2 -Tıbbi Parazitoloji Parazitolojiye giris PARAZ İ TOLOJ İ YE G İ R İ Ş ve PARAZ İ TL İ K V ü cuda d ş ar dan giren, organizman n ü zerinde veya i ç inde ya ş ayan hastal k etkeni olan mikro veya makro organizmalar n bir k sm bitkisel k ö kenlidirler. (Bakteri ve mantarlar). Orijin olarak hayvansal olanlar ise Zooparaz it olarak adland r l rlar. Parazitoloji: Zooparazitlerden, zooparazitlerin konduklar prganizma ile olan ili ş kilerinden, parazitlikten ve parazitli ğin konaklar ve parazitler ü zerindeki etkilerinden s ö z eden bilim dal d r. Etkensel parazitoloji üç ana ba ş l k alt nda incelenir: a) Protozooloji a) b) Helmintoloji b) c) Entomoloji c) Ö zg ü r ya ş amda temelde tek bir birey s ö z konusu iken, parazitik ya ş amda birine parazit di ğ erine konak denen iki de ği ş ik canl bulunmaktad r. Parazit: Hayat n n bir k sm nda ya da t ü m hayat boyunca kendinden b ü y ü k bir canl n n ü zerinde veya i ç inde ya ş ayan, orada geli ş ip ç o ğalabilen ve daima zarar veren canl lard r. Yunancada Parasitos (para=yan nda, sitos=besin) kelimesinden gelmektedir. Konak: Paraziti bar nd ran ve onun ya ş am i ç in gerekli olan ihtiya ç lar n kar ş layan parazitten daha b ü y ü k canl ya denir. Kesin konak (son konak): Parazitin eri ş kin ş eklini veya e ş eyli ç o ğalan d ö nemini bar nd ran konakt r. ( İ nsan T.saginata i ç in son konakt r) Ara konak: Parazitin eri ş kin olmaya n evrim d ö nemini yada e ş eysiz ü reyen ş eklini bar nd ran konakt r. Baz lar nda bir ara konak baz lar nda birden fazla arakonak vard r. T.saginatan n ara kona ğ tektir ve s ğ rd r. Dicrocoelium dendriticum iki ara kona ğ vard r biri kara salyangozu, ikincisi ise kar ncad r(Formica fusca). Rezervuar konak: Parazitin neslini s ü rd ü rmek i ç in daha ö nemli olan konakt r. Ascaris lumbricoides i ç in insan, Trypanosoma cruzi gibi hem insanda hemde yabani hayvanlarda yerle ş ebilen parazitler i ç in yabani hayvanlard r. Vekt ö r: Parazitozlu bir omurgal dan ba ş ka bir omurgal ya paraziti ta ş yan artropod veya di ğer omurgas za verilen add r. Biyolojik vekt ö r: parazit konak v ü cudunda ba ş kala ş m ge ç irir, bu ara ç o ğalabilir veya ç o ğalmaz. Mekanik vekt ö r: Parazitin ya ş am i ç in gerekl i de ğildir. Paraziti a ğ z yada di ğer v ü cut par ç alar ile bula ş t r r(at sinekleri, kara sinekler). Parazitler konakta yerle ş tikleri yere g ö re endoparazit veya ektoparazit diye adland r l rlar. Parazitlik: Parazitin konak v ü cudunda yerle ş erek onun zarar na olacak ş ekilde bir hayat s ü rd ü rmesine parazitlik denir. Ö zel parazitlik: Belli bir organda yerle ş erek parazitlenme. Ş a ş k n (egare)parazitlik: Belirli bir konakta parazitlenirken bazen ba ş ka konaklara yerle ş mesi. Ö rn: Capillaria hepatica kemirgenlerin kara ci ğerine yerle ş ir bazen insana da yerle ş ebilir. Rastlant sal (accidental)parazitlik: serbest ya ş ayan bir canl n n bazen rastgele bir konakta bulunmas . Ö rn:sivrisinek larvalar ., E.granulosus ’ un insanda parazitlenmesi.Protelean parazitlik: Bu parazitlikte eri ş kin ö zg ü r ya ş arken larvas parazit olarak ya ş ar. Ö rn:Miyaz etkenleri. İ magonal parazitlik: Larval d ö nemi ö zg ü r ya ş arken eri ş kin d ö nemi parazit olarak ya ş ar. Ö rn;Kan emerek beslenen sinekler ve ç engelli solucanlar. Hiper parazitlik: Parazitin di ğer bir p arazite konakl k g ö revi yapmas d r. Ö rn; sivrisinek- plasmodium, Phlebotom-leismaniz. Simparazitlik: Konak v ü cudu i ç inde ç e ş itli parazit parazit t ü rlerinin yumurta ve/veya larvalar n n depo edilmesi sonucu bunlar birbirleri ile rakip olurlar. Ve ş u olaylar olabilir: 1. Parazitten biri ya ş am na devam ederken di ğeri ö l ü r. Kona ğa ilk b rak lan larva sonradan geleni yok eder a) Parazitlerden biri kona ğ , dolay s yla di ğer paraziti ö ld ü r ü r. b) 2. Hem ilk hemde sonra gelen parazit ya ş amaya devam eder. 3. Fazla patojenit eden dolay konak ö l ü r ve parazitlerde yok olur. S ü per parazitlik: Herhangi bir parazit ile enfekte olan kona ğ n yeniden ayn parazitle enfekte olmas d r. Ö rn: Ascaris ile enf kona ğ n a ğ zdan tekrar Asc. Yumurtas alarak yeniden enf. Olmas . Multiparazitli k: Herhangibir kona ğ n birden fazla cins veya t ü r parazit ile enfekte olmas d r. Yalanc parazitlik: Parazit ger ç ekte konak vucudunda yerle ş memi ş oldu ğu halde yerle ş mi ş gibi g ö r ü nmesidir. Ö rn: Fasciola ile enf. Karaci ğer yiyenlerin d ş k s nda Fasciola yumu rtas n n g ö r ü lmesi. Obligatuar (zorunlu) parazitlik: Geli ş melerinde ya ş amlar n n bir b ö l ü m ü n ü parazit olarak ge ç irmek zorunda olanlar. Fak ü ltatif (istemli)parazitlik: Parazit olmadanda ya ş ayabilirler. Ö rn:miyaz etkenleri Parazitli ğin s ü resine g ö re: Ge ç ici parazitlik: Beslenme veya ba ş ka bir ihtiya ç i ç in kanakta k sa s ü re kalmas . Ö rn: tahta kurusu, sinek Yerle ş ik Parazitlik: hayat n n her d ö nemini konakta ge ç irmesi. Ö rn:Ascaris, uyuz. PARAZ İ TLER İ N PATOJEN ETK İ LER İ : Soyucu s ö m ü r ü c ü etki: Kona ğ n besinind en yararlanarak, i ş tah n keserek sindirim ve a) metabolizmay etkileyerek beslenmeyi etkilemesi. Toksik etki: Parazitlerin endotoksinleri bulunduklar h ü cre ve dokular etkiler. b) Travmatik etki: Parazitlerin ç e ş itli organellerinin(hortum, ç engel, dikenli yumu rta) c) dokular zedelemesi. (Schistosoma lar n yumurtalar ) İ rritatif etki: (tahri ş ) Parazitlerin bulunduklar dokular yabanc cisim gibi etkilemesi ve d) dokunun paraziti yok etmesine y ö nelik reaksiyonlara sebep olmas (Trichinella spiralis larvalar n n etraf n n kire ç lenmesi) Mekanik etki: Parazitlerin bas n ç , t kanma gibi zararlar d r. (Askaris) e) Litik etki: Baz parazitlerin eritici enzimleri ile dokular eritmesi(E.histolytica) f) Allerjik etki: Parazitin v ü cut proteinleri, salg ve ç kartolar konak i ç in aller jen olabilir. g) Anaflaktik ş ok gibi ö l ü mlere bile neden olabilirler. Enfeksiy ö z etki: Barsak parazitlerinin barsakta a ç t klar yaralarla ç e ş itli patojenlere giri ş h) yolu haz rlarlar.PARAZ İ TER HASTALIKLARIN TANISI Klinik semptomlar tan i ç in genellikle yeterli de ğildir. Direkt tan : ¦ Kan, d ş k , idrar, vaginal ak nt , deri kaz nt s , doku s v lar , ponksiyon s v lar , balgam, duodenum s v s , biopsi-otopsi materyallerinde parazitin herhangi bir evrim d ö neminin veya bu d ö nemlere ait bir par ç an n makroskobik ya da mikroskobik olarak g ö r ü lmesi. ¦ Besiyerinde ü retim. ¦ Hayvan inok ü lasyonlar ¦ Histo-patolojik inceleme İ ndirekt tan : Parazit kaynakl ya da parazite kar ş olu ş mu ş olan ü r ü nlerin g ö sterilmesi (serolojik reaksiyonlar, deri testleri) KONAKLARIN PARA Z İ TLERE KAR Ş I G Ö STERD İĞ İ TEPK İ LER Somatik reaksiyon A. H ü cresel reaksiyon: Fagositozla kendini g ö sterir. PNL, monositler ve k üçü k 1. monon ü kleer h ü creler rol al r Dokusal reaksiyonlar: 2. ¦ Enflamasyon: Parazitin yerle ş ti ği dokularda paraziti fagosite etmek i ç in makrofajlardan, epiteloid h ü crelerden ve doku h ü crelerinden olu ş an bir infiltrasyon olur. ¦ Metaplazi: Epitel ve ba ğ dokusu h ü crelerinin ayn h ü cre orijininden ba ş ka bir ş ekle d ö n üş mesi sonucu. ¦ Hiperplazi: Epitel ve ba ğ dokunun hipertrofisi sonucu h ü crel erin b ü y ü y ü p b ü y ü y ü p uzamas ¦ Neoplazi: Dokularda yeni olu ş umlar n meydana gelmesi Fonksiyonel reaksiyonlar B. Klinik, semptomatoloji Ba ğ ş kl k, anaflaksi-allerji PARAZ İ TER HASTALIKLARDAN KORUNMA YOLLARI ¦ Genel korunma : Parazit kaynaklar n yok etme - Kon aklar n, arakonaklar n ve do ğan n parazitle bula ş mas n ö nleme - Vekt ö rleri yok etme - Ara konaklar yok etme - E ğitim - ¦ Bireysel korunma Gerekli ö nlemleri alma - İ nsektisit kullan m - Proflaktik tedavi - A ş lama -