sar sarı ıs sı ı renkte, renkte, ç ço o ğ ğu kez alt u kez altı ın sar n sarı ıs sı ı bozunmu bozunmu ş ş y yü üzeylerde pas zeylerde pas ş şeklinde limonitten bir s eklinde limonitten bir sı ıva g va gö özlenir. zlenir. ? ? Parajenez Parajenez: : Magmatik ve Magmatik ve sedimanter sedimanter (ba (ba ş şl lı ıca killi ve ca killi ve karbonatl karbonatlı ı) kaya ) kayaç çlarda, larda, hidrotermal hidrotermal k kö ökenli iri k kenli iri kü ütlelerde ve tlelerde ve damarlarda hem birincil hem de ikincil olarak olu damarlarda hem birincil hem de ikincil olarak olu ş şur ur? ? Stibnit Stibnit ( (antimonit antimonit) ) ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim: im: Sb2S3 ( Sb2S3 (Sb Sb % 71.68 , S % 28.32) % 71.68 , S % 28.32) ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Ortorombik Ortorombik. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = İ İnce uzun prizmatik, prizma y nce uzun prizmatik, prizma yü üzeyleri d zeyleri dü ü ş şey ey ç çizikli. Kristalleri s izikli. Kristalleri sı ık s k sı ık basamakl k basamaklı ı olarak son bulur ve olarak son bulur ve bazen b bazen bü ük kü ülm lmü ü ş ş veya e veya e ğ ğilmi ilmi ş ş. Belirgin dilinime sahip s . Belirgin dilinime sahip sı ık k s sı ık k ı şı ı şınsal kristal gruplar nsal kristal grupları ı veya b veya bı ıç ça a ğı ğıms msı ı. Masif, kaba . Masif, kaba- -ince ince tanesel. tanesel. ? ? Dilinim = Dilinim = ? ?100 100 ? ?‘ ‘a paralel a paralel ç çizgiler g izgiler gö österen {010} dilinimi steren {010} dilinimi m mü ükemmel. kemmel. ? ? Sertlik = Sertlik = 2, 2, Yo Yo ğ ğunluk = unluk = 4.52 4.52- -4.62. 4.62. ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Renk ve Renk ve ç çizgi rengi kur izgi rengi kur ş şun grisi un grisi- - siyah. siyah. Opak Opak. Parlakl . Parlaklı ık dilinim y k dilinim yü üzeylerinde metalik. zeylerinde metalik. ? ? Testler: Testler: Stibnit Stibnit ü üzerine 1 damla KOH damlat zerine 1 damla KOH damlatı ıld ldı ğı ı ğında nda hemen sar hemen sarı ı, daha sonra portakal rengi bir leke olu , daha sonra portakal rengi bir leke olu ş şur. Bu ur. Bu damla silindi damla silindi ğ ğinde leke k inde leke kı ırm rmı ız zı ı renkte sabit kal renkte sabit kalı ır. r. ? ? Parajenez Parajenez: : Stibnit Stibnit d dü ü ş şü ük s k sı ıcakl caklı ık k hidrotermal hidrotermal damarlarda damarlarda veya ornatma ve s veya ornatma ve sı ıcak kaynak yataklar cak kaynak yatakları ında bulunur. nda bulunur. Stibnit Stibnit, kendisinin ayr , kendisinin ayrı ş ı şma ma ü ür rü ün nü ü olarak olu olarak olu ş şan di an di ğ ğer er Sb Sb mineralleri ve ayr mineralleri ve ayrı ıca ca galenit, galenit, sinabar sinabar, , sfalerit sfalerit, barit, , barit, realgar realgar, , ö örpiment rpiment ve ve Au Au ile birlikte bulunur. ile birlikte bulunur.? ? Molibdenit Molibdenit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim: im: MoS MoS 2 2 ( (Mo Mo % 59.93, S % 40.07) % 59.93, S % 40.07) ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Hekzagonal Hekzagonal. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Hekzagonal Hekzagonal levhalar veya k levhalar veya kı ısa hafif incelen prizmalar. Yayg sa hafif incelen prizmalar. Yaygı ın olarak n olarak foliasyonlu foliasyonlu, masif. , masif. ? ? Dilinim = Dilinim = ? ?0001 0001 ? ? m mü ükemmel. Elastik olmayan b kemmel. Elastik olmayan bü ük kü ülebilir lebilir laminalar laminalar. . ? ? Sertlik = Sertlik = 1 1- -1.5, Yo 1.5, Yo ğ ğunluk unluk = = 4.62 4.62- -4.73. 4.73. ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Kur Kur ş şun grisi. un grisi. Ç Çizgi rengi grimsi siyah. izgi rengi grimsi siyah. Opak Opak. Parlakl . Parlaklı ık metalik. k metalik. ? ? Parajenez Parajenez: : Baz Bazı ı granitlerde, pegmatit ve granitlerde, pegmatit ve aplitlerde aplitlerde tali bir mineral olarak olu tali bir mineral olarak olu ş şur; ur; porfiri porfiri Cu Cu yataklar yatakları ına da e na da e ş şlik eder. Yayg lik eder. Yaygı ın olarak y n olarak yü üksek s ksek sı ıcakl caklı ık damar yataklar k damar yatakları ında nda kassiterit kassiterit, , ş şelit elit, , wolframit wolframit ve ve florit florit; ; ayr ayrı ıca kontak metamorfik yataklarda ca kontak metamorfik yataklarda karbonatl karbonatlı ı silikatlar, silikatlar, ş şelit elit ve ve kalkopirit kalkopirit ile birlikte bulunur. ile birlikte bulunur. 3. OKS 3. OKS İ İ TLER, H TLER, H İ İ DROKS DROKS İ İ TLER TLER ? ? Oksit mineralleri, oksijenin bir veya daha fazla metal ile birle Oksit mineralleri, oksijenin bir veya daha fazla metal ile birle ş şti ti ğ ği i do do ğ ğal bile al bile ş şikleri i ikleri iç çerir. erir. ? ? Oksit s Oksit sı ın nı ıf fı ı i iç çerisinde birka erisinde birkaç ç mineralin b mineralin bü üy yü ük ekonomik k ekonomik ö önemi nemi vard vardı ır. Bunlar esas cevherleri veya r. Bunlar esas cevherleri veya ? ? Fe Fe (hematit ve manyetit), (hematit ve manyetit), ? ? Cr Cr ( (kromit kromit), ), ? ? Mn Mn (hidroksitler, (hidroksitler, manganit manganit ve ve romanekit romanekit kadar kadar piroluzit piroluzit), ), ? ? Sn ( Sn (kassiterit kassiterit) ve ) ve ? ? U U’ ’u u ( (uraninit uraninit) ) i iç çerir. erir. ? ? H H 2 2 O (buz) O (buz) ise hidrojenin katyon oldu ise hidrojenin katyon oldu ğ ğu, X u, X 2 2 O tipinde basit bir oksittir. O tipinde basit bir oksittir. T Tü üm oksitlerin en yayg m oksitlerin en yaygı ın nı ı olan olan kuvars ve onun kuvars ve onun polimorflar polimorfları ın nı ın n (SiO (SiO 2 2 ) ) yap yapı ıs sı ı di di ğ ğer Si er Si- -O bile O bile ş şikleri ile ikleri ile ç çok yak ok yakı ın ili n ili ş şkili oldu kili oldu ğ ğundan silikatlarda undan silikatlarda incelenmi incelenmi ş ştir tir ? ? Metalik kadar iyonik ve Metalik kadar iyonik ve kovalent kovalent ba ba ğ ğlara sahip lara sahip s sü ülfid lfid yap yapı ılar ları ın nı ın aksine, n aksine, oksit yap oksit yapı ılar ları ındaki ba ndaki ba ğ ğ tipi genellikle kuvvetli tipi genellikle kuvvetli iyoniktir. iyoniktir. Baz Baz ı ı ö ö nemli oksit mineralleri nemli oksit mineralleri Oksitler Oksitler ? ? Hematit (Fe2O3) Hematit (Fe2O3) ? ? İ İlmenit lmenit (FeTiO3) (FeTiO3) ? ? Korund Korund (Al2O3) (Al2O3) Spinel Spinel Grubu Grubu ? ? Manyetit (Fe3O4) Manyetit (Fe3O4) ? ? Kuprit Kuprit (Cu2O) (Cu2O) ? ? Piroluzit Piroluzit (MnO2) (MnO2) Hidroksitler Hidroksitler Fe Fe- -oksihidroksit oksihidroksit grubu grubu G Gö ötit tit (HFe2O2) (HFe2O2) Limonit Limonit Al Al- -Oksihidroksit Oksihidroksit grubu grubu Diyaspor Diyaspor (HalO2) (HalO2) B Bö öhmit hmitHematit Hematit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim: im: ? ?- -Fe Fe 2 2 O O 3 3 . . ? ? Kristal sistemi Kristal sistemi = = ? ?- -Fe Fe 2 2 O O 3 3 , , trigonal trigonal; ; ? ?- -Fe Fe 2 2 O O 3 3 karars kararsı ız, k z, kü übik. bik. ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim im = = Ö Öz z ş şekilli ekilli kristalleri olduk kristalleri oldukç ça a yayg yaygı ın. Levhams n. Levhamsı ı olu olu ş şumlar umları ına na spek spekü ülarit larit denir, bunlar bazen birbirine paralel pul denir, bunlar bazen birbirine paralel pul demet demetç çikleri ikleri ş şeklinde g eklinde gö ör rü ül lü ür ve r ve ç çok ince ok ince tanelidir. Do tanelidir. Do ğ ğada genellikle kompakt ve ada genellikle kompakt ve kepe kepe ğ ğimsi kristalin k imsi kristalin kü ütleler halinde bulunur. tleler halinde bulunur. B Bö öbre bre ğ ğimsi imsi ı şı ı şınsal dizilimde olanlar nsal dizilimde olanları ı da vard da vardı ır r ki, bunlara ki, bunlara kelkafa kelkafa ve ve camkafa camkafa denir. denir. ? ? Dilinim Dilinim = = Yok, {0001} ve {101} da b Yok, {0001} ve {101} da bö öl lü ünme. nme. ? ? Yo Yo ğ ğunluk unluk = = 5.254 ( 5.254 (ç ço o ğ ğunlukla daha az), unlukla daha az), ? ? Sertlik = Sertlik = 5 5- -6 6 ? ? Ç Çizgi rengi= izgi rengi= K Kı ırm rmı ız zı ı ? ? Parlakl Parlaklı ık= k= Metalik Metalik? ? Piroluzit Piroluzit ? ? Kimyasal Bile Kimyasal Bile ş şim: im: MnO MnO 2 2 ( (Mn Mn % 63.19, O % 36.81). % 63.19, O % 36.81). ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Tetragonal Tetragonal. . ? ? Birim h Birim hü ücre = cre = Z = 2. SG = P42/ Z = 2. SG = P42/mnm mnm. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim im = = Ender olarak iyi geli Ender olarak iyi geli ş şmi mi ş ş kristaller. kristaller. Ç Ço o ğ ğunlukla unlukla ı şı ı şınsal lifsi veya nsal lifsi veya s sü üt tü ünsal nsal. Ayr . Ayrı ıca tanesel, ca tanesel, masif; s masif; sı ık s k sı ık b k bö öbre bre ğ ğimsi kabuklar veya di imsi kabuklar veya di ğ ğer er Mn Mn- -oksit oksit ve hidroksitlerle ve hidroksitlerle i iç çi iç çe e b bü üy yü ümeli meli dendritik dendritik ş şekiller. ekiller. S Sı ıkl klı ıkla kla manganitten manganitten itibaren itibaren ps psö öydomorf ydomorf. . ? ? H = H = 1 1- -2 (elde ufalan 2 (elde ufalanı ır), r), D = D = 4.75, iri kristalin t 4.75, iri kristalin tü ür rü ü olan olan poliyanit poliyanit i iç çin 6 in 6- -6.5. 6.5. ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Renk ve Renk ve ç çizgi rengi demir izgi rengi demir siyah siyahı ı, parlakl , parlaklı ık metalik. k metalik. Opak Opak. . ? ? Parajenez Parajenez: : Manganez Manganez ç ço o ğ ğu kristalin kaya u kristalin kayaç çlarda az larda az miktarlarda mevcuttur. Bu kaya miktarlarda mevcuttur. Bu kayaç çlar lar çö çöz zü ünd ndü üklerinde klerinde ç çe e ş şitli mineraller, ancak ba itli mineraller, ancak ba ş şl lı ıca ca piroluzit piroluzit halinde tekrar halinde tekrar çö çökelebilir. kelebilir. Piroluzitin Piroluzitin nod nodü üler ler yataklar yatakları ı batakl bataklı ıklarda, klarda, g gö öl diplerinde, deniz ve okyanus tabanlar l diplerinde, deniz ve okyanus tabanları ında bulunur. nda bulunur. Mn Mn’ ’l lı ı kire kireç çta ta ş şlar ları ın nı ın ayr n ayrı ş ı şmas ması ından t ndan tü üremi remi ş ş manganez manganez cevherleri k cevherleri kü üme ve tabakalar me ve tabakaları ı rezid rezidü üel el killer i killer iç çinde inde bulunur. Kuvars ve bulunur. Kuvars ve ç çe e ş şitli metalik mineralli damarlarda itli metalik mineralli damarlarda da bulunur. da bulunur.? ? Korund Korund ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim: im: ? ?- -Al Al 2 2 O O 3 3 (Al % 52.93, O % 47.07). (Al % 52.93, O % 47.07). ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = ? ?- -Al Al 2 2 O O 3 3 trigonal trigonal (50 (50- -1500 1500 ? ?C), C), ? ?- -Al Al 2 2 O O 3 3 hekzagonal hekzagonal (1500 (1500- -1800 1800 ? ?C). C). ? ?- -Al Al 2 2 O O 3 3 sentetik olarak Al sentetik olarak Al oksihidrat oksihidratı ın n ( (b bö öhmit hmit) 950 ) 950 ? ?C C’ ’de de ı ıs sı ıt tı ılmas lması ı ile olu ile olu ş şur. ur. ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = cm cm- -dm boyutunda dm boyutunda ö öz z ş şekilli ekilli ve levhams ve levhamsı ı. . Y Yü üzeyler d zeyler dü üzg zgü ün de n de ğ ğil, genellikle masif il, genellikle masif agregatlar agregatlar. . ? ? Dilinim = Dilinim = Yok, b Yok, bö öl lü ünme var. nme var. ? ? Sertlik Sertlik = = 9, 9, ? ? Yo Yo ğ ğunluk unluk = = 3.98 3.98- -4.02. 4.02. ? ? Renk Renk = = İ İç çerdikleri elementlere g erdikleri elementlere gö öre beyaz, gri, mavi (Ti), re beyaz, gri, mavi (Ti), k kı ırm rmı ız zı ı ( (Cr Cr), sar ), sarı ı, ye , ye ş şil, kahverengi ( il, kahverengi (Fe Fe +3 +3 ), pembe ( ), pembe (Mn Mn), ), siyah ( siyah (Fe Fe +2 +2 + +Fe Fe +3 +3 ). Bulan ). Bulanı ık g k gö ör rü ün nü üml mlü ü olup, olup, ç çe e ş şitli itli renklerdeki saydam kristalleri renklerdeki saydam kristalleri ç çok ender bulunur. ok ender bulunur. Ince Ince kesitte sadece zay kesitte sadece zayı ıf renklidir. f renklidir. Testler: Testler: B Bü üt tü ün n asidlerde asidlerde çö çöz zü ünmez. nmez. ? ? Parajenez Parajenez: : Korund Korund pegmatitlerde ve pegmatitlerde ve nefelin nefelin siyenitler ile siyenitler ile birlikte bulunan di birlikte bulunan di ğ ğer kaya er kayaç çlarda olduk larda oldukç ça b a bü üy yü ük k ö öl lç çekte ekte olu olu ş şabilir. abilir. ? ? Metamorfik kaya Metamorfik kayaç çlarda larda korund korund SiO SiO 2 2 ’ ’ce fakir ce fakir hornfelslerde hornfelslerde bulunur. Magmatik veya metamorfik kaya bulunur. Magmatik veya metamorfik kayaç çlardan t lardan tü üremi remi ş ş olan her ya olan her ya ş ştaki taki sedimanda sedimanda normal normal detritik detritik bir mineral olarak bir mineral olarak da bulunur. da bulunur.Seri Seri Mineral Mineral Form Formü ül l n n D D a ( a (Å Å) ) Spinel Spinel serisi (Al) serisi (Al) Spinel Spinel MgAl MgAl 2 2 O O 4 4 1.719 1.719 3.55 3.55 8.103 8.103 Herkinit Herkinit Fe Fe +2 +2 Al Al 2 2 O O 4 4 1.835 1.835 4.40 4.40 8.135 8.135 Gahnit Gahnit ZnAl ZnAl 2 2 O O 4 4 1.805 1.805 4.62 4.62 8.08 8.08 Galaksit Galaksit MnAl MnAl 2 2 O O 4 4 1.92 1.92 4.04 4.04 8.28 8.28 Manyetit serisi ( Manyetit serisi (Fe Fe +3 +3 ) ) Magnezyoferrit Magnezyoferrit MgFe MgFe +3 +3 2 2 O O 4 4 2.38 2.38 4.52 4.52 8.383 8.383 Manyetit Manyetit Fe Fe +2 +2 Fe Fe +3 +3 2 2 O O 4 4 2.42 2.42 5.20 5.20 8.396 8.396 Maghemit Maghemit ? ?- -Fe Fe +3 +3 2 2 O3 O3 2.52 2.52 2.74 2.74 4.88 4.88 8.34 8.34 Ulv Ulvö öspinel spinel Fe Fe +2 +2 2 2 TiO TiO 4 4 - - 4.78 4.78 8.536 8.536 Franklinit Franklinit ZnFe ZnFe +3 +3 2 2 O O 4 4 2.36 2.36 5.34 5.34 8.43 8.43 Yakobsit Yakobsit MnFe MnFe +3 +3 2 2 O O 4 4 2.3 2.3 4.87 4.87 8.505 8.505 Trevorit Trevorit NiFe NiFe +3 +3 2 2 O O 4 4 2.3 2.3 5.33 5.33 8.34 8.34 Kromit Kromit serisi ( serisi (Cr Cr) ) Magnezyokromit Magnezyokromit MgCr MgCr 2 2 O O 4 4 2.00 2.00 4.43 4.43 8.334 8.334 Kromit Kromit Fe Fe +2 +2 Cr Cr 2 2 O O 4 4 2.16 2.16 5.09 5.09 8.378 8.378 ? ? Spinel Spinel Grubu Grubu ? ? Kimyasal Bile Kimyasal Bile ş şim: im: Mg, Mg,Fe Fe +2 +2 , ,Zn Zn, ,Mn Mn, ,Ni Ni)[(Al, )[(Al,Fe Fe +3 +3 , ,Cr Cr)1 )1- -2O 2O 4 4 ] ] Spinel ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim: im: MgAl MgAl 2 2 O O 4 4 ? ? Kristal sistemi Kristal sistemi = = K Kü übik. bik. ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Genellikle Genellikle ö öz z ş şekilli ekilli. . Oktaeder Oktaeder ve ince kesitte ve ince kesitte ç ço o ğ ğunlukla unlukla rombik rombik. . ? ? Dilinim = Dilinim = Yok. Yok. Oktahedral Oktahedral {111} b {111} bö öl lü ünme. nme. ? ? Sertlik = Sertlik = 7.5 7.5- -8. 8. ? ? Yo Yo ğ ğunluk = unluk = 3.55 3.55- -5.34. 5.34. ? ? Renk = Renk = De De ğ ği i ş şken; k ken; kı ırm rmı ız zı ı, kahverengi, mavi, siyah, ye , kahverengi, mavi, siyah, ye ş şil, sar il, sarı ı, , gri veya hemen hemen renksiz gri veya hemen hemen renksiz ; daha koyu t ; daha koyu tü ürleri ince kesitte rleri ince kesitte hemen hemen hemen hemen opak opak. . ? ? Testler: Testler: Asitlerde Asitlerde çö çöz zü ünmez veya g nmez veya güç üçl lü ükle kle çö çöz zü ün nü ür. r. KHSO KHSO 4 4 ’ ’de eriyerek ayr de eriyerek ayrı şı ı şır. r. ? ? Bozunma: Bozunma: Magmatik kaya Magmatik kayaç çlarda larda ortopiroksenler ortopiroksenler ile ile spinel spinel aras arası ında nda edenit edenit ve olivinden ibaret ve olivinden ibaret d dö öyterik yterik bir reaksiyon bir reaksiyon ku ku ş şa a ğı ğı olu olu ş şabilir. abilir. ? ? Hidrotermal Hidrotermal ko ko ş şulllarda ulllarda ise kenarlar ise kenarları ından itibaren ndan itibaren muskovit muskovit, , serpantin veya talk minerallerine d serpantin veya talk minerallerine dö ön nü ü ş şebilir. Atmosferik ebilir. Atmosferik ko ko ş şullar alt ullar altı ında ise nda ise ç çok ok durayl duraylı ıd dı ır r. . Spinel Spinel Spinel Spinel- - Forsterit Forsterit Manyetit Manyetit Maghemit Maghemit Magnezykromit Magnezykromit? ? Manyetit Manyetit, , kalkerli kaya kalkerli kayaç çlar i lar iç çerisine erisine metasomatik metasomatik olarak girdi olarak girdi ğ ği bir i birç çok ok skarn skarn yata yata ğı ğında da nda da ö önemli miktarlarda olu nemli miktarlarda olu ş şur ve burada ur ve burada andradit andradit, , hedenberjit hedenberjit toplulu toplulu ğ ğu ve s u ve sı ık s k sı ık k Zn Zn, , Pb Pb ve ve Cu Cu’ ’ı ın n s sü ülfid lfid ve ve oksitleri oksitleri ile birlikte bulunabilir. ile birlikte bulunabilir. Her ne kadar sulu Her ne kadar sulu ferrik ferrik oksit oksit ç çimento veya imento veya limonitik limonitik malzeme malzeme ö önce hematite nce hematite ve daha sonra ve daha sonra metamorfizman metamorfizmanı ın n daha y daha yü üksek derecelerinde manyetite ksek derecelerinde manyetite d dö ön nü ü ş şse de, termal se de, termal metamorfize metamorfize sedimanlarda sedimanlarda da bulunur. da bulunur. Sedimanterlerde Sedimanterlerde s sı ık s k sı ık a k a ğı ğır r detritik detritik bir mineral olarak bulunur ve akarsu veya gel bir mineral olarak bulunur ve akarsu veya gel- -git hareketi git hareketi ekonomik ekonomik ö önemde manyetit kumlar nemde manyetit kumları ın nı ı yo yo ğ ğunla unla ş şt tı ırabilir. rabilir. ? ? Maghemit Maghemit, , ç ço o ğ ğunlukla manyetit yataklar unlukla manyetit yatakları ın nı ın n s sü üperjan perjan alterasyonundan alterasyonundan itibaren olu itibaren olu ş şur. ur. ? ? Kromit Kromit serisi serisi: : Genel terim olarak Genel terim olarak magnezyokromit magnezyokromit ve ve kromit kromit ayn aynı ı parajeneze parajeneze sahiptir, sahiptir, ? ? serinin en yayg serinin en yaygı ın n ü üyesi muhtemelen yesi muhtemelen ferro ferro magnezyokromit magnezyokromit olabilmektedir. olabilmektedir. ? ? Magmatiklerde Magmatiklerde kromit kromit, kristal boylanmas , kristal boylanması ı ve birikmesine ba ve birikmesine ba ğ ğl lı ı olarak ayr olarak ayrı ı bantlar olu bantlar olu ş şturabilir, bunlarda ve di turabilir, bunlarda ve di ğ ğer magmatik er magmatik segregasyonlarda segregasyonlarda Cr Cr kayna kayna ğı ğı olarak olarak ö önemli ekonomik yataklar olu nemli ekonomik yataklar olu ş şturabilir. turabilir. Cr Cr i iç çeren eren spineller spineller bazaltik bazaltik kaya kayaç çlarda bulunan olivince zengin larda bulunan olivince zengin kapan kapanı ımlarda mlarda olu olu ş şur, fakat ur, fakat genellikle genellikle kromit kromit serisinden ziyade serisinden ziyade spinel spinel serisi serisi ü üyeleridir. Titanl yeleridir. Titanlı ı kromit kromit ve ve kromlu kromlu ulv ulvö öspinel spinel ay kaya ay kayaç çlar ları ında da bulunur. A nda da bulunur. A ğı ğır bir mineral olarak r bir mineral olarak kromit kromit, , bazen bazen detritik detritik olarak akarsu ve sahil kumlar olarak akarsu ve sahil kumları ında bulunur. Meteoritlerde de nda bulunur. Meteoritlerde de bilinir. bilinir.4. HALOJEN TUZLAR 4. HALOJEN TUZLAR ? ? Halidlerin Halidlerin kimyasal bile kimyasal bile ş şimi F imi F ? ?, , Cl Cl ? ?, , Br Br ? ? ve I ve I ? ? gibi gibi halojen iyonlar halojen iyonları ın nı ın bask n baskı ınl nlı ğı ı ğı ile karakterize edilir. ile karakterize edilir. ? ? Florit Florit (CaF2) (CaF2) ? ? Halit ( Halit (Kayatuzu Kayatuzu) ( ) (NaCl NaCl) ) ? ? Silvin Silvin ( (KCl KCl) )Florit Mineralleri? ? Florit Florit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim: im: CaF CaF 2 2 ( (Ca Ca % 51.33, F % 48.67). % 51.33, F % 48.67). ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = K Kü übik bik ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Ö Öz z ş şekilli ekilli k kü übik kristalleri ender; genellikle bik kristalleri ender; genellikle ö öz z ş şekilsiz ekilsiz ve di ve di ğ ğer er mineraller aras mineraller arası ındaki bo ndaki bo ş şluklar lukları ı doldurur. doldurur. ? ? Dilinim = Dilinim = {111} m {111} mü ükemmel. kemmel. ? ? Sertlik = Sertlik = 4, 4, ? ? Yo Yo ğ ğunluk = unluk = 3.18. 3.18. ? ? Renk Renk = = Olduk Oldukç ça de a de ğ ği i ş şken: renksiz, beyaz, sar ken: renksiz, beyaz, sarı ı, ye , ye ş şil, mavi ve eflatun t il, mavi ve eflatun tü ürleri rleri en yayg en yaygı ın nı ıd dı ır; renksiz, ince kesitte soluk ye r; renksiz, ince kesitte soluk ye ş şil veya soluk mor. il veya soluk mor. ? ? Testler: Testler: HF ile i HF ile i ş şlemden sonra H lemden sonra H 2 2 SO SO 4 4 ’ ’de de çö çöz zü ün nü ür; r; HCl HCl’ ’de de hafif hafif çö çöz zü ün nü ür. r. ? ? Parajenez Parajenez: : Magmatiklerde ge Magmatiklerde geç ç kristalle kristalle ş şen, en, ö özellikle zellikle granit, siyenit ve granit, siyenit ve grayzenlerde grayzenlerde esas olarak esas olarak hidroterma hidrotermal l bir bir ü ür rü ün olarak olu n olarak olu ş şabilir: baz abilir: bazı ı granitik granitik pegmatitlerde daha yayg pegmatitlerde daha yaygı ın bir tali mineraldir. Pegmatit n bir tali mineraldir. Pegmatit floritlerdeki floritlerdeki s sı ıv vı ı kapan kapanı ımlar mları ın n ı ıs sı ıtma ile incelenmesi, tma ile incelenmesi, 450 450- -550 550 ? ?C C olan olan kristalizasyon kristalizasyon s sı ıcakl caklı ık aral k aralı ğı ı ğın nı ı vermi vermi ş ştir. Volkanik karma tir. Volkanik karma şı şıkta da bulunur, burada kalsit kta da bulunur, burada kalsit- - florit florit dayklar daykları ında nda olu olu ş şmu mu ş ştur ve ayr tur ve ayrı ıca ekonomik olarak ca ekonomik olarak ö önemli miktarda nemli miktarda olu olu ş ştu tu ğ ğu alkalin kaya u alkalin kayaç çlardaki lardaki apatitce apatitce zengin ve zengin ve nefelin nefelin- -siyenit yataklar siyenit yatakları ında nda da bildirilmi da bildirilmi ş ştir. Bu magmatik olu tir. Bu magmatik olu ş şumlarda birlikte bulundu umlarda birlikte bulundu ğ ğu mineraller u mineraller pn pnö ömatolitik matolitik yataklar i yataklar iç çin in kassiterit kassiterit, topaz, apatit, , topaz, apatit, lepidolit lepidolit vb. vb. ve ve hidrotermal hidrotermal ü ür rü ün i n iç çin in kalsit, pirit, apatit kalsit, pirit, apatit vb. i vb. iç çerir. erir.? ? Halit ( Halit ( Kayatuzu Kayatuzu ) ) ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim: im: NaCl NaCl ( (Na Na % 39.34, % 39.34, Cl Cl % 60.66). % 60.66). ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = K Kü übik. bik. ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim im = = K Kü übik. bik. ? ? Dilinim = Dilinim = {100} m {100} mü ükemmel. kemmel. ? ? Sertlik Sertlik = = 2.5, 2.5, ? ? Yo Yo ğ ğunluk unluk = = 2.16 2.16- -2.17. 2.17. ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Saf oldu Saf oldu ğ ğunda renksiz, unda renksiz, Fe Fe- - bile bile ş şenl enl kapan kapanı ımlar mları ına na ba ba ğ ğl lı ı olarak daha tipik turuncu olarak daha tipik turuncu veya k veya kı ırm rmı ız zı ı, ve gri, sar , ve gri, sarı ı veya mavi de olabilir; ince veya mavi de olabilir; ince kesitte renksiz. kesitte renksiz. ? ? Testler: Testler: Tuzsu tad Tuzsu tadı ı verir. Alevde rengi koyu sar verir. Alevde rengi koyu sarı ıd dı ır. r. ? ? Parajenez Parajenez: : Halit, ba Halit, ba ş şl lı ıca ca denizsuyundan denizsuyundan veya tuzlu veya tuzlu g gö öllerden buharla llerden buharla ş şma ile ma ile çö çökeldi keldi ğ ği i sedimanterlerde sedimanterlerde olu olu ş şur: birlikte bulundu ur: birlikte bulundu ğ ğu mineraller u mineraller jips, anhidrit, jips, anhidrit, karnalit karnalit, , silvit silvit vb. vb.’ ’dir dir. . ? ? N NaCl aCl g gü üncel deniz suyundan buharla ncel deniz suyundan buharla ş şan tuzlar an tuzları ın % n % 77.6 77.6’ ’s sı ın nı ı temsil eder: buharla temsil eder: buharla ş şmada, deniz suyunun mada, deniz suyunun orjinal orjinal hacminin yakla hacminin yakla şı şık % 10 k % 10’ ’u azald u azaldı ğı ı ğında nda halit halit kristallenmeye kristallenmeye ba ba ş şlar. lar. 5. N 5. N İ İ TRATLAR TRATLAR - - KARBONATLAR KARBONATLAR - - BORATLAR BORATLAR Nitratlar Nitratlar ? ? Nitratit Nitratit (NaNO3) (NaNO3) ? ? Niter Niter (KNO3) (KNO3) Boratlar Boratlar ? ? Boraks Boraks ? ? Kernit Kernit ? ? Uleksit Uleksit ? ? Kolemanit KolemanitGrup Mineral Yapısal formül Sistem Na-borat Boraks Na 2 [B 4 O 5 (OH) 2 ].8H 2 O monoklinik Tinkalkonit Na 2 [B 4 O 5 (OH) 4 ].3H 2 O rombohedral Kernit Na 2 [B 4 O 6 (OH) 2 ].3H 2 O monoklinik NaCa-borat Üleksit NaCa[B 5 O 6 (OH) 6 ].5H 2 O triklinik Probertit NaCa[B 5 O 7 (OH) 4 ].3H 2 O monoklinik Ca-borat Inyoit Ca[B 3 O 3 (OH) 5 ].4H 2 O monoklinik Meyerhofferit Ca[B 3 O 3 (OH) 5 ].H 2 O triklinik Kolemanit Ca[B 3 O 4 (OH) 3 ].H 2 O monoklinik Pandermit Ca 2 [B 5 O 7 (OH) 5 ].H 2 O triklinik Mg-borat Kurnakovit Mg 2 [B 3 O 3 (OH) 5 ] 2 .5H 2 O monoklinik Inderit Mg 2 [B 3 O 3 (OH) 5 ] 2 .5H 2 O triklinik CaMg-borat Inderborit CaMg[B 3 O 3 (OH) 5 ].6H 2 O monoklinik Hidroborasit CaMg[B 3 O 4 (OH) 5 ] 2 .6H 2 O monoklinik Sr-borat Tünelit Sr[B 6 O 9 (OH) 2 ].3H 2 O monoklinik Viçit Sr[B 6 O 7 (OH) 6 ].4H 2 O monoklinik CaAs-borat Kahnit Ca 2 [B(OH) 4 AsO 4 ] CaMgAs-borat Terujit Ca 4 Mg[AsB 6 O 11 (OH) 6 ] 2 .14H 2 O monoklinik? ? Boraks Boraks ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş ş im : im : Na Na 2 2 [B [B 4 4 O O 5 5 (OH) (OH) 2 2 ? ? .8H .8H 2 2 O, (Na O, (Na 2 2 O O % 16.26 B % 16.26 B 2 2 O O 3 3 % 36.52 H % 36.52 H 2 2 O % 47.22). O % 47.22). ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Monoklinik Monoklinik . . ? ? Ş Ş ekil ekil - - Bi Bi ç ç im im = = Yayg Yayg ı ı n olarak prizmatik. n olarak prizmatik. ? ? Dilinim = Dilinim = {100} m {100} m ü ü kemmel. kemmel. ? ? H = H = 2 2 - - 2.5, 2.5, D = D = 1.75 1.75 ? ? . . ? ? Renk Renk - - Pleokroyizma Pleokroyizma = = Renksiz veya beyaz. Renksiz veya beyaz. Ş Ş effaf. effaf. Tatl Tatl ı ı ms ms ı ı - - alkalin alkalin tad tad . Cams . Cams ı ı parlakl parlakl ı ı k. k. ? ? Parajenez Parajenez : : Ü Ü leksit leksit ve kolemanit ile birlikte en ve kolemanit ile birlikte en yayg yayg ı ı n borat minerallerinden birisidir. n borat minerallerinden birisidir. Kapal Kapal ı ı g g ö ö llerde buharla llerde buharla ş ş ma ma ve kurak iklimlerde y ve kurak iklimlerde y ü ü zeyde zeyde olu olu ş ş ur. ur.? ? Kolemanit Kolemanit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim : im : Ca Ca ? ?B B 3 3 O O 4 4 (OH) (OH) 3 3 ? ?.H .H 2 2 O, ( O, (CaO CaO % % 34.67, B 34.67, B 2 2 O O 3 3 % 43.04, H % 43.04, H 2 2 O % 22.29). O % 22.29). ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Monoklinik Monoklinik. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim im = = Ç Ço o ğ ğunlukla k unlukla kı ısa prizmatik; dilimli masif sa prizmatik; dilimli masif- - tanesel, tanesel, kompak kompak ve ve ı şı ı şınsal kristallerden olu nsal kristallerden olu ş şan an yumrular. yumrular. ? ? Dilinim = Dilinim = {010} m {010} mü ükemmel. kemmel. ? ? H = H = 4 4- -4.5, 4.5, D = D = 2.42. 2.42. ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Renksiz Renksiz- -beyaz. beyaz. Ş Şeffaf effaf- -yar yarı ı ş şeffaf. Cams effaf. Camsı ı parlakl parlaklı ıkta. kta. ? ? Parajenez Parajenez : : Kolemanit yataklar Kolemanit yatakları ı Tersiyer ya Tersiyer ya ş şl lı ı tabakal tabakalı ı g gö öl yataklar l yatakları ı ile ile aratabakal aratabakalı ıd dı ır r. . Kolemanite Kolemanite ç ço o ğ ğunlukla unlukla ü üleksit leksit ve boraks e ve boraks e ş şlik eder ve kolemanitin bu lik eder ve kolemanitin bu minerallerin minerallerin alterasyonundan alterasyonundan olu olu ş ştu tu ğ ğuna una inan inanı ılmaktad lmaktadı ır. r. Aragonit Aragonit CaCO CaCO 3 3 Stronsiyanit Stronsiyanit SrCO SrCO 3 3 Viterit Viterit BaCO BaCO 3 3 Serusit Serusit PbCO PbCO 3 3 Malahit Malahit Cu Cu 2 2 (OH) (OH) 2 2 CO CO 3 3 Azurit Azurit Cu Cu 3 3 (OH) (OH) 2 2 (CO (CO 3 3 ) ) 2 2 Kalsit Kalsit CaCO CaCO 3 3 Manyezit Manyezit MgCO MgCO 3 3 Rodokrozit Rodokrozit MnCO MnCO 3 3 Siderit Siderit FeCO FeCO 3 3 Dolomit Dolomit CaMg CaMg(CO (CO 3 3 ) ) 2 2 Ankerit Ankerit CaFe CaFe(CO (CO 3 3 ) ) 2 2 Huntit Huntit Mg Mg 3 3 Ca (CO Ca (CO 3 3 ) ) 4 4 Smitsonit Smitsonit ZnCO ZnCO 3 3 Karbonatlar Karbonatlar ? ? Kalsit Kalsit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim: im: CaCO CaCO 3 3 (% 56.03 (% 56.03 CaO CaO, % 43.97 CO , % 43.97 CO 2 2 ). ). ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Trigonal Trigonal. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Serbest olarak b Serbest olarak bü üy yü üyen kristallerin yen kristallerin ş şekli ve bi ekli ve biç çimi imi olu olu ş şum s um sı ıcakl caklı ğı ı ğına ba na ba ğ ğl lı ıd dı ır. Kaya r. Kayaç çlarda genellikle larda genellikle ö öz z ş şekilsiz ekilsiz tanesel tanesel agregatlar agregatlar, taneler birbirleri ile kenetlenmi , taneler birbirleri ile kenetlenmi ş ş veya veya mozayik mozayik yap yapı ıs sı ı. . Sertlik= Sertlik= 3 3 ? ? Dilinim = Dilinim = {101} m {101} mü ükemmel kemmel ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Renksiz veya beyaz, fakat bazen gri, sar Renksiz veya beyaz, fakat bazen gri, sarı ı veya pembenin a veya pembenin aç çı ık tonlar k tonları ında, ye nda, ye ş şil veya mavi. il veya mavi. Ince Ince kesitte renksiz. kesitte renksiz. ? ? Testler: Testler: So So ğ ğuk seyreltik uk seyreltik HCl HCl’ ’de de k kö öp pü ürerek kolayca rerek kolayca çö çöz zü ün nü ür. r. • Bulunu şu: Kireçta şındaki kalsitin metamorfizmaya u ğramasında, nispeten az miktardaki yüklenme bu mineralin yıkılması ve CO2’in kaçmasını önlemek için yeterlidir ve normalde kalsit mermeri oluşturmak için rekristalle şir. Böylece kalsit termal veya bölgesel metamorfizma geçirmi ş kalkerli sedimanlarda nispeten yaygın bir mineraldir. . Vollastonitinolu şumunu veren CaCO3 + SiO2 ? CaSiO3 + CO2 Vollastonite neden olan kalsit-kuvars toplulu ğunun kaybolması jeotermometre olarak kullanılır. Karbonatit ve bazı nefelin-siyenit gibi belirli alkalin magmatiklerde de olu şur. Alkalin kayaçlar ile karbonatların sık birlikteli ği, karbonat kayacı ile magmaının kontaminasyonuna ba ğlanmaktadırKalsit? ? Dolomit Dolomit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim : im : CaMg CaMg(CO (CO 3 3 ) ) 2 2 ( (CaO CaO % 30.41, % 30.41, MgO MgO % % 21.86, CO 21.86, CO 2 2 % 47.73). % 47.73). ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Trigonal Trigonal. . ? ? Ş Şekil ekil- -bi biç çim= im= Romboeder Romboeder. . Ö Öz z ş şekilli ekilli veya yar veya yarı ı ö öz z ş şekilli ekilli. . ? ? Dilinim = Dilinim = {101} m {101} mü ükemmel (a kemmel (a ? ?19 19 Å Å Hek Hek). ). ? ? Sertlik = Sertlik = 3.5 3.5- -4, 4, Yo Yo ğ ğunluk unluk = = 2.86 2.86- -(2.93). (2.93). ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Renksiz veya beyaz, s Renksiz veya beyaz, sı ık s k sı ık hafif sar k hafif sarı ı veya kahverengi. veya kahverengi. İ İnce kesitte renksiz. nce kesitte renksiz. ? ? Testler : Testler : Taze toz haline getirilmedik Taze toz haline getirilmedikç çe so e so ğ ğuk seyreltik uk seyreltik HCl HCl’ ’de de az az çö çöz zü ün nü ür. r. ? ? Bozunma : Bozunma : Atmosferik etkilere kar Atmosferik etkilere kar şı şı olduk oldukç ça dayan a dayanı ıkl klı ı bir bir mineraldir. mineraldir. ? ? Parajenez Parajenez : : Metamorfik ve Metamorfik ve hidrotermal hidrotermal metasomatik metasomatik yataklarda yataklarda ö önemli olu nemli olu ş şumlar umları ın nı ın bulunmas n bulunması ına ra na ra ğ ğmen, dolomit men, dolomit tipik olarak tipik olarak sedimanter sedimanter ortamlar ortamları ın bir mineralidir. Birka n bir mineralidir. Birkaç ç sedimanter sedimanter yata yata ğı ğın ba n ba ş şlang langı ıç çta birincil dolomit i ta birincil dolomit iç çerdi erdi ğ ği i bilinmektedir. bilinmektedir. İ İkincil dolomit, kire kincil dolomit, kireç çta ta ş şlar ları ındaki birincil aragonit ndaki birincil aragonit ve kalsitin dolomiti olu ve kalsitin dolomiti olu ş şturmak i turmak iç çin Mg in Mg çö çözeltileri ile zeltileri ile reaksiyona girmesi sonucu olu reaksiyona girmesi sonucu olu ş şur. Bu nedenle birincil dolomit, ur. Bu nedenle birincil dolomit, evaporit evaporit yataklar yatakları ı ile birlikte bulunan dolomiti i ile birlikte bulunan dolomiti iç çerebilir. erebilir.? ? Aragonit Aragonit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim : im : CaCO CaCO 3 3 ( (CaO CaO % 56.03, CO % 56.03, CO 2 2 % 43.97). % 43.97). ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Ortorombik Ortorombik. ( . (Kalsitin normal sıcaklık ve basınçtaki polmorfu). ). ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim im = = c c // // k kı ısa sa- -uzun prizmatik. Ancak kaya uzun prizmatik. Ancak kayaç ç bo bo ş şluklar lukları ında nda ç ço o ğ ğunlukla unlukla ı şı ı şınsal nsal- -paralel dizilim g paralel dizilim gö österen steren ç çubuksal ve lifsel ubuksal ve lifsel agregatlar agregatlar. . ? ? Dilinim = Dilinim = {010} m {010} mü ükemmel olmayan, {110} k kemmel olmayan, {110} kö öt tü ü. . ? ? Sertlik = Sertlik = 3.5 3.5- -4, Yo 4, Yo ğ ğunluk unluk = = 2.94 2.94- -2.95. 2.95. ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Tipik olarak renksiz veya beyaz. Tipik olarak renksiz veya beyaz. İ İnce nce kesitte renksiz. kesitte renksiz. ? ? Testler : Testler : Seyreltik Seyreltik HCl HCl’ ’de de k kö öp pü ür rü ür. S r. Sı ıcak cak Co Co(NO (NO 3 3 ) ) 2 2 çö çözeltisine dald zeltisine daldı ır rı ıld ldı ğı ı ğında aragonit dilim veya taneleri leylak nda aragonit dilim veya taneleri leylak renkli olur. renkli olur. ? ? Parajenez Parajenez : : Kalsitten daha az yayg Kalsitten daha az yaygı ınd ndı ır: normal s r: normal sı ıcakl caklı ık ve k ve bas bası ın nç çlarda yar larda yarı ı kararl kararlı ıd dı ır ve olduk r ve oldukç ça kolay kalsite d a kolay kalsite dö ön nü ü ş şü ür. r. Kalkerli iskelete sahip bir Kalkerli iskelete sahip birç çok organizma, kavk ok organizma, kavkı ıs sı ın nı ı aragonitten yapar. Devoniyen aragonitten yapar. Devoniyen’ ’den daha ya den daha ya ş şl lı ı kaya kayaç çlarda larda aragonite rastlan aragonite rastlanı ılmaz. Aragonit incilerin de normal lmaz. Aragonit incilerin de normal malzemesidir. malzemesidir.? ? Stronsiyanit Stronsiyanit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim : im : SrCO SrCO 3 3 ( (SrO SrO % 70.40, CO % 70.40, CO 2 2 % 29.60). % 29.60). ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Ortorombik Ortorombik. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Ç Ço o ğ ğunlukla i unlukla i ğ ğnemsi, nemsi, ı şı ı şınsal k nsal kü ütleler. tleler. ? ? Dilinim = Dilinim = {110} iyi, {021} ve {010} k {110} iyi, {021} ve {010} kö öt tü ü. . ? ? İ İkizlenme = kizlenme = {110} yayg {110} yaygı ın, basit, tekrarl n, basit, tekrarlı ı ve lamelli. ve lamelli. ? ? Sertlik = Sertlik = 3.5, Yo 3.5, Yo ğ ğunluk unluk = = ? ? 3.76. 3.76. ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Tipik olarak renksiz veya beyaz. Tipik olarak renksiz veya beyaz. İ İ ? ? Testler : Testler : Seyreltik Seyreltik HCl HCl’ ’de de çö çöz zü ün nü ür. r. HCl HCl ile ile ı ıslat slatı ıld ldı ğı ı ğında nda alevde alevde ş şiddetli k iddetli kı ırm rmı ız zı ı renk verir. renk verir. ? ? Parajenez Parajenez : : Hidrotermal Hidrotermal damar yataklar damar yatakları ında, kire nda, kireç çta ta şı şı ve ve marn damarlar marn damarları ında lifsi k nda lifsi kü ütleler olarak olu tleler olarak olu ş şur, fakat ur, fakat muhtemelen muhtemelen s sö ölestinin lestinin bir bir alterasyon alterasyon ü ür rü ün nü ü olarak olarak magmatiklerde de bilinir. magmatiklerde de bilinir. Stronsiyanitce Stronsiyanitce zengin kaya zengin kayaç çlar lar Malawian Malawian ve di ve di ğ ğer er karbonatitler karbonatitler ile birlikteki topluluklarda ile birlikteki topluluklarda belirlenmi belirlenmi ş ştir ve tir ve kimberlitlerde kimberlitlerde ikincil bir mineral olarak ikincil bir mineral olarak bulunur. S bulunur. Sı ık s k sı ık k viterit viterit, barit, , barit, s sö ölestin lestin, , florit florit ve ve Pb Pb i iç çeren eren minerallere e minerallere e ş şlik eder ve ismini lik eder ve ismini Strontian Strontian’ ’dan dan alm almı ş ı şt tı ır, bu r, bu lokalitede lokalitede Pb Pb mineralizasyonu mineralizasyonu ile birlikte olu ile birlikte olu ş şmu mu ş ştur. tur. T Tü ürkiye rkiye’ ’deki g deki gö ölsel borat yataklar lsel borat yatakları ında kalsit, dolomit ve nda kalsit, dolomit ve k kı ısmen manyezit gibi di smen manyezit gibi di ğ ğer karbonatlarla birlikte er karbonatlarla birlikte diyajenetik diyajenetik olarak bilinmektedir. olarak bilinmektedir.? ? Malahit Malahit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim : im : Cu Cu 2 2 CO CO 3 3 (OH) (OH) 2 2 ( (CuO CuO % 71.95, CO % 71.95, CO 2 2 % % 19.90, H 19.90, H 2 2 O % 8.15). O % 8.15). ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Monoklinik Monoklinik. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = İ İnce uzun prizmatik, fakat seyrek olarak belirgin. nce uzun prizmatik, fakat seyrek olarak belirgin. Azuritten Azuritten t tü üremi remi ş ş ps psö öydomorflar ydomorflar. . Ç Ço o ğ ğunlukla k unlukla kü üresel veya resel veya stalaktitik stalaktitik k kü ütleler olu tleler olu ş şturan turan ı şı ı şınsal lifler. nsal lifler. ? ? Dilinim = Dilinim = {01} m {01} mü ükemmel fakat ender. kemmel fakat ender. ? ? Sertlik = Sertlik = 3.5 3.5- -4, 4, Yo Yo ğ ğunluk unluk = = 4.05. 4.05. ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Parlak ye Parlak ye ş şil. il. Ç Çizgi rengi soluk ye izgi rengi soluk ye ş şil. il. Pleokroyizma Pleokroyizma nx nx renksiz, renksiz, ny ny sar sarı ı ye ye ş şil. il. nz nz koyu ye koyu ye ş şil. Yar il. Yarı ı ş şeffaf. effaf. Elmas Elmas- -cams camsı ı parlakl parlaklı ık; lifsi t k; lifsi tü ürlerinde s rlerinde sı ık s k sı ık ipeksi, topra k ipeksi, topra ğı ğıms msı ı tipi donuk. tipi donuk. ? ? Testler : Testler : HCl HCl’ ’de de k kö öp pü ürerek rerek çö çöz zü ün nü ür ve ye r ve ye ş şil bir il bir çö çözelti zelti meydana gelir. meydana gelir. ? ? Parajenez Parajenez : : Azurit Azurit, , kuprit kuprit, , nabit nabit Cu Cu ve ve Fe Fe- -oksitler ile birlikte oksitler ile birlikte Cu Cu damarlar damarları ın nı ın okside kesimlerinde bulunan olduk n okside kesimlerinde bulunan oldukç ça yayg a yaygı ın n s sü üperjan perjan bir bir Cu Cu mineralidir. mineralidir. Cu Cu yataklar yatakları ında nda ç ço o ğ ğunlukla unlukla kire kireç çta ta ş şlar ları ı ile birlikte olu ile birlikte olu ş şur. ur.? ? Azurit Azurit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim : im : Cu Cu 3 3 (CO (CO 3 3 ) ) 2 2 (OH) (OH) 2 2 ( (CuO CuO % 69.23, % 69.23, CO CO 2 2 % 25.54, H % 25.54, H 2 2 O % 5.23). O % 5.23). ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Monoklinik Monoklinik. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Bi Biç çimleri de imleri de ğ ği i ş şken. Kristalleri s ken. Kristalleri sı ık s k sı ık k karma karma şı şık ve k k ve kö öt tü ü formlu.Ayr formlu.Ayrı ıca ca ı şı ı şınsal k nsal kü üresel gruplar. resel gruplar. ? ? Dilinim = Dilinim = {011} m {011} mü ükemmel, {100} orta. kemmel, {100} orta. ? ? Sertlik = Sertlik = 3.5 3.5- -4, 4, Yo Yo ğ ğunluk unluk = = 3.80. 3.80. ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Belirgin Belirgin azur azur mavisi. mavisi. Pleokroyizma Pleokroyizma mavi mavi nz nz> >ny ny> >nx nx. . Ş Şeffaf effaf- -yar yarı ı ş şeffaf. Elmas parlakl effaf. Elmas parlaklı ık. k. ? ? Testler : Testler : HCl HCl’ ’de de k kö öp pü ürerek rerek çö çöz zü ün nü ür. r. ? ? Parajenez Parajenez : : Malahitten Malahitten daha az yayg daha az yaygı ınd ndı ır, fakat ayn r, fakat aynı ı k kö öken ve birlikteliklere sahiptir. ken ve birlikteliklere sahiptir.6. S 6. S Ü Ü LFATLAR, KROMATLAR, MOL LFATLAR, KROMATLAR, MOL İ İ BDATLAR, BDATLAR, VOLFRAMATLAR VOLFRAMATLAR Yayg Yaygı ın S n Sü ülfat Mineralleri lfat Mineralleri ? ? Barit (BaSO4) Barit (BaSO4) ? ? S Sö ölestin lestin (SrSO4) (SrSO4) ? ? Jips (CaSO42H2O) Jips (CaSO42H2O) ? ? Alunit Alunit (KAl3(SO4)2) (KAl3(SO4)2) Kromatlar Kromatlar ? ? Krokoyit Krokoyit (PbCrO4) (PbCrO4) Molibdatlar Molibdatlar ? ? Wolframit Wolframit ( (Fe Fe, ,Mn Mn) WO ) WO 4 4 ? ? Ş Şeelit eelit (CaWO (CaWO 4) 4) ? ? Vulfenit Vulfenit (PbMoO (PbMoO 4) 4)? ? Barit Barit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim : im : BaSO BaSO 4 4 ( (BaO BaO % 65.7, SO % 65.7, SO 3 3 % 34.3) % 34.3) ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Ortorombik Ortorombik. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = (001) y (001) yü üzeyine g zeyine gö öre levhams re levhamsı ı. Ancak do . Ancak do ğ ğada daha ada daha ç çok ok lifsel lifsel- -ı şı ı şınsal, yuvarlak nsal, yuvarlak konkresyonlar konkresyonlar halinde ve kabuksu veya yapraks halinde ve kabuksu veya yapraksı ı agregatlar agregatlar. . ? ? Dilinim Dilinim = = {001} m {001} mü ükemmel, {210} kemmel, {210} ç çok iyi, {010} iyi. ok iyi, {010} iyi. ? ? Sertlik Sertlik=2.5 =2.5- -3.5, 3.5, Yo Yo ğ ğunluk unluk= = ? ?4.5. 4.5. ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Beyaz, sar Beyaz, sarı ıms msı ı gri, soluk ye gri, soluk ye ş şil, soluk mavi, il, soluk mavi, k kı ırm rmı ız zı ı, kahverengi. , kahverengi. İ İnce kesitte renksiz. nce kesitte renksiz. ? ? Testler : Testler : T Toz halinde suda ve deri oz halinde suda ve deri ş şik HF asidinde ik HF asidinde çö çöz zü ünmez. Ancak nmez. Ancak s sı ıcak ve deri cak ve deri ş şik H ik H 2 2 SO SO 4 4 i iç çinde inde çö çöz zü ün nü ür. r. ? ? Parajenez Parajenez : : Metal i Metal iç çeren eren hidrotermal hidrotermal damarlarda ba damarlarda ba ş şl lı ıca gang minerali ca gang minerali ve kire ve kireç çta ta şı şı, kumta , kumta şı şı, , ş şeyl eyl ve killerde damarlar veya bo ve killerde damarlar veya bo ş şluklar lukları ı dolduran dolduran konkresyonlar konkresyonlar ş şeklinde olu eklinde olu ş şan en yayg an en yaygı ın n Ba Ba mineralidir. mineralidir. Pb Pb ve ve Zn Zn mineralleri, pirit, kuvars, karbonatlar ve mineralleri, pirit, kuvars, karbonatlar ve florit florit, , baritin yayg baritin yaygı ın olarak n olarak birlikte bulundu birlikte bulundu ğ ğu mineraller aras u mineraller arası ındad ndadı ır. Barit ve r. Barit ve florit florit s sı ık s k sı ık b k bö ölgesel lgesel zonal zonal ili ili ş şkiler de g kiler de gö österir. sterir.? ? S S ö ö lestin lestin ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim : im : SrSO SrSO 4 4 ( (SrO SrO % 56.41, SO % 56.41, SO 3 3 % 43.59) % 43.59) ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Ortorombik Ortorombik. . İ İndikatriks ndikatriks ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Ç Ço o ğ ğunlukla unlukla tanesel tanesel agregatlar agregatlar, (001) y , (001) yü üzeyine zeyine g gö öre l re levhams evhamsı ı ve b ekseni y ve b ekseni yö ön nü ünde uzam nde uzamı ş ı ş. . Parelel Parelel lifsi lifsi agregatlar agregatlar halinde bulunan t halinde bulunan tü ür rü üne ne lifsel lifsel s sö ölestin lestin ad adı ı verilir. verilir. ? ? Dilinim = Dilinim = {001} m {001} mü ükemmel, {210} iyi, {010} k kemmel, {210} iyi, {010} kö öt tü ü. . ? ? Sertlik = Sertlik = 3 3- -3.5, 3.5, Yo Yo ğ ğunluk unluk = = ? ?3.96. 3.96. ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Renksiz, beyaz, soluk mavi, k Renksiz, beyaz, soluk mavi, kı ırm rmı ız zı ıms msı ı, , ye ye ş şilimsi, kahverengimsi. ilimsi, kahverengimsi. Ince Ince kesitte renksiz. kesitte renksiz. ? ? Testler : Testler : Barite k Barite kı ıyasla suda yakla yasla suda yakla şı şık 50 defa daha fazla k 50 defa daha fazla çö çöz zü ün nü ür. r. Çö Çöz zü ünme miktar nme miktarı ı yine de olduk yine de oldukç ça d a dü ü ş şü ükt ktü ür (20 r (20 ° °C de 0.15 gr/1000gr C de 0.15 gr/1000gr H H 2 2 O). Saf O). Saf HCl HCl asidinde de asidinde de çö çöz zü ünmez. nmez. ? ? Parajenez Parajenez : : Sr Sr’ ’un un ba ba ş şl lı ıca mineral kayna ca mineral kayna ğı ğıd dı ır ( r (piroteknikte piroteknikte ç çok ok kullan kullanı ıl lı ır) ve dolomit ve r) ve dolomit ve dolomitik dolomitik kire kireç çta ta ş şlar ları ında nda ç ço o ğ ğunlukla unlukla ç çatlak atlak ve bo ve bo ş şluklarda olu luklarda olu ş şur. ur. Evaporit Evaporit yataklar yatakları ında ve nda ve hidrotermal hidrotermal damarlarda da bulunur. damarlarda da bulunur. İ İri ri s sö ölestin lestin nod nodü ülleri Bristol yak lleri Bristol yakı ın nı ındaki ndaki Yate Yate’ ’de de Triyas Triyas ya ya ş şl lı ı marnda bulunur; bu marnda bulunur; bu s sö ölestinin lestinin ç ço o ğ ğu u Karbonifer Karbonifer’ ’de aragonitin de aragonitin dolomitizasyonu dolomitizasyonu s sı ıras rası ında serbestle nda serbestle ş şen en Sr Sr’ ’un un birincil birincil çö çökelmesi ile olu kelmesi ile olu ş şmu mu ş ştur, (aragonit 8000 tur, (aragonit 8000 ppm ppm, fakat , fakat dolomit sadece 200 dolomit sadece 200- -600 600 ppm ppm Sr Sr tutabilir). tutabilir). Sivas Sivas evaporit evaporit basenindeki basenindeki s sö ölestinlerin lestinlerin sedimanter sedimanter k kö ökenli oldu kenli oldu ğ ğu u belirtilmektedir. belirtilmektedir.? ? Jips Jips ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim : im : CaSO CaSO 4 4 .2H .2H 2 2 O ( O (CaO CaO % 32.57 , SO % 32.57 , SO 3 3 % 46.50 , % 46.50 , H H 2 2 O % 20.93). O % 20.93). ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Monoklinik Monoklinik. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = (010) (010) // // levhams levhamsı ı ö öz z ş şekilli ekilli veya yar veya yarı ı ö öz z ş şekilli ekilli ya da ya da tanesel tanesel agregatlar agregatlar. Bazen lifsi. . Bazen lifsi. ? ? Dilinim = Dilinim = {010} m {010} mü ükemmel, {100} ve {011} belirgin. kemmel, {100} ve {011} belirgin. ? ? İ İkizlenme kizlenme = = {100} {100} ç çok yayg ok yaygı ın; {01} daha az yayg n; {01} daha az yaygı ın. n. ? ? Sertlik = Sertlik = 2, 2, Yo Yo ğ ğunluk unluk = = 2.30 2.30- -2.37. 2.37. ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Ç Ço o ğ ğunlukla beyaz veya renksiz, bazen gri, unlukla beyaz veya renksiz, bazen gri, k kı ırm rmı ız zı ı, sar , sarı ı, kahverengi, mavi. , kahverengi, mavi. İ İnce kesitte renksiz. nce kesitte renksiz. ? ? Testler : Testler : Seyreltik Seyreltik HCl HCl’ ’de de kolayca kolayca çö çöz zü ün nü ür. r. ? ? Parajenez Parajenez : : S Sü ülfat minerallerinin en yayg lfat minerallerinin en yaygı ın nı ıd dı ır. Ba r. Ba ş şl lı ıca olu ca olu ş şumlar umları ı kire kireç çta ta şı şı, , ş şeyl eyl, marn ve killer ile birlikte bulunan , marn ve killer ile birlikte bulunan sedimanter sedimanter ve ve evaporit evaporit yataklardad yataklardadı ır. Deniz suyu a r. Deniz suyu a ğı ğırl rlı ık olarak % 3.5 k olarak % 3.5 çö çöz zü ünm nmü ü ş ş malzeme i malzeme iç çerir, bunun yakla erir, bunun yakla şı şık % 80 k % 80’ ’i i NaCl NaCl ve % 4 ve % 4’ü ’ü CaSO CaSO 4 4 ’ ’t tı ır. r. Deniz suyundan tuzlar Deniz suyundan tuzları ın ola n ola ğ ğan an çö çökelme dizilimi deneysel olarak; kelme dizilimi deneysel olarak; CaCO CaCO 3 3 - -CaSO CaSO 4 4 - -NaCl NaCl- -MgSO MgSO 4 4 ve ve MgCl MgCl- -NaBr NaBr- -KCl KCl bi biç çiminde iminde g gö österilmi sterilmi ş ştir. tir. ? ? Evaporitlerde Evaporitlerde CaSO CaSO 4 4 bazen bazen jips jips, bazen , bazen anhidrit anhidrit ve ve ç çok s ok sı ık da k da her iki mineral birlikte olu her iki mineral birlikte olu ş şur. ur.? ? Wolframit Wolframit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim : im : ( (Fe Fe, ,Mn Mn) WO ) WO 4 4 ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Monoklinik Monoklinik. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Ç Ço o ğ ğunlukla ince uzun prizmatik, d unlukla ince uzun prizmatik, dü ü ş şey ey ç çizikli izikli ve ve s sü üt tü ünsal nsal agregatlar agregatlar. Ayn . Aynı ı zamanda tanesel. zamanda tanesel. ? ? Dilinim = Dilinim = {110} m {110} mü ükemmel olmayan. kemmel olmayan. ? ? Sertlik= Sertlik= 2.5 2.5- -3, 3, Yo Yo ğ ğunluk unluk = = 5.9 5.9- -6.1. 6.1. ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Elmas parlakl Elmas parlaklı ıkta. Parlak s kta. Parlak sü ümb mbü ül l k kı ırm rmı ız zı ıs sı ı. . Ç Çizgi rengi portakal sar izgi rengi portakal sarı ıs sı ı, , ş şeffaf. effaf. ? ? Parajenez Parajenez : : Ç Ço o ğ ğunlukla pegmatitlerde ve granitlere e unlukla pegmatitlerde ve granitlere e ş şlik lik eden y eden yü üksek s ksek sı ıcakl caklı ık kuvars damarlar k kuvars damarları ında bulunan ba nda bulunan ba ğı ğıl l olarak ender bulunan bir mineraldir. olarak ender bulunan bir mineraldir. S Sü ülfid lfid damarlar damarları ında nda daha enderdir. Yayg daha enderdir. Yaygı ın olarak birlikte bulundu n olarak birlikte bulundu ğ ğu mineraller u mineraller kassiterit kassiterit, , ş şelit elit, bizmut, kuvars, pirit, galenit, , bizmut, kuvars, pirit, galenit, sfalerit sfalerit ve ve arsenopiritdir arsenopiritdir. Baz . Bazı ı damarlarda mevcut olan tek metalik damarlarda mevcut olan tek metalik mineraldir. mineraldir. Wolframatlar? ? Ş Ş elit elit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim : im : CaWO CaWO 4 4 ( (CaO CaO % 19.48, WO3 % % 19.48, WO3 % 80.52). 80.52). ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Tetragonal Tetragonal. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Ç Ço o ğ ğunlukla basit unlukla basit dipiramidal dipiramidal. A . Aç çı ılar ları ı bak bakı ım mı ından yakla ndan yakla şı şık k oktahedrona oktahedrona benzer. Keza masif benzer. Keza masif tanesel. tanesel. ? ? Dilinim = Dilinim = {101} belirgin. {101} belirgin. ? ? Sertlik Sertlik = = 4.5 4.5- -5, 5, Yo Yo ğ ğunluk unluk = = 5.9 5.9- -6.1. 6.1. ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Cams Camsı ı- -elmas parlakl elmas parlaklı ıkta.Yar kta.Yarı ı ş şeffaf, baz effaf, bazı ı t tü ürleri rleri ş şeffaf. Beyaz, sar effaf. Beyaz, sarı ı, ye , ye ş şil ve kahverengi. il ve kahverengi. Bir Birç çok ok ş şelit elit k kı ısa dalga boylu sa dalga boylu ultraviyole ultraviyole radyasyonunda radyasyonunda mavimsi beyaz mavimsi beyaz floresans floresans ö özelli zelli ğ ğe sahiptir. e sahiptir. ? ? Parajenez Parajenez : : Granit pegmatitler, kontak metamorfik Granit pegmatitler, kontak metamorfik yataklar ve yataklar ve granitik granitik kaya kayaç çlara e lara e ş şlik eden y lik eden yü üksek s ksek sı ıcakl caklı ık k damar yataklar damar yatakları ında bulunur. Birlikte bulundu nda bulunur. Birlikte bulundu ğ ğu mineraller u mineraller kassiterit kassiterit, topaz, , topaz, florit florit, apatit, , apatit, molibdenit molibdenit ve ve wolframittir wolframittir. .7. FOSFATLAR, ARSENATLAR VE VANADATLAR 7. FOSFATLAR, ARSENATLAR VE VANADATLAR ? ? P P +5 +5 , S , S +6 +6 ’ ’dan sadece biraz daha b dan sadece biraz daha bü üy yü ükt ktü ür ve bu nedenle s r ve bu nedenle sü ülf lfü ür gibi oksijenli r gibi oksijenli tetrahedral tetrahedral (PO (PO 4 4 ) ) ? ?3 3 anyonik anyonik grubunu olu grubunu olu ş şturur. turur. ? ? B Bü üt tü ün fosfatlar temel yap n fosfatlar temel yapı ı birimi olarak bu birimi olarak bu fosfatik fosfatik anyonik anyonik kompleksini kompleksini i iç çerir. erir. ? ? (AsO (AsO 4 4 ) ) ? ?3 3 ve (VO ve (VO 4 4 ) ) ? ?3 3 gibi benzer gibi benzer tetrahedral tetrahedral birimler ise birimler ise arsenad arsenad ve ve vanadatlar vanadatlarda da yer al yer alı ır. r. ? ? P P +5 +5 , As , As +5 +5 ve V ve V +5 +5 anyonik anyonik gruplarda birbirleriyle yer de gruplarda birbirleriyle yer de ğ ği i ş ştirebilir. Bu tirebilir. Bu s sü übstit bstitü üsyon syon tipi en iyi apatit grubunun tipi en iyi apatit grubunun piromorfit piromorfit serisinnde serisinnde g gö özlenir. zlenir. ? ? Piromorfit Piromorfit- -Pb Pb 5 5 (PO (PO 4 4 ) ) 3 3 Cl, Cl, ? ? Mimetit Mimetit- -Pb Pb 5 5 (AsO (AsO 4 4 ) ) 3 3 Cl ve Cl ve ? ? Vanadinit Vanadinit- -Pb Pb 5 5 (VO (VO 4 4 ) ) 3 3 Cl Cl e e ş şyap yapı ısald saldı ır r ve u ve uç ç ü üyeler aras yeler arası ında t nda tü üm bile m bile ş şimsel imsel ge geç çi i ş şler mevcuttur. ler mevcuttur. ? ? Yayg Yaygı ın minerallerinden baz n minerallerinden bazı ılar ları ı, , apatit, apatit, monazit monazit, , promorfit promorfit, , lazulit lazulit, , turkuvaz turkuvaz, , wavellit wavellit, , vanadinit vanadinit ve ve eritrin eritrin dir dir. . ? ? Piromorfit Piromorfit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim : im : Pb Pb 5 5 (PO (PO 4 4 )3Cl, ( )3Cl, (PbO PbO % 81.80, P2O5 % 81.80, P2O5 % 15.61, % 15.61, Cl Cl % 2.59). % 2.59). ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Hekzagonal Hekzagonal. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Ç Ço o ğ ğunlukla bazal d unlukla bazal dü üzlemli prizmatik. zlemli prizmatik. Ender olarak k Ender olarak kö ö ş şesi kesik esi kesik piramid piramid. S . Sı ık s k sı ık k yuvarlakla yuvarlakla ş şm mı ş ı ş f fı ıç çı ı formlar. Bazen oyuk prizmalar formlar. Bazen oyuk prizmalar bi biç çiminde olabilen delikli delikli kristaller; keza paralel iminde olabilen delikli delikli kristaller; keza paralel gruplar. S gruplar. Sı ık s k sı ık da k k da kü üresel, b resel, bö öbre bre ğ ğimsi, lifsi ve tanesel. imsi, lifsi ve tanesel. ? ? Sertlik = Sertlik = 3.5 3.5- -4, 4, Yo Yo ğ ğunluk unluk = = 7.04. 7.04. ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Ç Ço o ğ ğunlukla ye unlukla ye ş şilin ilin ç çe e ş şitli tonlar itli tonları ı, , kahverengi, sar kahverengi, sarı ı; ender olarak portakal ; ender olarak portakal- -sar sarı ı, gri, beyaz. , gri, beyaz. Yar Yarı ı ş şeffaf. effaf. ? ? Parajenez Parajenez : : Di Di ğ ğer okside er okside Pb Pb ve ve Zn Zn mineralleri ile birlikte mineralleri ile birlikte Pb Pb damarlar damarları ın nı ın okside kesimlerinde bulunan n okside kesimlerinde bulunan s sü üperjan perjan bir mineraldir. bir mineraldir.? ? Wavellit Wavellit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim : im : Al Al 3 3 (PO (PO 4 4 ) ) 2 2 (OH) (OH) 3 3 .5H .5H 2 2 O O ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Ortorombik Ortorombik. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Tek kristalleri ender. Tek kristalleri ender. Ç Ço o ğ ğunlukla unlukla radyal radyal, , sfer sferü ülitik litik ve k ve kü üresel resel agregatlar agregatlar. . ? ? Dilinim = Dilinim = {110} ve {101} iyi. {110} ve {101} iyi. ? ? H = H = 3 3- -5 5- -4, 4, D = D = 2.36. 2.36. ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Beyaz, sar Beyaz, sarı ı, ye , ye ş şil ve il ve kahverengi. kahverengi. Ş Şeffaf. Cams effaf. Camsı ı parlakl parlaklı ık. k. ? ? Parajenez Parajenez : : Al Alü üminyumlu yar minyumlu yarı ıklarda, d klarda, dü ü ş şü ük k dereceli metamorfiklerde, limonit ve dereceli metamorfiklerde, limonit ve florit florit yataklar yatakları ında k nda küçü üçük miktarlarda bulunan ikincil bir k miktarlarda bulunan ikincil bir mineraldir. mineraldir.? ? Turkuvaz Turkuvaz ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim : im : CuAl CuAl 6 6 (PO (PO 4 4 ) ) 4 4 (OH) (OH) 8 8 .5H .5H 2 2 O O ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Triklinik Triklinik. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim im = = Ender olarak k Ender olarak küçü üçük kristaller, k kristaller, ç ço o ğ ğunlukla unlukla kriptokristalin kriptokristalin. Masif kompakt, . Masif kompakt, b bö öbre bre ğ ğimsi, imsi, stalaktitik stalaktitik. . Ince Ince damarlarda kabuklar ve damarlarda kabuklar ve sa saç çı ın nı ıml mlı ı taneler. taneler. ? ? Dilinim = Dilinim = {001} m {001} mü ükemmel, nadiren g kemmel, nadiren gö özlenen {010} zlenen {010} iyi. iyi. ? ? H = H = 6, 6, D = D = 2.6 2.6- -2.8. 2.8. ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Mavi, mavimsi ye Mavi, mavimsi ye ş şil, ye il, ye ş şil. il. Ine Ine olanlar olanları ı ı şı ğı ı şı ğı ge geç çirir. Mum benzeri parlakl irir. Mum benzeri parlaklı ık. k. ? ? Parajenez Parajenez : : Kurak b Kurak bö ölgelerde az lgelerde az ç çok ayr ok ayrı ş ı şm mı ş ı ş volkanikleri kesen k volkanikleri kesen küçü üçük damar ve k damar ve ş şeritler eritler bi biç çiminde bulunan ikincil bir mineraldir. iminde bulunan ikincil bir mineraldir. ? ? Vanadinit Vanadinit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim : im : Pb Pb 5 5 (VO (VO 4 4 ) ) 3 3 Cl ( Cl (Indisler Indisler, V ile As ve , V ile As ve P P’ ’un un s sü übstit bstitü üsyonuna syonuna ba ba ğ ğl lı ı olarak azal olarak azalı ır). r). ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Hekzagonal Hekzagonal. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Ç Çok yayg ok yaygı ın olarak {10 n olarak {101 10} ve {0001} 0} ve {0001} y yü üzeylerine sahip prizmatik. K zeylerine sahip prizmatik. Küçü üçük piramidal y k piramidal yü üzeylere, zeylere, ender olarak da ender olarak da hekzagonal hekzagonal dipiramit dipiramit. Yuvarla . Yuvarla ğı ğıms msı ı kristalleri baz kristalleri bazı ı durumlarda g durumlarda gö özenekli. zenekli. ? ? H = H = 3, 3, D = D = 6.9. 6.9. ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Yakut Yakut- -k kı ırm rmı ız zı ı, portakal , portakal- -k kı ırm rmı ız zı ı, , kahverengi, sar kahverengi, sarı ı. . Ş Şeffaf effaf- -yar yarı ı ş şeffaf. effaf. ? ? Parajenez Parajenez : : Di Di ğ ğer ikincil kur er ikincil kur ş şun mineralleri ile birlikte un mineralleri ile birlikte kur kur ş şun yataklar un yatakları ın nı ın okside kesimlerinde bulunan ender n okside kesimlerinde bulunan ender ikincil bir mineraldir. ikincil bir mineraldir.• Sertlik •Re nk • Cizgi rengi • Elastikiyet • Dilinim ve kırılma • İkizlenme •Pa r la kl ık • Ozgul a ğırlık/yo ğunluk vb. gibi Minerallerin fiziksel özellikleriS S Ü Ü STA STA Ş Ş LARI LARI BER BER İ İL L TOPAZ TOPAZSafir Safir Turmalin Turmalin