Mineraloji ve Petrografi Özel Mineraloji - Silikatlar II Ö Ö ZEL M ZEL M İ İ NERALOJ NERALOJ İ İ S S İ İ L L İ İ KATLAR (II: B KATLAR (II: B ö ö l l ü ü m) m) Prof. Dr. Sabah YILMAZ Prof. Dr. Sabah YILMAZ Ş Ş AH AH İ İ N N Nisan Nisan - - 2011 2011S S İ İ L L İ İ KATLAR KATLAR Silikat mineralleri, do ğada bilinen minerallerin yakla şık % 25’ini, yaygın olanların da % 40’ını temsil etmektedir. Yerkabu ğunun (kıtasal ve okyanusal kabuk) ise % 92’si silikatlardan meydana gelmi ştir (Çizelge 1). Magmatik kayaçların hemen hemen tümünü, metamorfik ve sedimanter kayaçların da ço ğunlu ğunu silikatlar olu şturur. Yerkabu ğunun en önemli elementleri arasında ba şta O ve sonra Si gelmekte, bunları Al, Fe, Ca, Na, K ve Mg izlemektedir (Çizelge 1). 8 element yerkabu ğunun % 99’dan fazlasını, bu elementlerden (O+Si) yerkabu ğunun 2/3’ünü olu şturmaktadır. Bu elementlerin yerkabu ğundaki hacimsel durumları incelendi ğinde, bütün kabu ğun bir oksijen tabakası oldu ğu ve di ğer elementlerin oksijen atomları arasındaki bo şlukları i şgal ederek atom yapıları meydana getirdi ği görülür. Atom yapılarının çe şitli tipleri ise mineralleri meydana getirmektedir.Mineraller % Elementler % A ğırlık % Hacim Plajiyoklaz 39 O 46.60 94.24 Alkali feldispatlar 12 Si 27.72 0.51 Kuvars 12 Al 8.13 0.44 Piroksenler 11 Fe 5.00 0.37 Amfiboller 5 Ca 3.63 1.04 Mikalar 5 Na 2.83 1.21 Killer 5 K 2.59 1.88 Di ğer silikatlar 3 Mg 2.09 0.28 Silikat-olmayanlar 8 Di ğerleri 1.41 0.03 Ç Çizelge 1. Yerkabu izelge 1. Yerkabu ğ ğunun unun mineralojik mineralojik ( (Ronov Ronov ve ve Yaroshevski Yaroshevski, , 1969) ve 1969) ve kimyasal kimyasal (Mason ve (Mason ve Moore Moore, 1982) bile , 1982) bile ş şimi. imi.Neden Si-O Birlikteli ği? ? ? Si ve O elementleri en d Si ve O elementleri en dı ş ı ş y yö ör rü üngelerindeki elektronik ngelerindeki elektronik durays duraysı ızl zlı ık k nedeniyle, elektron al nedeniyle, elektron alı ş ı ş veri veri ş şi yaparak birbirine i yaparak birbirine kenetlenir. kenetlenir. ? ? Kenetleme, iki elementin iyon yar Kenetleme, iki elementin iyon yarı ıç çaplar apları ın nı ın birbirinden n birbirinden ç çok ok farkl farklı ı olmas olması ı nedeniyle bir nedeniyle bir tetrahedron tetrahedron, di , di ğ ğer bir deyi er bir deyi ş şle Si le Si- -O O tedrahedronu tedrahedronu olu olu ş şturur. turur. ? ? Tetrahedron Tetrahedron t tü üm silikat minerallerinin en k m silikat minerallerinin en küçü üçük yap k yapı ı ta ta şı şıd dı ır. r. ? ? Si ve O atomlar Si ve O atomları ın nı ın n y yü ük/yar k/yarı ıç çap ap oranlar oranları ın nı ın birbirine n birbirine yakın olması ve bu nedenle ve bu nedenle ö örg rgü ü enerjilerinin benzer enerjilerinin benzer olmas olması ıd dı ır. r. ? ? O O- -O uzakl O uzaklı ğı ı ğı 2.7 2.7 Å Å , Si , Si- -O uzakl O uzaklı ğı ı ğı 1.6 1.6 Å Å, , Si iyon yar Si iyon yarı ıç çap apı ı 0.39 0.39 Å Å ? ? Si Si- -O aras O arası ındaki ba ndaki ba ğ ğlar % 40 lar % 40 İ İyonik, % 60 yonik, % 60 kovalent kovalent’ ’dir dir. . ? ? Ayr Ayrı ıca, ca, kovalent kovalent ba ba ğ ğl lı ı SiO2 bile SiO2 bile ş şeni, SiO4 eni, SiO4- - e y e yü ükseltgenerek kseltgenerek daha kararl daha kararlı ı bir yap bir yapı ıya d ya dö ön nü ü ş şü ür. r.Silikat Minerallerin olu Silikat Minerallerin olu ş ş umu umu Si, O ile d Si, O ile dö örtl rtlü ü koordinasyon yapar. koordinasyon yapar. Si Si’ ’un un yerini Al alabilir. yerini Al alabilir. Silikatların meydana geli şinde en önemli rol Si ve O atomlarına dü şer ve bu atomlar silikatların tu ğlası denebilecek [SiO4 ] ?4 tetraederleri (O atomları kö şelerde, Si atomu ise merkezde olan anyonik kompleks) meydana getirirler. Bu anyonun yükleri oksijenler payla şılarak, [SiO4 ] ?4 tetraederleri arasında katyonlar ilave edilerek giderilirSilikat Mineralleri Silikat MineralleriSilikatlar, [SiO 4 ] ?4 tetraederlerinin ba ğlanı ş biçimlerine göre altıya ayrılırlar ; 1.Nezosilikatlar, İzole/Ada Silikatları 2.Sorosilikatlar, Çiftli Silikatlar 3.Siklosilikatlar, Halka Silikatları 4. İnosilikatlar, Zincir Silikatları (tek ve çift zincir) 5.Fillosilikatlar, Levha Silikatları 6.Tektosilikatlar , Çerçeve SilikatlarıSili Sili kat mineral kat mineral Yap Yap ı ı lar lar ı ı [SiO [SiO 4 4 ] ] 4 4- - Ba Ba ğı ğıms msı ız d z dö örty rtyü üzl zlü ü 1. 1. Nesosilikatlar / Ada Ö Örnek: rnek: olivin olivin, , g gr ran ana at t [Si [Si 2 2 O O 7 7 ] ] 6 6- - Ç Çift d ift dö örty rtyü üzl zlü ü 2. 2. Sorosilikatlar / Çiftli Ö Örnek rnek: : lawsonit lawsonit n[SiO n[SiO 3 3 ] ] 2 2- - n = 3, 4, 6 n = 3, 4, 6 Halka Halka 3. 3. Siklosilikatlar / Halka Ö Örnek rnek: a : aks ksinit Ca init Ca 3 3 Al Al 2 2 BO BO 3 3 [Si [Si 4 4 O O 12 12 ]OH ]OH ber beri il Be l Be 3 3 Al Al 2 2 [Si [Si 6 6 O O 18 18 ] ]Sili Sili kat mineral kat mineral Yap Yap ı ı lar lar ı ı [SiO [SiO 3 3 ] ] 2 2- - Tek zincir 4. Inosilikatlar / Zincir [Si 4 O 11 ] 4- Çift Zincir Piroksenler, piroksenoidler amfibollerSili Sili kat mineral kat mineral Yap Yap ı ı lar lar ı ı [Si [Si 2 2 O O 5 5 ] ] 2 2- - Tabakal Tabakalı ı tetrahedronlar tetrahedronlar Fillosilikatlar / Levha Mi Mikalar kalar, , tal talk, kil mineralleri, k, kil mineralleri, serp serpa antin ntinSili Sili kat mineral kat mineral Yap Yap ı ı lar lar ı ı [SiO 2 ] 3 3 Boyutlu Boyutlu tetrahedron tetrahedron (d (dö örty rtyü üzl zlü üler) ler): : Tamamen polimerle Tamamen polimerle ş şmi mi ş ş Tektosilikatlar / Çerçeve K Ku uvars vars ve silis mineralleri, ve silis mineralleri, feld feldi ispa spatlar tlar, , feld feldi ispato spatoy yid idler ler, , zeolit zeolitler ler low low- -quartz quartz1. NEZOS 1. NEZOS İ İ L L İ İ KATLAR/ADA/ KATLAR/ADA/ İ İ ZOLE S ZOLE S İ İ L L İ İ KATLAR KATLAR Nezosilikatlara ortosilikatlar veya ada silikatları adı da verilmektedir. Bu minerallerin en önemli karakteristi ği atom yapısındaki [SiO 4 ] ?4 gruplarının ba ğımsız olmasıdır. [SiO 4 ] ?4 tetraederleri köprü vazifesi gören katyonlar yardımıyla ba ğlanırlar. . [SiO4]4 [SiO4]4- - Ba Ba ğı ğıms msı ız d z dö örty rtyü üzl zlü ü Nesosilikatlar / Ada Ö Örnek: rnek: olivin olivin, , g gr ran ana at tNezosilikatlar (Ada/ İzole Silikatlar) Bazı önemli mineralleri ? Olivin grubu (Mg,Fe)2 (SiO4) - Forsterit Mg2 (SiO4) - Fayalit Fe2 (SiO4) ? Granat grubu - Almandin Mg3Al2(SiO4)3 - Pirop Fe3Al2(SiO4)3 - Grosularit Ca3Al2(SiO4)3 - Spesartin Mg3Al2(SiO4)3 - Andradit Ca3Al2(SiO4)3 - Uvarovit Ca3Cr2(SiO4)3 ? Zirkon Zr (SiO4) ? Aliminyum silikat grubu - Andaluzit Al6Al5O(SiO4) - Sillimanit Al6Al4O(SiO4) - Disten Al6Al6O(SiO4) - Topaz Al2 (SiO4) (F,OH)2 - Sfen (titanit) CaTi(SiO4) (O,OH,F)Granat Mineralleri Granat MineralleriOlivin Olivin Kimyasal bile şim: (Mg ,Fe) 2 [SiO 4 ], forsterit SiO 2 % 42.7, MgO % 57.3, fayalit SiO 2 % 29.49, FeO % 70.51. Kristal sistemi = Ortorombik. Şekil-Biçim = Kalın levhamsı, öz şekilli kristalleri 6 veya 8 kö şeli. Dilinim = Fo {011},{100}, Fa {010} orta ve {100} zayıf iki yönde. Düzgün olmayan çatlaklar. H = 7-6.5, D = 3.22 (Fo) - 4.392 (Fa). Renk-Pleokroyizma = Forsterit ye şil, limon sarısı olup, ince kesitte renksizdir. Fayalit donuk sarı, ye şilimsi sarı, ye şil-kehribar rengindedir, ince kesitte donuk sarıdır. Parajenez: Ultrabazik kayaçlardan dünit ve peridoditlerin ana bile şenidir (Fo=%87-96). Gabroyik kayaçlarda (gabro, dolerit gibi) yaygın bir bile şen olup, forsterit içeri ği Fo=%50-80’dir. Fe’ce daha zengin olivinler bazik kayaçlarda, asidik plütonik kayaçlarda, alkali volkanik kayaçlarda bulunur. Mg-olivin, bazik ve ultrabazik volkanik kayaçlarda bulunur. Ayrıca, bazı metamorfik ve sedimanter kayaçlarda az miktarda bulunabilir. Zirkon Zirkon ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim: im: Zr Zr[SiO [SiO 4 4 ]. ]. REE REE’ ’den den Hf Hf , U ve , U ve Th Th zirkonun yap zirkonun yapı ıs sı ına girer. na girer. ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = K Kı ısa ile uzun prizmatik. sa ile uzun prizmatik. ? ? Kristal sistemi= Kristal sistemi=Tetragonal Tetragonal. . ? ? H = H = 7.5, 7.5, D = D = 4.6 4.6- -4.7 4.7 ? ? Parajenez Parajenez: : Zirkon, Zirkon, magmatik magmatik kaya kayaç çlar ları ın n ç çok yayg ok yaygı ın bir n bir tali mineralidir. Ayr tali mineralidir. Ayrı ıca ca metamorfik ve metamorfik ve sedimanter sedimanter kaya kayaç çlar lar i iç çerisinde de bulunur. erisinde de bulunur. Granat Granat ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = K Kü übik bik ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = 6 ve 8 k 6 ve 8 kö ö ş şeli, eli, poligonal poligonal tane ve tane ve agregatlar agregatlar, , e e ş şboyutlu boyutlu. En . En ç çok bulunan ok bulunan ş şekiller ekiller dodekaeder dodekaeder, , romboyidal romboyidal, , trapezoeder trapezoeder ve k ve kü üp. p. ? ? Dilinim = Dilinim = Yok, 110 Yok, 110‘ ‘a g a gö öre bazen b re bazen bö öl lü ünme, nme, ç çatlaklar tipik. atlaklar tipik. ? ? Sertlik = Sertlik = 6 6- -7.5, 7.5, Yo Yo ğ ğunluk unluk = = 3.13 3.13 - - 4.318. 4.318. ? ? Renk Renk = = K Kı ırm rmı ız zı ı, kahverengi, siyah, ye , kahverengi, siyah, ye ş şil, sar il, sarı ı, pembe veya , pembe veya beyaz beyaz ? ? Parajenez Parajenez: : Granat grubu mineralleri, granit, pegmatit, Granat grubu mineralleri, granit, pegmatit, asitik asitik volkanik kaya volkanik kayaç çlar ve lar ve kimberlitlerde kimberlitlerde bulundu bulundu ğ ğu gibi; u gibi; ö özellikle zellikle ç çe e ş şitli t itli tü ürdeki rdeki metamorfik kaya metamorfik kayaç çlar ları ın n karakteristik bir karakteristik bir mineralidir. mineralidir.Almandin Almandin Andradit Andradit Grossular Grossular Pirop Pirop Spessartin Spessartin Uvarovit UvarovitAL AL Ü Ü M M İ İ NYUM S NYUM S İ İ L L İ İ KAT GRUBU KAT GRUBU ? ? Al Al 2 2 SiO SiO 5 5 grubu (Al grubu (Al 2 2 O O 3 3 % 63.2, SiO % 63.2, SiO 2 2 36.8) 36.8) ? ? Andaluzit Andaluzit, , sillimanit sillimanit ve ve distenden distenden ( (kiyanit kiyanit) olmak ) olmak ü üzere zere üç üç polimorftar polimorftar olu olu ş şmaktad maktadı ır. r. ? ? Sillimanitin Sillimanitin lifsel, lifsel, andaluzit andaluzit ve ve distenin distenin daha ziyade daha ziyade s sü üt tü ünsal nsal ve ve b bı ıç çak a ak a ğ ğz zı ına na benzer benzer ş şekilleri ekilleri (habituslar (habitusları ı) bu yap ) bu yapı ı ile ili ile ili ş şkilidir. kilidir. ? ? Al Al- -silikat mineralleri silikat mineralleri metamorfik kaya metamorfik kayaç çlar ları ın n tipik tipik mineralleri olup, faz diyagram mineralleri olup, faz diyagramı ında nda üç üçl lü ü nokta yakla nokta yakla şı şık 500 k 500 ± ± 50 50 ° °C C s sı ıcakl caklı ık ve 4 k ve 4 ± ± 0.5 0.5 kbar kbar bas bası ın nç çta ta birle birle ş şir. ir.Disten/Kiyanit Disten/Kiyanit ? ? Kimyasal Kimyasal bile bile ş şim im: : AlAl[O/SiO AlAl[O/SiO 4 4 ] ] ? ? Kristal Kristal sistemi sistemi = = Triklinik Triklinik. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim im = = Karakteristik Karakteristik kesitleri kesitleri, (100) , (100) y yü üzeyine zeyine paralel paralel geni geni ş ş ve ve uzunca uzunca bir bir ş şekil ekil ve ve ç ço o ğ ğunlukla unlukla b bü ük kü ülm lmü ü ş ş bir bir durumdad durumdadı ır r. . ? ? Dilinim Dilinim = = {100}m {100}mü ükemmel, {010} kemmel, {010} iyi iyi, (001) , (001) b bö öl lü ünme nme, , dilinim dilinim a aç çı ıs sı ı (001): z = 85 (001): z = 85° °. . ? ? H = H = 5.5 5.5- -7, y 7, yö önlere g nlere gö öre de re de ğ ği i ş şken, ken, ? ? D = D = 3.53 3.53- -3.65. 3.65. ? ? Renk Renk- -Pleokroyizma Pleokroyizma = = Mavi Mavi- -beyaz, gri, ye beyaz, gri, ye ş şil, il, sar sarı ı, pembe veya siyah bir renkte olup, ince , pembe veya siyah bir renkte olup, ince kesitte renksiz kesitte renksiz- -soluk sar soluk sarı ı. . Pleokroyizma Pleokroyizma ise ise zay zayı ıf, f, ? ? Parajenez Parajenez: : Disten Disten, tipik olarak , tipik olarak pelitik pelitik, ender , ender olarak da olarak da psamitik psamitik kaya kayaç çlar ları ın n bölgesel metamorfizması sonucu olu sonucu olu ş şur. Metamorfik ur. Metamorfik kaya kayaç çlarda yayg larda yaygı ınd ndı ır. r.2. SOROS 2. SOROS İ İ L L İ İ KATLAR ( KATLAR ( Ç Ç İ İ FTL FTL İ İ S S İ İ KATLAR) KATLAR) ? ? Diortosilikatlar Diortosilikatlar veya veya ç ç iftli silikatlar iftli silikatlar da denir. da denir. ? ? İ İ ki [SiO ki [SiO 4 4 ] ] - -4 4 tetraederi tetraederi tepe tepe noktalar noktalar ı ı ndaki oksijeni ortak kullan ndaki oksijeni ortak kullan ı ı p p birle birle ş ş erek erek [Si 2 O 7 ] -6 temel bile temel bile ş ş imine imine sahip sahip sorosilikatlar sorosilikatlar ı ı meydana meydana getiriler. getiriler. ? ? B B ö ö yle bir yap yle bir yap ı ı da da Si/O oran Si/O oran ı ı 2/7 2/7 dir dir . . ? ? Payla Payla şı şı lan O y lan O y ü ü ks ks ü ü z, di z, di ğ ğ erleri ise erleri ise - - 1 1 y y ü ü kl kl ü ü olup, katyonlara ba olup, katyonlara ba ğ ğ lan lan ı ı rlar. rlar. Sorosilikatlar Sorosilikatlar / / Ç Ç iftli Silikatlar iftli Silikatlar SiO4 SiO4 Ç Çiftleri= Si2O7 Si/O= 2/7 iftleri= Si2O7 Si/O= 2/7 ? ? Melilit Melilit dizisi dizisi ? ? Lavsonit Lavsonit ? ? İ İlvait lvait ? ? Hemimorfit Hemimorfit SiO4 SiO4 Ç Çiftleri= Si2O7 iftleri= Si2O7 ? ? Epidot Epidot grubu grubu - - Zoisit Zoisit - - Epidot Epidot - - Allanit Allanit ( (ortit ortit) ) - - İ İdokraz dokraz ( (vez vezü üvyanit vyanit) ) - - Prehnit PrehnitEpidot Epidot Grubu Grubu Zoyizit Zoyizit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim: im: Ca Ca 2 2 Al Al 2 2 O. O.AlOH AlOH[Si [Si 2 2 O O 7 7 ][SiO ][SiO 4 4 ]. ]. ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Ortorombik Ortorombik. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Ç Çubuksal. Kaya ubuksal. Kayaç çlarda ise larda ise bazis bazis y yü üzeyleri geli zeyleri geli ş şmemi memi ş ş ç çubuksal ubuksal agregatlar agregatlar veya veya ö öz z ş şekilsiz ekilsiz taneler. taneler. ? ? Dilinim Dilinim = = {100} m {100} mü ükemmel, {001} k kemmel, {001} kö öt tü ü. . ? ? H = H = 6 6- -7, 7, D = D = 3.15 3.15- -3.37. 3.37. ? ? Renk = Renk = Gri, ye Gri, ye ş şil il- -kahverengidir ( kahverengidir (Mn Mn i iç çen en zoyizit zoyizit olan olan tulit tulit, pembe). , pembe). ? ? Bozunma: Bozunma: Atmosferik ko Atmosferik ko ş şullar alt ullar altı ında nda olduk oldukç ça a durayl duraylı ıd dı ır r. . ? ? Parajenez Parajenez: : Metamorfizman Metamorfizmanı ın n en en ö önemli nemli minerallerindendir. minerallerindendir. Eklojit Eklojit ve ve mavi mavi ş şistlerde istlerde birincil ve ikincil fazlar olarak da birincil ve ikincil fazlar olarak da bulunabilmektedir. bulunabilmektedir. Klinozoizit Klinozoizit - - Epidot Epidot ( ( Pistazit Pistazit ) serisi ) serisi Epidot (Pistazit)3. S 3. S İ İ KLOS KLOS İ İ L L İ İ KATLAR / HALKA S KATLAR / HALKA S İ İ L L İ İ KATLARI KATLARI ? ? SiO SiO 4 4 tetraederlerinin tetraederlerinin birle birle ş şerek erek olu olu ş şturdu turdu ğ ğu kapal u kapalı ı halkalar halkalar üç üçgen, gen, d dö örtgen, alt rtgen, altı ıgen ve gen ve onikigen onikigen (ender olarak da (ender olarak da sekizgen sekizgen ve ve dokuzgen dokuzgen) ) ş şeklinde olup, eklinde olup, bile bile ş şimleri s imleri sı ıras rası ıyla yla ? ? ? ?Si Si 3 3 O O 9 9 ? ? ? ?6 6 , , ? ?Si Si 4 4 O O 12 12 ? ? ? ?8 8 , , ? ?Si Si 6 6 O O 18 18 ? ? ? ?12 12 ve ve ? ? ? ?Si Si 12 12 O O 36 36 ? ? ? ?24 24 ’ ’d dü ür. r. ? ? Temel bile Temel bile ş şimi imi ? ?SiO SiO 3 3 ? ? ? ?2 2 , , dolay dolayı ıs sı ıyla yla ? ? Si/O = 1/3 Si/O = 1/3’ ’d dü ür. r.Siklosilikatlar/Halka silikatları Üç Üç d dö örty rtyü üzl zlü ü halkalar: halkalar: ? ? Benitoit Benitoit BaTiSi3O9 BaTiSi3O9 D Dö ört d rt dö örty rtyü üzl zlü ü halkalar: halkalar: ? ? Aksinit Aksinit Ca2 ( Ca2 (Fe Fe, ,Mn Mn)Al2(BO3) (Si4O12) (OH) )Al2(BO3) (Si4O12) (OH) Alt Altı ı d dö örty rtyü üzl zlü ü halkalar: halkalar: ? ? Beril Al2Be3 (Si6O18) Beril Al2Be3 (Si6O18) ? ? Kordiyerit Kordiyerit Mg2Al3 (AlSi5O18) Mg2Al3 (AlSi5O18) ? ? Turmalin NaMg3Al6(BO3)3 (Si6O18) (OH)4 Turmalin NaMg3Al6(BO3)3 (Si6O18) (OH)4 ? ? Dioptas Dioptas Cu6 (Si6O18)6H2O Cu6 (Si6O18)6H2O ? ? Krizokol Krizokol Cu6 SiO3n.H2O Cu6 SiO3n.H2O? ? BER BER İ İL L ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim im: : ? ?Be Be 3 3 Al Al 2 2 ? ?Si Si 6 6 O O 18 18 ? ?. . ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Hekzagonal Hekzagonal. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Prizmatik Prizmatik ö öz z ş şekilli ekilli ve ve ö öz z ş şekilsiz ekilsiz taneler. taneler. ? ? Sertlik = Sertlik = 7.5 7.5- -8, 8, D = D = 2.66 2.66- -2.92. 2.92. ? ? Renk Renk = = Renksiz, beyaz, mavimsi ye Renksiz, beyaz, mavimsi ye ş şil, il, ye ye ş şilimsi sar ilimsi sarı ı, mavi, g , mavi, gü ül; l; ? ? Parajenez Parajenez: : Ö Özellikle zellikle pegmatitlerde pegmatitlerde bulunan beril Madagaskar'da ve bulunan beril Madagaskar'da ve Brezilya'da metrelerce boyunda kristaller Brezilya'da metrelerce boyunda kristaller halinde bulunmu halinde bulunmu ş ştur. tur. ? ? Beril, magma Beril, magma çö çözeltilerinden itibaren zeltilerinden itibaren olu olu ş şur. ur. Al Al’ ’lu lu kaya kayaç çlardaki kuvars lardaki kuvars- - muskovit muskovit damarlar damarları ında da bulunur. nda da bulunur. ? ? Ayr Ayrı ıca, ca, nefelinli nefelinli siyenit siyenit k kü ütleleri de tleleri de ö önemli bir beril yata nemli bir beril yata ğı ğı olabilir. Metamorfik olabilir. Metamorfik kaya kayaç çlarda genelde larda genelde biyotitli biyotitli ş şistlerde istlerde beril yataklar beril yatakları ı bulunmu bulunmu ş ştur. tur.Turmalin Turmalin ( (Na Na, ,Ca Ca)(Mg, )(Mg,Fe Fe, ,Mn Mn, ,Li Li,Al) ,Al) 3 3 (Al,Mg, (Al,Mg,Fe Fe +3 +3 ) ) 6 6 [Si [Si 6 6 O O 18 18 ](BO ](BO 3 3 ) ) 3 3 (OH,F). (OH,F). Dravit Dravit NaMg NaMg 3 3 Al Al 6 6 B B 3 3 Si Si 6 6 (O,OH) (O,OH) 30 30 (OH,F) (OH,F) Ş Şö örlit rlit Na Na( (Fe Fe, ,Mn Mn) ) 3 3 Al6B Al6B 3 3 Si Si 6 6 (O,OH) (O,OH) 30 30 (OH,F) (OH,F) Elbayit Elbayit Na Na( (LiAl LiAl) ) 3 3 Al Al 6 6 B B 3 3 Si Si 6 6 (O,OH) (O,OH) 30 30 (OH,F) (OH,F) ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Trigonal Trigonal. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = K Kı ısa prizmatikten ince sa prizmatikten ince- -uzun ve uzun ve i i ğ ğneye kadar de neye kadar de ğ ği i ş şmekte. mekte. I I ğ ğne ne ş şekilli kristalleri ekilli kristalleri ı şı ı şınsal dizilimli nsal dizilimli turmalin g turmalin gü üne ne ş şi i. . ? ? H H = 7 = 7, , D = D = 3.03 3.03- -3.18 3.18 ? ? Renk = Renk = Dr, siyah Dr, siyah- -kahverengi, kahverengi, Ş Şö ö, genellikle siyah. , genellikle siyah. El, mavi, ye El, mavi, ye ş şil, sar il, sarı ı, k , kı ırm rmı ız zı ı veya renksiz; veya renksiz; ? ? Parajenez Parajenez: : Granit pegmatitlerin Granit pegmatitlerin, , pn pnö ömatolitik matolitik damarlar damarları ın ve n ve baz bazı ı granitlerin granitlerin tipik bir mineralidir. tipik bir mineralidir. Metamorfik kaya Metamorfik kayaç çlarda, bor larda, bor metasomatizmas metasomatizması ın nı ın n bir bir ü ür rü ün nü ü veya veya orjinal orjinal sedimandaki sedimandaki detritik detritik tanelerin tanelerin rekristalizasyonunun rekristalizasyonunun bir sonucu olarak bir sonucu olarak yayg yaygı ın bi n biç çimde bulunur. imde bulunur. 4. 4. İ İ NOS NOS İ İ L L İ İ KATLAR / Z KATLAR / Z İ İ NC NC İ İ R S R S İ İ L L İ İ KATLARI KATLARI ? ? Metasilikatlar Metasilikatlar ad adı ı da verilmektedir. SiO da verilmektedir. SiO 4 4 tetraederleri tetraederleri oksijenleri oksijenleri ortakla ortakla ş şa kullanarak sonsuz bir zincir yap a kullanarak sonsuz bir zincir yapı ıs sı ı olu olu ş ştururlar. tururlar. ? ? Tek zincirli Tek zincirli inosilikatlarda inosilikatlarda (piroksen grubu) (piroksen grubu) tetraederin tetraederin ortakla ortakla ş şa kullan a kullanı ılan lan iki oksijeni asal, di iki oksijeni asal, di ğ ğer iki oksijen ise aktiftir . Temel yap er iki oksijen ise aktiftir . Temel yapı ın nı ın bile n bile ş şimi imi ?Si 2 O 6 ? -4 olup, Si/O oranı 1/3 tür. ? ? Ç Çift zincirli ift zincirli inosilikatlarda inosilikatlarda (amfibol grubu) (amfibol grubu) tetraederlerin tetraederlerin yar yarı ıs sı ında iki nda iki oksijen, di oksijen, di ğ ğer yar er yarı ıs sı ında ise nda ise üç üç oksijen ortakla oksijen ortakla ş şa kullan a kullanı ıl lı ır ve temel yap r ve temel yapı ın nı ın n bile bile ş şimi imi ? ?Si 4 O 11 ? -6 olur, Si/O oranı 4/11 dir ? ? Zincirler genellikle c Zincirler genellikle c- -kristalografik kristalografik ekseni boyunca uzan ekseni boyunca uzanı ırlar ve rlar ve Ca Ca, Mg, , Mg, Fe Fe gibi elementlerle birbirlerine ba gibi elementlerle birbirlerine ba ğ ğlan lanı ırlar. rlar.İ İ NOS NOS İ İ L L İ İ KATLAR / Z KATLAR / Z İ İ NC NC İ İ R S R S İ İ L L İ İ KATLARI KATLARI Tek Zincirli Yapılar (Si 2 O 6 ) -4 1. Ortopiroksenler (Mg,Fe)2(Si2O6) • Enstatit • Hipersten • Bronzit 2. Klinopiroksenler • Diyopsit-hedenberjit Ca(Mg,Fe)(Si2O6) • Yohansenit CaMnSi2O6 • Ojit (Ca,Mg,Fe+2,Al) 2 (Si,Al) 2O6 •Omfazit Ca,Na)(Mg,Fe+2,Fe+3,Al)(Si2O6) • Egirin-ojit (Ca,Na)(Mg,Fe+2,Fe+3)(Si2O6) • Jadeyit NaAlSi2O6 • Egirin NaFe2+3Si2O6 • Spodumen LiAlSi2O6Piroksenler; Piroksenler; ? ? Ortorombik Ortorombik ve ve monoklinik monoklinik sistemde kristalle sistemde kristalle ş şirler. irler. ? ? D Dü üzensiz k zensiz kı ır rı ıkl klı ık g k gö österirler ve gevrektirler. sterirler ve gevrektirler. ? ? Sertlik= 5 Sertlik= 5- -6, Yo 6, Yo ğ ğunluk= 2.96 unluk= 2.96- -3.55 3.55 ? ? Parlakl Parlaklı ık= Cams k= Camsı ı, yar , yarı ı metalik metalik ? ? Renk: Kahverengi, bronz, siyah, ye Renk: Kahverengi, bronz, siyah, ye ş şil veya renksiz olup, il veya renksiz olup, koyu renkli olanlar koyu renkli olanlar Fe Fe ve Ti i ve Ti iç çerirler. erirler. ? ? Piroksenler magmatik ve metamorfik s Piroksenler magmatik ve metamorfik sü üre reç çlerde olu lerde olu ş şur. ur. ? ? Piroksen minerallerinin kimyasal Piroksen minerallerinin kimyasal ö özelliklerinden zelliklerinden yararlan yararlanı ılarak magman larak magmanı ın s n sı ıcakl caklı ğı ı ğı, , metamorfizman metamorfizmanı ın n ise ise bas bası ın nç ç- -s sı ıcakl caklı ık ko k ko ş şullar ulları ı hakk hakkı ında bilgi edinilebilir. nda bilgi edinilebilir. Çift Zincirli Yapılar (Si 4 O 11 ) -6 Amfibol Grubu 1. Ortoamfiboller Antofillit Na(Mg,Mn,Fe +2 )7 (AlSi7O22)(OH,F,Cl) 2 2. Klino (Kalsik) amfiboller Tremolit Ca2Mg5(Si8O22)(OH) 2 Fe-Aktinolit Ca 2 Fe +2 5 (Si 8 O 22 )(OH) 2 Hornblendler (N,K)61Ca2(MgFe +2 ,Al,Fe +2 )5(Al,Si)4 (OH), F)2 Alkali Amfiboller Na2(Mg,Fe +2 )9(Al,Fe +3 )2(Si4O11)2(OH)2Amfiboller ve Piroksenler, Amfiboller ve Piroksenler, ? ? Amfiboller ve piroksenler iki Amfiboller ve piroksenler iki ö önemli kaya nemli kayaç ç yap yapı ıc cı ı mineral grubudur. mineral grubudur. ? ? Amfiboller sertlik (5 Amfiboller sertlik (5- -6) ve renk olarak piroksenlere benzerlik sunarlar. 6) ve renk olarak piroksenlere benzerlik sunarlar. ? ? Benzer katyonlar Benzer katyonları ı i iç çerirler erirler ? ? Amfiboller sulu minerallerdir ve (OH) iyonlar Amfiboller sulu minerallerdir ve (OH) iyonları ın nı ı i iç çerirler. Bunun i erirler. Bunun iç çin in amfibollerin yo amfibollerin yo ğ ğunlu unlu ğ ğu piroksenlere g u piroksenlere gö öre daha d re daha dü ü ş şü ükt ktü ür (3.03 r (3.03- -3.44). 3.44). ? ? Her iki grup mineraller Her iki grup mineraller ç çift y ift yö önde nde dilinimlenme dilinimlenme i iç çerirler ancak dilinimler erirler ancak dilinimler aras arası ı a aç çı ılar ları ın nı ın farkl n farklı ı olmas olması ıyla ayr yla ayrı ıl lı ırlar. rlar. ? ? Amfibollerde dilinimler aras Amfibollerde dilinimler arası ı a aç çı ı 56 56- -124 124 o o , Piroksenlerde 83 , Piroksenlerde 83- -97 97 o o dir dir. . ? ? Parlakl Parlaklı ık= cams k= camsı ı ve ipe ve ipe ğ ğimsi imsi ? ? Renk= Gri, ye Renk= Gri, ye ş şil, kahverengi, siyah. il, kahverengi, siyah. ? ? Amfibol mineralleri geni Amfibol mineralleri geni ş ş bir P bir P- -T aral T aralı ğı ı ğında olu nda olu ş şur ve hem ur ve hem magmatik magmatik hem de hem de metamorfik metamorfik kaya kayaç çlar ları ın yayg n yaygı ın bile n bile ş şenleridir. enleridir. 5. F İLLOS İL İKATLAR/LEVHA S İL İKATLARI ? ? Fillosilikatlar Fillosilikatları ın n (tabaka veya levha silikatlar (tabaka veya levha silikatları ı) atom yap ) atom yapı ıs sı ı d dü üzlemsel zlemsel b bü üt tü ünlerin nlerin ü üst st ü üste belirli bir simetriye uyarak dizilmesi sonucu olu ste belirli bir simetriye uyarak dizilmesi sonucu olu ş şur. ur. ? ? D Dü üzlemsel yap zlemsel yapı ılar lar tetraeder tetraeder ve ve oktaederlerden oktaederlerden meydana gelmi meydana gelmi ş şlerdir. lerdir. Tetraederler Tetraederler ö özellikle (SiO zellikle (SiO 4 4 ) ) - -4 4 bile bile ş şimindedir. Fakat imindedir. Fakat ç çe e ş şitli minerallerde belirli itli minerallerde belirli oranda (AlO oranda (AlO 4 4 ) ) - -5 5 tetraederleri tetraederleri de vard de vardı ır. r. ? ? Bu Bu tetraederler tetraederler üç üç oksijeni oksijeni kom kom ş şu u tetrederlerle tetrederlerle payla payla ş şmakta, makta, d dö örd rdü ünc ncü ü oksijen oksijen ise ise serbest serbest kalmakta ve kalmakta ve iki boyutta iki boyutta sonsuz bir d sonsuz bir dü üzlem i zlem iç çinde inde alt altı ıgen bir simetriye g gen bir simetriye gö öre dizilmektedirler ( re dizilmektedirler ( Ş Şekil). ekil). ? ? Bu yap Bu yapı ı birimine birimine tetraeder tetraeder veya veya siloksan siloksan levhas levhası ı denir ve bile denir ve bile ş şimi imi ? ? ? ?Si Si 2 2 O O 5 5 ? ?- - 2 2 , dolay , dolayı ıs sı ıyla Si/O oran yla Si/O oranı ı 2/5 2/5 dir dir. . Fillosilikatlar/Levha silikatları ? ? Profillit Profillit - - talk grubu talk grubu ? ? Mika Grubu Mika Grubu - - Muskovit Muskovit K K 2 2 Al Al 4 4 [Si [Si 6 6 Al Al 2 2 O O 20 20 ](OH,F) ](OH,F) 4 4 . . - - Biyotit Biyotit - - Flogopit Flogopit - - Lepidolit Lepidolit ? ? Klorit Klorit grubu grubu ? ? Vermik Vermik ü ü lit lit ? ? Kaolen Kaolen - - serpantin grubu serpantin grubu? ? Muskovit Muskovit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim: im: K K 2 2 Al Al 4 4 [Si [Si 6 6 Al Al 2 2 O O 20 20 ](OH,F) ](OH,F) 4 4 . . ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Monoklinik Monoklinik. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Bazis Bazis y yü üzeyine g zeyine gö öre ince levha veya re ince levha veya yaprak. Pegmatitlerde yaprak. Pegmatitlerde ö öz z ş şekilli ekilli. . Ö Özellikle bozunma veya zellikle bozunma veya d dü ü ş şü ük dereceli k dereceli metamorfizma metamorfizma sonucu olu sonucu olu ş şanlar anlar ç çok k ok küçü üçük k pulsu pulsu agregatlar agregatlar. . ? ? Dilinim = Dilinim = {001} m {001} mü ükemmel. kemmel. ? ? H = H = 2.5 2.5- -3, 3, D = D = 2.77 2.77- -2.88. 2.88. ? ? Renk Renk = = Renksiz veya ye Renksiz veya ye ş şilin a ilin aç çı ık tonlar k tonları ı, k , kı ırm rmı ız zı ı veya veya kahverengi. kahverengi. ? ? Bozunma: Bozunma: Atmosferik ko Atmosferik ko ş şullarda olduk ullarda oldukç ça a durayl duraylı ıd dı ır r. . Ancak, Ancak, asitik asitik hidrotermal hidrotermal, hidrik ve atmosferik ko , hidrik ve atmosferik ko ş şullarda ullarda yava yava ş ş yava yava ş ş hidromuskovite hidromuskovite d dö ön nü ü ş şü ür. r. ? ? Testler: Testler: HF den az etkilenir. HF den az etkilenir. ? ? Parajenez Parajenez: M : Metamorfik kaya etamorfik kayaç çlarda, asidik kaya larda, asidik kayaç çlarda ve larda ve sedimanter sedimanter kaya kayaç çlarda kil mineralleri ile kar larda kil mineralleri ile karı şı ı şık tabakal k tabakalı ı olarak bulunurlar. olarak bulunurlar. Bütün mika mineralleri kimyasal ve fiziksel özellikleri bakımından önemli de ği şiklikler gösterir, fakat tabakalı atomik yapılarının bir sonucu olarak levhamsı morfoloji ve mükemmel bazal dilinimleri ile karakterize edilirler. Mikalardan muskovit, filogopit ve lepidolit ekonomik öneme sahiptirler. En yaygın mika mineralleri muskovit, glokonit, lepidolit, filogopit, biyotit ve zinvaldit olup, margarit ve klintonit ise gevrek mikalardır. Mika Grubu? Filogopit-Biyotit ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim: im: K K 2 2 (Mg, (Mg,Fe Fe +2 +2 ) ) 6 6- -4 4 ( (Fe Fe +3 +3 ,Al,Ti) ,Al,Ti) 0 0- -2 2 [Si [Si 6 6- -5 5 Al Al 2 2- - 3 3 O O 20 20 ](OH,F) ](OH,F) 4 4 . . ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Monoklinik Monoklinik. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim im = = Levhams Levhamsı ı ve ve ps psö öydohekzagonal ydohekzagonal. Volkanik . Volkanik kaya kayaç çlardaki biyotit lardaki biyotit fenokristalleri fenokristalleri, baz , bazı ı lamprofir lamprofir ( (minet minet) ve ) ve pegmatitlerdeki biyotitler pegmatitlerdeki biyotitler ç ço o ğ ğunlukla unlukla ö öz z ş şekilli ekilli. . ? ? Dilinim = Dilinim = {001} m {001} mü ükemmel. kemmel. ? ? H = H = 2 2- -3, 3, D = D = 2.7 2.7- -3.3. 3.3. ? ? Renk = Renk = Renksiz, sar Renksiz, sarı ıms msı ı kahverengi, ye kahverengi, ye ş şil, k il, kı ırm rmı ız zı ıms msı ı kahverengi, koyu kahverengi, siyah. kahverengi, koyu kahverengi, siyah. Parajenez: Biyotit di ğer mikalara göre daha farklı jeolojik ortamda oluşur. Metamorfik kayaçlarda geni şP-T ko şulları aralı ğında ve bol olarak kontak ve bölgesel metamorfize sedimanlarda olu şur. İntrüzif magmatik kayaçlar arasında, yaygın olarak granit, granit pegmatit, granodiyorit, tonalit, diyorit, norit, nefelin-siyenit ve kuvars monzonitlerde olu şur. Daha az sıklıkla volkanik magmatik kayaçlarda bulunur, fakat riyolit, trakit, dasit, latit, andezit ve bazı bazaltlarda da olu şur. Filogopit ba şlıca ultrabazik kayaçlarda olu şur, özellikle kimberlitin karakteristik bir bile şenidir.Bazı lösitce zengin kayaçlarda birincil bir mineraldir.6. TEKTOS İL İKATLAR/ÇERÇEVE S İL İKATLARI ? ? Ç Çer erç çeve eve veya veya kafes kafes silikatlar silikatları ı da denilmektedir. [SiO da denilmektedir. [SiO 4 4 ] ]- -4 4 tetraederleri tetraederleri b bü üt tü ün oksijenlerini di n oksijenlerini di ğ ğer er tetreederlerle tetreederlerle payla payla ş şarak arak üç üç boyutlu bir boyutlu bir ç çer erç çeve olu eve olu ş ştururlar. Her oksijen tururlar. Her oksijen atomu iki Si atomu ile birle atomu iki Si atomu ile birle ş şir, b ir, bö öylece ylece durayl duraylı ı, birbirine , birbirine kuvvetle tutunmu kuvvetle tutunmu ş ş ve, ve, ? ? Si/O Si/O oran oranı ı 1/2 1/2 olan bir yap olan bir yapı ı meydana gelmi meydana gelmi ş ştir. Yap tir. Yapı ıda aktif da aktif oksijen bulunmamakta olup, temel bile oksijen bulunmamakta olup, temel bile ş şimi SiO imi SiO 2 2 ’ ’dir ( dir (ö örne rne ğ ğin in silika mineralleri). silika mineralleri). ? ? Ancak Ancak Si Si +4 +4 iyonlar iyonları ın nı ın yerine ayn n yerine aynı ı koordinasyon say koordinasyon sayı ıs sı ı ile ile Al Al +3 +3 ge geç çebilir, b ebilir, bö öylece ylece negatif y negatif yü ük k meydana gelir. Bu y meydana gelir. Bu yü ük k yap yapı ıya ya Ca Ca, , Ba Ba, , Na Na ve K gibi katyonlar ve K gibi katyonları ın girmesi ile dengelenir n girmesi ile dengelenir ( (ö örne rne ğ ğin in feldispat feldispat grubu). grubu). ? ? Bu durumda yap Bu durumda yapı ın nı ın genel form n genel formü ül lü ü [Si [Si n n- -x x Al Al x x O O 2n 2n ] ] - -x x ş şeklini al eklini alı ır. r. TEKTOS İL İKATLAR/ÇERÇEVE S İL İKATLARI ? ? Kuvars grubu SiO2 Kuvars grubu SiO2 ? ? Feldispat Feldispat grubu grubu - - Alkali Alkali feldispat feldispat dizisi (K, dizisi (K,Na Na) Al Si3O8 ) Al Si3O8 - - Plajiyoklaz dizisi ( Plajiyoklaz dizisi (Na Na, ,Ca Ca) (Al,Si)4O8 ) (Al,Si)4O8 ? ? Feldispatoyid Feldispatoyid grubu ( grubu (Na Na,K) AlSiO4 ,K) AlSiO4 ? ? Skapolit Skapolit dizisi dizisi ? ? Kankrinit Kankrinit ? ? Zeolit Zeolit grubu grubu? S İL İKAT GRUBU ? ? 10 tane 10 tane ö önemli SiO nemli SiO 2 2 polimorfu polimorfu bulunmaktad bulunmaktadı ır. r.? ? Kuvars Kuvars ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Trigonal Trigonal. . ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Asidik volkaniklerde Asidik volkaniklerde fenokristalleri fenokristalleri ö öz z ş şekilli ekilli- - yar yarı ıö öz z ş şekilli ekilli kenarlar kenarları ı kemirilmi kemirilmi ş ş- -yuvarlakla yuvarlakla ş şt tı ır rı ılm lmı ş ı şt tı ır. r. Sedimanterlerde Sedimanterlerde otijenik otijenik kuvarslar da kuvarslar da ö öz z ş şekillidir ekillidir. . Pl Plü ütonik tonik ve ve metamorfiklerde metamorfiklerde ö öz z ş şekilsizdir ekilsizdir. . ? ? Dilinim Dilinim = = Yok. Yok. ? ? H = H = 7, 7, D = D = 2.65. 2.65. ? ? Renk Renk = = Renksiz, beyaz veya de Renksiz, beyaz veya de ğ ği i ş şken, siyah, eflatun, ye ken, siyah, eflatun, ye ş şil. il. ? ? Testler: Testler: HF hari HF hariç ç asitlerde asitlerde çö çöz zü ünmez, Na nmez, Na 2 2 CO CO 3 3 eriyi eriyi ğ ğinde inde çö çöz zü ün nü ür. r. ? ? Bozunma: Bozunma: Bozunmaya kar Bozunmaya kar şı şı en dayan en dayanı ıkl klı ı mineraldir. mineraldir. ? ? Parajenez Parajenez: : Granit, Granit, mikrogranit mikrogranit ve ve tonalit tonalit v.b. kaya v.b. kayaç çlarda larda kuvars tipik olarak kuvars tipik olarak ö öz z ş şekilsiz ekilsiz taneleri olu taneleri olu ş şturur, fakat ince turur, fakat ince taneli h taneli hı ızl zlı ı so so ğ ğumu umu ş ş riyolit riyolit ve ve kuvars porfirlerde kuvars porfirlerde ö öz z ş şekilli ekilli kenarlar g kenarlar gö österebilir. Metamorfik ve sterebilir. Metamorfik ve sedimanter sedimanter kaya kayaç çlarda larda ç çok bol bulunur. ok bol bulunur. ? ? T Tü ürleri: rleri: İ İri kristalin ri kristalin ve ve mikrokristalin mikrokristalin olmak olmak ü üzere kuvars zere kuvarsı ın ba n ba ş şl lı ıca iki t ca iki tü ür rü ü bulunmaktad bulunmaktadı ır. r. 1. 1. İ İri Kristalin T ri Kristalin Tü ürleri rleri ? ? Kaya (da Kaya (da ğ ğ) kristali: ) kristali: renksiz kuvars. renksiz kuvars. ? ? Ametist: Ametist: kristaller halinde, kristaller halinde, ç çe e ş şitli menek itli menek ş şe tonlar e tonları ındaki kuvars. Renk [FeO ndaki kuvars. Renk [FeO 4 4 ] ] - -5 5 ? ? G Gü ül (pembe) kuvars: l (pembe) kuvars: Iri Iri kristalindir, fakat kristalindir, fakat ç ço o ğ ğunlukla kristal formu g unlukla kristal formu gö özlenmez, g zlenmez, gü ül l- - k kı ırm rmı ız zı ıs sı ı veya pembe ve daha a veya pembe ve daha aç çı ık tonlardad k tonlardadı ır. Az miktarlardaki Ti r. Az miktarlardaki Ti +4 +4 renkledirici renkledirici katyon olarak g katyon olarak gö öz zü ükmektedir. kmektedir. ? ? Dumanl Dumanlı ı kuvars kuvars: : S Sı ıkl klı ıkla kristaller halinde; dumanl kla kristaller halinde; dumanlı ı sar sarı ı- -kahverengi kahverengi- -hemen hemen hemen hemen siyah. Koyu renk, siyah. Koyu renk, orjinal orjinal renksiz renksiz kuvarsda kuvarsda [AlO [AlO 4 4 ] ] - -5 5 renk merkezlerini meydana getiren renk merkezlerini meydana getiren eser miktardaki Al eser miktardaki Al +3 +3 ’ü ’ün varl n varlı ğı ı ğına ba na ba ğ ğlanmaktad lanmaktadı ır. r. ? ? Moriyon Moriyon, , hemen hemen hemen hemen siyah renkli dumanl siyah renkli dumanlı ı kuvars kuvarsı ın n opak opak t tü ür rü üd dü ür. r. ? ? Sitrin Sitrin: : Renk olarak topaza benzeyen a Renk olarak topaza benzeyen aç çı ık sar k sarı ı renkli kuvars. renkli kuvars. ? ? S Sü üt kuvars: t kuvars: Ç Çok k ok küçü üçük s k sı ıv vı ı kapan kapanı ımlardan mlardan dolay dolayı ı s sü üt beyaz t beyazı ı rengindedir. Baz rengindedir. Bazı ı ö örnekler ya rnekler ya ğı ğıms msı ı parlakl parlaklı ğ ı ğa sahiptir. a sahiptir. Ametist Dumanlı kuvars Marion? ? Kedi g Kedi gö öz zü ü kuvars: kuvars: Rutil Rutil i i ğ ğnecikleri i necikleri iç çeren konveks kesilmi eren konveks kesilmi ş ş kuvars. kuvars. ? ? Kaplan g Kaplan gö öz zü ü kuvars: kuvars: Krokidolit Krokidolit t tü ür rü ü lifsi amfibolden itibaren sar lifsi amfibolden itibaren sarı ı lifsi lifsi kuvars kuvars ps psö öydomorfu ydomorfu. Ayn . Aynı ı zamanda renk de zamanda renk de ğ ği i ş ştirici bir mineraldir. tirici bir mineraldir. ? ? Safir ( Safir (azur azur veya mavi kuvars) veya mavi kuvars): : Ender bulunan, Ender bulunan, opak opak, , ç çivit mavisi renkli, ivit mavisi renkli, paralel olmayan paralel olmayan silisifiye silisifiye krokidolit krokidolit lifleri i lifleri iç çeren bir kuvars t eren bir kuvars tü ür rü üd dü ür. r. ? ? Rutilli Rutilli kuvars: kuvars: İ İnce nce rutil rutil i i ğ ğnecikleri i necikleri iç çerir. Kuvarsta turmalin ve ba erir. Kuvarsta turmalin ve ba ş şka ka minerallerde ayn minerallerde aynı ı ş şekilde bulunur. ekilde bulunur. ? ? Aventurin Aventurin: : Hematit (k Hematit (kı ırm rmı ız zı ı) veya ) veya Cr Cr- -mika (ye mika (ye ş şil) gibi olduk il) gibi oldukç ça parlak ve a parlak ve renkli mineraller i renkli mineraller iç çeren kuvars olup, de eren kuvars olup, de ğ ğerli ta erli ta ş ş olarak kullan olarak kullanı ıl lı ır. r. ? ? 2. 2. Mikrokristalin Mikrokristalin T Tü ürleri rleri Yap Yapı ılar ları ına ba na ba ğ ğl lı ı olarak kuvars olarak kuvarsı ın n mikrokristalin mikrokristalin t tü ürleri lifsi ve tanesel olmak rleri lifsi ve tanesel olmak ü üzere iki tipe ayr zere iki tipe ayrı ılabilir. Bunlar labilir. Bunları ı makroskopik makroskopik olarak ay olarak ayı ırt etmek g rt etmek güç üçt tü ür. r. ? ? A. Lifsi T A. Lifsi Tü ürleri rleri ? ? Kalsedon Kalsedon, lifsi t , lifsi tü ürler i rler iç çin kullan in kullanı ılan genel bir terimdir. Daha dar anlamda lan genel bir terimdir. Daha dar anlamda kahverengi kahverengi- -gri, saydam, mum parlakl gri, saydam, mum parlaklı ıkta, s kta, sı ık s k sı ık yumrulu ve benzeri k yumrulu ve benzeri ş şekillerdedir. ekillerdedir. Kalsedon Kalsedon sulu sulu çö çözeltilerden zeltilerden çö çökelmi kelmi ş ştir ve kaya tir ve kayaç çlarda larda ç çizgisel izgisel veya bo veya bo ş şluklar lukları ı doldurur bi doldurur biç çimde bulunur. Renk ve bantlanmaya g imde bulunur. Renk ve bantlanmaya gö öre re kalsedona kalsedona de de ğ ği i ş şik t ik tü ürler ortaya rler ortaya ç çı ıkar. kar. ? ? Karneliyan Karneliyan, , k kı ırm rmı ız zı ı kalsedon kalsedon olup, kahverengi k olup, kahverengi kı ırm rmı ız zı ıya ge ya geç çi i ş ş g gö österir. sterir. ? ? Krizopraz Krizopraz, nikel oksitle renklendirilmi , nikel oksitle renklendirilmi ş ş elma elma- -ye ye ş şili renkteki ili renkteki kalsedondur kalsedondur. .? ? Agat Agat, , farkl farklı ı renk ve renk ve poroziteye poroziteye sahip sahip kalsedon kalsedon tabakalar tabakaları ın nı ın n ardalanmas ardalanması ından ndan olu olu ş şan bir kuvars t an bir kuvars tü ür rü üd dü ür. r. Ç Ço o ğ ğunlukla a unlukla aç çı ık renkte, yayg k renkte, yaygı ın n olarak k olarak kı ıvr vrı ıml mlı ı, baz , bazı ı ö örneklerde rneklerde konsantrik konsantrik olabilen ince paralel bantl olabilen ince paralel bantlı ıd dı ır. r. Ticari ama Ticari amaç çlar i lar iç çin kullan in kullanı ılan lan ç ço o ğ ğu u agat agat yapay yolla renklendirilmi yapay yolla renklendirilmi ş ştir. Baz tir. Bazı ı agatlar agatlar bantlar halinde d bantlar halinde dü üzenlenmemi zenlenmemi ş ş, fakat d , fakat dü üzensiz da zensiz da ğı ğılm lmı ş ı ş farkl farklı ı renklere sahiptir. renklere sahiptir. ? ? Oniks Oniks, , agat agat gibi paralel d gibi paralel dü üzlemlere sahip tabakal zlemlere sahip tabakalı ı kalsedondur kalsedondur. . Sardoniks Sardoniks, , beyaz veya siyah tabakalar beyaz veya siyah tabakaları ın k n kı ırm rmı ız zı ı olanlar ile olanlar ile ardaland ardalandı ğı ı ğı bir oniks t bir oniks tü ür rü üd dü ür. r. ? ? Heliyotrop Heliyotrop veya veya kanta kanta şı şı, , i iç çerisinde k erisinde küçü üçük k k kı ırm rmı ız zı ı jasper jasper benekleri olan ye benekleri olan ye ş şil il bir bir kalsedondur kalsedondur. . ? ? B. Tanesel T B. Tanesel Tü ürleri rleri ? ? Flint Flint ve ve çö çört rt, , birbirine benzer ve aralar birbirine benzer ve araları ında kesin bir s nda kesin bir sı ın nı ır yoktur. Koyu silisli r yoktur. Koyu silisli yumrular yumrular ç ço o ğ ğunlukla tebe unlukla tebe ş şir i ir iç çinde bulunanlar inde bulunanlar flint flint; oysa daha a ; oysa daha aç çı ık renkli k renkli tabakal tabakalı ı olu olu ş şumlar umlar çö çört rt olarak adland olarak adlandı ır rı ıl lı ır. r. ? ? Jasper Jasper, , i iç çerdi erdi ğ ği i hematitden hematitden dolay dolayı ı ç ço o ğ ğunlukla donuk parlakl unlukla donuk parlaklı ıkta, k kta, kı ırm rmı ız zı ı renkli tanesel renkli tanesel mikrokristalin mikrokristalin kuvarst kuvarstı ır. r.? ? FELD FELD İ İ SPAT GRUBU SPAT GRUBU ? ? Feldispatlar Feldispatları ın n ç ço o ğ ğunlu unlu ğ ğu u NaAlSi 3 O 8 (albit-Ab) – KAlSi 3 O 8 (K- feldispat-Or) – CaAl 2 Si 2 O 8 (anortit-An) üç üçl lü ü sisteminin sisteminin ü üyeleri olarak yeleri olarak kimyasal a kimyasal aç çı ıdan s dan sı ın nı ıfland flandı ır rı ılabilir. labilir. ? ? Ab ve Ab ve Or Or aras arası ındaki bile ndaki bile ş şimler imler alkali alkali feldispatlar feldispatlar, Ab , Ab - - An aras An arası ındakiler ndakiler plajiyoklazlar plajiyoklazlar olarak adland olarak adlandı ır rı ıl lı ır. r. ? ? Y Yü üksek s ksek sı ıcakl caklı ık olu k olu ş şumuna uygun yap umuna uygun yapı ıya sahip ya sahip feldispatlar feldispatlar y yü üksek ksek s sı ıcakl caklı ık k feldispatlar feldispatları ı olarak adland olarak adlandı ır rı ıl lı ır; volkanik kaya r; volkanik kayaç çlardaki lardaki ç ço o ğ ğu u feldispatlar feldispatlar bu bu tipdedir tipdedir. . D Dü ü ş şü ük s k sı ıcakl caklı ık k feldispatlar feldispatları ı d dü ü ş şü ük k s sı ıcakl caklı ıklardaki klardaki kristalizasyona kristalizasyona veya veya ö örne rne ğ ğin in pl plü ütonik tonik kaya kayaç çlarda oldu larda oldu ğ ğu u gibi y gibi yü üksek s ksek sı ıcakl caklı ıklarda yava klarda yava ş ş so so ğ ğuma ile uygun yap uma ile uygun yapı ıya sahip ya sahip olanlard olanlardı ır. r.? ? Alkali Alkali Feldispatlar Feldispatlar ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim : im : (K, (K,Na Na)[AlSi )[AlSi 3 3 O O 8 8 ? ? Mineral Bile şim Sistem Yüksek sanidin (K,Na)[AlSi 3 O 8 ? Monoklinik Ortoklaz K[AlSi 3 O 8 ? Monoklinik Mikroklin K[AlSi 3 O 8 ? Triklinik Anortoklaz (K,Na)[AlSi 3 O 8 ? Triklinik Dü şük albit Na[AlSi 3 O 8 ? Triklinik Yüksek albit (Na,K)[AlSi 3 O 8 ? Triklinik? ? Alkali Alkali Feldispatlar Feldispatlar ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = ? Ortoklaz z fenokristalleri fenokristalleri porfirik porfirik yap yapı ı g gö österen kaya steren kayaç çlarda larda ö öz z ş şekilli ekilli veya veya yar yarı ıö öz z ş şekilli ekilli, di , di ğ ğer kaya er kayaç çlarda ise daha larda ise daha ç çok ok ö öz z ş şekilsizdir ekilsizdir. . ? Sanidin volkaniklerde genellikle volkaniklerde genellikle ö öz z ş şekilli ekilli fenokristaller fenokristaller. . ? Mikroklin, genellikle , genellikle yar yarı ıö öz z ş şekilli ekilli ve ve ö öz z ş şekilsiz ekilsiz, , ö öz z ş şekilli ekilli kristalleri ender. kristalleri ender. ? ? H = H = 6 6- -6.5, 6.5, D = D = 2.55 2.55- -2.63. 2.63. ? ? Renk Renk = = Renksiz veya beyaz, fakat bazen pembe, sar Renksiz veya beyaz, fakat bazen pembe, sarı ı, k , kı ırm rmı ız zı ı veya ye veya ye ş şil. il. Ince Ince kesitte renksiz. kesitte renksiz. ? ? Bozunma: Bozunma: Hidrotermal Hidrotermal ko ko ş şullarda ullarda serizitle serizitle ş şme me ve kaolinle ve kaolinle ş şme. Bu me. Bu s sü üre reç çlerin ba lerin ba ş şlang langı ıç ç evresinde, evresinde, ç çok ince ve da ok ince ve da ğı ğın nı ık halde bulunan ikincil k halde bulunan ikincil k küçü üçük minerallerden dolay k minerallerden dolayı ı, bulan , bulanı ık k- -topra topra ğı ğıms msı ı bir durum g bir durum gö österir. sterir. ? ? Parajenez Parajenez: : K K- -Na Na feldispatlar feldispatlar alkali ve asidik magmatik kaya alkali ve asidik magmatik kayaç çlar ları ın n ö önemli nemli bile bile ş şenleridir ve enleridir ve ö özellikle zellikle siyenit, granit, siyenit, granit, granodiyorit granodiyorit ve bunlar ve bunları ın n volkanik volkanik e e ş şde de ğ ğerlerinde erlerinde boldur; alkali boldur; alkali feldispatlar feldispatlar pegmatitlerin ve bir pegmatitlerin ve birç çok asidik ve ok asidik ve orta ortaç ç gnayslar gnaysları ın da ba n da ba ş şl lı ıca bile ca bile ş şenleridir. enleridir.Plajiyoklazlar, Plajiyoklazlar, Sürekli Silikat SerisiBowen Reaksiyon Serisi (Bowen, 1928)Feldispatoyid Feldispatoyid Grubu Grubu ? Nefelin Grubu ? ? Kimyasal bile Kimyasal bile ş şim: im: Nefelin Nefelin Na Na 3 3 ( (Na Na,K)[Al ,K)[Al 4 4 Si Si 4 4 O O 16 16 ? ?, , Kalsilit Kalsilit K[AlSiO K[AlSiO 4 4 ? ? ? ? Kristal sistemi = Kristal sistemi = Hekzagonal Hekzagonal ? ? Ş Şekil ekil- -Bi Biç çim = im = Ö Öz z ş şekilli ekilli k kı ısa prizmatik sa prizmatik Dilinim Dilinim = = {100}, {100}, {0001}k {0001}kö öt tü ü. . ? ? İ İkizlenme kizlenme = = Ne {100} Ne {100}, , {335}, {112}. {335}, {112}. ? ? H = 5.5 H = 5.5- -6 (Ne), 6 ( 6 (Ne), 6 (Ks Ks), D = 2.56 ), D = 2.56- -2.665 (Ne), 2.59 2.665 (Ne), 2.59- - 2.625 ( 2.625 (Ks Ks). ).Ö Ö zet olarak, kaya zet olarak, kaya ç ç yap yap ı ı c c ı ı en en ö ö nemli silikat nemli silikat mineralleri; mineralleri; Açık Renkli Mineraller (Felsik) ? Feldispatlar 1. Plajiyoklaz (Albit-Anortit) 2. Alkali feldispatlar (Ortoklaz, mikroklin, sanidin) ? Kuvars grubu ? Feldispatoyidler (Nefelin, sodalit, lösit, ..) Koyu Renkli Mineraller (Mafik) ? Olivin grubu ? Piroksenler (Ojit, egirin, hipersten,...) ? Amfiboller (Hornblend, ribekit/arfedsonit, glokofan) ? Mikalar (Muskovit, biyotit, klorit,..) ? Di ğer silikatlar (Zirkon, titanit, apatit, granat,...)• Sertlik •Re nk • Cizgi rengi • Elastikiyet • Dilinim ve kırılma • İkizlenme •Pa r la kl ık • Ozgul a ğırlık/yo ğunluk vb. gibi Minerallerin fiziksel özellikleriMAGMAT MAGMAT İ İ K PETROGRAF K PETROGRAF İ İ ARA SINAVDA BA ŞARILAR