2 - Tıbbi Parazitoloji Paraziter Hastalıkların Epidemiyolojisi Kaynakları Bulaşma Yolları korunma ve Kontrol Prensipleri Paraziter Hastal klar n Epidemiyolojisi Kaynaklar Bula ş ma Yollar Korunma ve Kontrol Prensipleri Do ç . Dr. Salih KUKEpidemiyoloji Epidemiyoloji : Bir enfeksiyonun, bir hastal ğ n , bir • durumun insan topluluklar nda da ğ l ş ve s kl ğ n etkileyen fakt ö rlerin ve ko ş ullar n birbiriyle olan ili ş kilerini inceleyen bilim dal d r. Epidemiyolojinin ilgilendi ği alan ç ok geni ş olmas na • kar ş l k bu sahada son y llarda yap lan ç al ş malar ç o ğunlukla bula ş c hastal klar konusunda toplanm ş t r. Epidemiyoloji Bir hastal k; İ nsan toplulu ğunda nispeten d üş ü k d ü zeyde ve devaml • olarak bulunuyorsa endemik ; Birdenbire patlama ş eklinde bir y ü kselme varsa epidemik ; • Seyrek olarak tek-t ü k g ö r ü l ü yorsa sporadik olarak ifade • edilir. Zaman zaman bula ş c hastal klar d ü nyada geni ş bir alana • yay l r ki bu duruma pandemi denilir.Epidemiyoloji Paraziter hastal klar n bir toplumdaki s kl ğ n ifade etmek • i ç in prevalans (yayg nl k oran ) ele al n r. B ir yerde belli bir zamanda hastal ğa yakalanm ş olanlar n • say s n n o yerde bu hastal ğa yakalanma riski ta ş yan n ü fusa oran d r. 4000 X 100 = % 40 ’ d r. 10.000 Epidemiyoloji Belirli bir zaman s ü resince • bir yerdeki insanlar aras nda ç kan yeni hastal klar n say s n n ayn zaman s ü resince o yerde ya ş ayan ve ayn tehlikeye maruz insanlar n say s na oran na i nsidans denir. 1000 X 100 = % 16.6 ’ d r. 10.000-4000Epidemiyoloji ç al ş malar n n amac H astal ğ n toplumda gidi ş inin tarifi ve s n fland r lmas d r. Hastal klardan korunmak i ç in bunlar n o toplumda da ğ l ş ve s kl ğ n tayin eden sebeplerin bulun mas ve etkisizle ş tirilmesi Sa ğl k hizmetlerinin planlanmas ve de ğerlendirilmesi Hastal klar n kontrol ü i ç in kullan lan y ö ntemlerin d ü zenlenmesi ve de ğerlendirilmesi, Parazitin kona ğa giri ş i Enfeksiyon ve Konakta geli ş me Parazitin konaktan ç k ş Parazit ve konak aras ndaki ili ş kilerParaziter enfeksiyonlar etkileyen fakt ö rler Bir toplumdaki paraziter hastal klar n say s , da ğ l ş ve • s kl ğ ü zerinde ç e ş itli fakt ö rlerin etkisi vard r; A - Ç evre ile ilgili fakt ö rler - İ klimsel Fakt ö rler - Toprak Fakt ö rleri B - Parazit ile ilgili fakt ö rler C - İ nsan ile ilgili fakt ö rler - Sosyo-ekonomik fakt ö rler - K ü lt ü rel davran ş fakt ö rleri - İ mmunite ve diren ç fakt ö rleriA- Ç evresel F akt ö rler İ klimsel fakt ö rler • - Is - Ya ğ ş - R ü zgar - G ü ne ş Toprak Fakt ö rleri • - Topra ğ n s s - Nemi - Porozitesi - Yap ve muhtevasA- Ç evresel F akt ö rler Ascariosis ’ e T ü rkiye ’ nin her yerinde • Necatoriosis ’ e Do ğu Karadeniz B ö lgesi ’ nde, Ancylostomiosis ’ e Do ğu Akdeniz B ö lgesi ’ nde rastlanmas n sebebi iklim ve topra ğ n yap s d r. S tman n bir memlekette bulunabilmesi i ç in oradaki • s cakl ğ n hi ç olmazsa yaz mevsiminde bir s ü re 15 C° nin ü zerinde kalmas gerekir. Nem ; parazitlerin yay lmas n etkileyen en ö nemli • fakt ö rlerden biridir. Nem sadece serbest ya ş ayan evrelerin de ğil, ara konaktaki ç o ğalmay da etkilemektedir.A- Ç evresel F akt ö rler Is , ö zellikle parazitik jeohelmintler ve en ö nemlisi de • Kancal kurtlar n ( A.duodenale, N.americanus ) co ğrafik da ğ l m etkileyen ba ş l ca fakt ö rd ü r Yumurtalar n geli ş mesi i ç in uygun toprak s s 20-30 C ° • dir. Ö rn. Enfektif Ascaris lumbricoides yumurtas –10 C ° ’ ye dayan kl fakat –20 C ° ’ ye dayan kl de ğildir. 10 C ° ’ de kancal kurt larvas n n geli ş imi durur. • Topraktan bula ş an ba ğ rsak solucanlar , kutuplar ve • çö llerde bulunmazlar. Tropikal ve sub-tropikal b ö lgelerle s n rl ve buralarda yayg nd rlarA- Ç evresel F akt ö rler Ya ğ ş da , s gibi ö nemli derecede etkili olmaktad r. • R ü zgar, ç evrenin nem, s ve hava oksijeni ü zerine • etkilidir. Toprak suyu absorb e eder . Burada toprak dokusu • (=partik ü lleri) ö nemlidir. Partik ü ller topra ğ n porozite ve muhtevas n belirler. Ascaris ve Trichuris killi toprakta • K ancal kurtlar kumlu toprakta ç ok iyi geli ş me g ö sterirler.B- Parazit ile ilgili fakt ö rler İ nsandan insana direkt olarak bula ş abilen monoksen • parazitlerin olu ş turdu ğu enfeksiyonlara her yerde rastlan labilir. (Pediculosis, Enterobiosis, Giardiosis) İ nsan v ü cudundan bula ş maya elveri ş siz bir ş ekilde ç kan • ve ancak d ş ar da bir geli ş me ge ç irdikten sonra insana bula ş abilen parazitlere geli ş i ç in uygun ko ş ullar n bulundu ğu yerlerde rastlan labilir. (Ancylostomiosis, Ascariosis...)B- Parazit ile ilgili fakt ö rler Geli ş meleri ve/veya ç o ğalmalar i ç in ara veya son konak • olarak belirli hayvanlara ihtiyac olan parazitler, ancak bu hayvanlar n bulundu ğu ve burada evrimini tamamlayabilmek i ç in gerekli ko ş ullar n olu ş tu ğu yerlerde g ö r ü l ü r. Kural olarak karma ş k hayat siklusuna sahip parazitler • da ğ l m y ö n ü nden daha s n rl d r. Afrika Uyku Hastal ğ n n Afrika ’ n n belli kesimlerinde, • Chagas hastal ğ n n Amerika ’ n n belli k s mlar nda olmas bunlar n vekt ö rlerinin da ğ l m ile ilgilidir.C- İ nsanla ilgili fakt ö rler İ nsanlar n hassas veya diren ç li olup olmamas (imm ü nite) • Bula ş ma a ç s ndan ya ş ay ş ş ekilleri • Populasyon hareketleri ve sava ş lar • Ekonomik ve sosyo-k ü lt ü rel d ü zey • Sanitasyon ve temizlik ş artlar • Besin haz rlama ve giyinme tarzlar • Tar m ş ekilleri • Din, inan ç , ö rf vb. gibi fakt ö rler parazitlerin • epidemiyolojisinde ö nemlidir.C- İ nsanla ilgili fakt ö rler N ü fusun b ü y ü k ç o ğunlu ğunun M ü sl ü man olmas nedeniyle • ü lkemizde domuz etinden bulu ş an Trichinelliosis ’ e rastlanmamaktad r. Koyun, s ğ r gibi kasapl k hayvanlar n kontrols ü z kesimi ve • kistli organlar n k ö peklere yedirilmesinden dolay Kist Hidati ğe ü lkemizde s k rastlan lmaktad r. Ö zellikle ç i ğ k ö fte yeme al ş kanl ğ n n bulundu ğu b ö lgelerde • Taeniosis daha fazla g ö r ü lmektedir. Yurdumuzda en ö nemli fakat uygun ö nlemlerle kontrol alt na • al nabilen paraziter hastal klar d ş k yla bula ş anlard r. İ nsan d ş k s n n g ü bre olarak kullan lmas bunda etkilidir.Parazitozlar n yayg nl ğ S tma: D ü nyada 100 ’ den fazla ü lkede g ö r ü lmektedir (109 WMR, 2008) Y ll k insidans 300-500 milyon ki ş i D ü nya n ü fusunun % 50 ’ (3.3 milyar ki ş i) s tma riski alt nda Afrika ’ da her y l 12 milyar $ ’ lik bir ekonomik kay ba neden olmaktad rParazitozlar n yayg nl ğ Her y l 1.1-2.7 milyon ki ş i s tmadan ö lmekte, bunlar n ç o ğunlu ğu ç ocuklar ve gebe kad nlard r Her 30sn ’ de s tmadan bir ç ocuk ö lmektedir Parazitlere ba ğl ö l ü m nedenleri aras nda d ü nyada 1. s radad r Ö l ü mlerin 1 milyonu Afrika ’ daki be ş ya ş alt ç ocuklar – Afrika ’ daki t ü m ö l ü mlerin %20 ’ i s tma kaynakl –Parazitozlar n yayg nl ğ Amoebiosis : D ü nya n ü fusunun yakla ş k %10 ’ unda ameobiosis veya amipli dizanteri bulunmaktad r. Her y l 40 milyon ki ş i bu hastal ktan ö lmektedir Schistosomiosis : her y l 250 milyon ki ş i bu hastal ğa yakalanmaktad r Her y l 1 milyon ki ş i bu hastal ktan ö lmektedir Parazitozlar n yayg nl ğ Ascariosis : Her y l bir milyar ki ş ide bu hastal k g ö r ü lmektedir. Enterobiosis : D ü nyada 600-900 milyon ki ş inin k l kurdu ile infekte oldu ğu tahmin edilmektedir. Trichuriosis : D ü nya n ü fusunun 500-800 milyonunun infekte oldu ğu tahmin edilmektedir.PARAZ İ TER HASTALIKLARIN KAYNAKLARI Paraziter hastal klar n kaynaklar , parazitin normal olarak ü remekte oldu ğu ve depoland ğ yerlerdir . Canl ve cans z olan bu kaynaklar a ş a ğ da s ralanm ş t r; 1) Arakonaklar ve Rezervuarlar (insan, hayvan ve cans z maddeler) 2) Rezervuarlar n ç kart lar 3) Rezervuarlar n ç kart lar yla kontamine ç e ş itli maddeler ( ö zellikle su ve besinler)PARAZ İ TER HASTALIKLARIN BULA Ş MA Ş EK İ LLER İ Enfeksiyon etkenlerin kaynaklar ndan bir tak m • arakonaklarla konaklara ta ş nmas na bula ş ma denir . Hastal klar direkt olarak insandan insana ge ç er veya canl • ya da cans z arac larla bula ş rlar. Paraziter hastal klar ; • 1) Vertikal (prenatal, konjenital) 2) Horizontal (postnatal) - Direkt bula ş ma (arac s z) : Monoksen parazitlerin bula ş mas - İ ndirekt bula ş ma (arac l ) : Besin, su, toprak, hava toz, vekt ö rler vs.. bula ş rlarParaziter hastal klar n bula ş ma yollar A) Sindirim yolu (et,s ü t,sebze,su,d ş k ,toprak vb.) ile 1- İ nsandan insana direkt olarak bula ş anlar ( monoksen) Ö rn : E.vermicularis, H.nana, E.histolytica 2- D ş ortamda uygun ş artlarda bir geli ş me ge ç irdikten sonra insana bula ş abilenler ( bifazik monoksen parazitler ) Ö rn : A.lumbricoides, T.trichiura ... 3- De ği ş ik hayvanlar n enfekte etlerinin ç i ğ veya az pi ş mi ş olarak yenmesiyle bula ş anlar ( heteroksen parazitler ) Ö rn : T.saginata, T.spiralis, T.gondii, D.latum...Paraziter hastal klar n bula ş ma yollar B)Deri ve mukoza yolu (travmatik ve sa ğlam deriden ) 1- Temasla Ö rn : Pediculus sp., Phthirus pubis, S.scabiei hominis 2- Sokucu b ö ceklerle(vekt ö rlerle) Ö rn: Plasmodium sp, Wuchereria bancrofti, leishmania sp., Trypanosoma sp. ... 3- Adi yaralanmalarla Ö rn: Miyaz etkenleri 4- Enfektif larvalar n deriyi delmesiyle Ö rn: Schistosoma sp ., ç engelli solucanlar, miyaz etk. Paraziter hastal klar n bula ş ma yollar C)Solunum yolu (damlac k ç ekirdekleri, tozlar) Ö rn: E.vermicularis, A.lumbricoides, P.carinii, Cryptosporidium sp., E.granulosus... D) Ü rogenital yol (Cinsi temas ve di ğer ş ekillerle) Ö rn : Trichomonas vaginalis, * Parazitlerin b ü y ü k ç o ğunlu ğu gastrointestinal kanalda ya ş ad klar ndan d ş k parazitlerin veya bunlar n yumurta, larva ve kistlerinin en fazla bulundu ğu ç kart d r. Bu y ü zden d ş k n n kontrol alt na al nmas paraziter hastal klar n kontrol alt na al nmas n n en ö nemli y ö ntemidir.PARAZ İ T HASTALIKLARINDAN KORUNMA VE KONTROL Y Ö NTEMLER İ Paraziter hastal klardan korunma ve kontrol Hayat boyunca bir paraziter hastal k etkeni ile • kar ş la ş mayan insan yoktur Paraziter hastal klar en eski ç a ğlardan beri D ü nya • tarihinde rol oynam ş t r. Ö rne ğin bir ç ok toplum s tma nedeniyle yok olmu ş tur. Ayr ca insanda i ş g ü c ü ; kasapl k hayvanlarda et, s ü t, • deri kayb na yol a ç arak ekonomik kay plara da yol a ç maktad rlar. Bu sebeplerden dolay korunma ve kontrol • y ö ntemlerinin kararl l kla uygulanarak paraziter hastal klar n topluma verdi ği zararlar ö nlenmelidir. Paraziter hastal klardan korunma ve kontrol Paraziter hastal klarla sava ş ta ideal ama ç ; • hastal ğ n eradikasyonu yani tamamen yok edilmesidir. Fakat bu ç o ğu zaman olanaks z Paraziter hastal klar n eradikasyonunu g üç le ş tiren nedenler • aras nda enfeksiyon kaynaklar n n yayg n olmas , ç ok ç e ş itli rezervuar ve vekt ö rlerin bulunmas gelmektedir; ayr ca rezervuarlar n n ç o ğunun yabani hayvanlar olmas da etkili olmaktad r.Paraziter hastal klardan korunma ve kontrol Bir hastal ğ n kontrol ü ; • onun kontrol alt na al nmas , onun daha fazla yay lmas n n ö nlenmesi veya toplumda prevalans n n d üş ü r ü lmesidir. Buna kar ş n koruman n amac • toplumdaki bireylerin hastal ğ n zararl etkisine daha fazla maruz kalmas n n ö nlenmesidir. Geni ş kapsaml eradikasyon ve kontrol programlar , ç o ğu • kez h ü k ü met organlar aras nda de ği ş ik kademelerde koordinasyona ihtiya ç g ö sterir. Paraziter hastal klardan korunma ve kontrol Paraziter hastal klar n kontrol alt na al nabilmesi i ç in ; - • Enfeksiyon kayna ğ n n, - V ü cutta enfeksiyonun yerle ş ti ği yerin, - Parazitin v ü cuttan ç k ş ş eklinin, - Enfeksiyonunu bula ş ma yollar n n - Enfeksiyon etkeninin kona ğ , ara kona ğ , rezervuar kona ğ ve vekt ö rlerinin bilinmesi gerekir. Epidemiyoloji bize en etkili ve en ekonomik bariyerleri • nereye veya nerelere uygulayaca ğ m z hakk nda temel bilgi verir ve yol g ö sterir.Paraziter hastal klardan korunma ve kontrol End ü strile ş mi ş toplumlarda hastal klar n kontrol alt na • al nabilmesi i ç in halk sa ğl ğ kurumlar ; - Sular n kontrol ü - İ nsan ç kart lar n n sanitasyon st a ndartlar na g ö re kontrol alt na al nmas - Artropod vekt ö rlerin kontrol ü - Besinlerin haz rlanmas ve paketlenmesi konular nda standartlar geli ş tirmi ş lerdir.Paraziter hastal klardan korunma ve kontrolde genel prensipler I- Enfeksiyonun nakil zincirinin k r lmas • a ) H zl tan ve spesifik tedavi b ) İ zolasyon ve karantina c ) Kemoprofilaksi d ) Vekt ö r kontrol ü f ) Rezervuar kontrol ü g ) Hava,toz ve pisliklerin ç evresel kontrol ü h ) Ç kart ve sekresyonlar n kontrol ü ) Yay lman n ö nlenmesi - Ki ş isel hijyen - Besin hijyeni - Artropod sokmas n ö nlemek i ç in uygun giyim ve repellent kullan mParaziter hastal klardan korunma ve kontrolde genel prensipler II- Hastal k etkeninin inaktive edilmesi a ) Fiziksel y ö ntemler - S cak: Past ö rizasyon, s ile sterilizasyon vb.. - So ğuk: D üş ü k s da tutma ve dondurma - Radyasyon: UV ş nlar na maruz b rakma b ) Kimyasal y ö ntemler - Klorlama - Enfeksiyoz veya potansiyel enfeksiyoz materyalin dezenfeksiyonu III- Konak direncini art rma - Genel imm ü niteyi d üş ü ren durumu teavi - Genel sa ğ l ğ n iyile ş tirilmesiParaziter hastal klardan korunma ve kontrol Su ; fekal-oral bula ş mada en ö nemli ara ç lardan biridir. • Ö zellikle geli ş mekte olan ü lkelerde su kaynakl ve ani patlayan amobiosis, giardiosis, cryptosporiosis gibi enfeksiyonlar s kl kla g ö r ü l ü r. Fekal-oral yolla kontamine su ve besinlerle bula ş an • enfeksiyonlardan korunmak i ç in: 1) Ki ş isel hijyen ve e ğitim 6) Kitle e ğitimi 2) Besin ve su sanitizasyonu 7) İ mmunizasyon 3) Vekt ö r kontrol ü 4) S v ve kat at klar n zarars zla ş t r lmas 5) Hasta ve port ö rlerin izolasyonu tedavisi uygulanabilir.ARTROPODLARLA ta ş nan hastal klar n kontrol y ö ntemleri İ nsektisid, repellent kullan m , artropod t ü r ü n ü n ü reme ve • da ğ l m n s n rland ran ö nlemler. İ nsektisidlerin geni ş ö l çü de kullan m artropodlarda diren ç • olu ş mas n ind ü klemektedir, b ö ylece yeni ve farkl toksik ajanlar n ü retimi gerekmektedir. İ nsektisidlerin yayg n kullan m ç evreye verdi ği zarar ile • de ters etkiler yaratmaktad r. Artropodlarla ta ş nan hastal klar, artropodlar n kona ğa • ula ş mas n ö nlemek suretiyle de s n rland r labilir. Bu ama ç la pencerelere, kap lara tel ö rg ü koymak ve repellent kullanmak gibi ö nlemler al nabilir.