1 - Tıbbi Parazitoloji Parazitolojiye Giriş ve Sınıflandırma Prof. Dr. İzzet ŞAH İN Parazitolojiye Giri ş ve S ı n ı fland ı rmaTemel Kavramlar Birden fazla canl ı türünün, belirli ko ş ullar alt ı nda bir arada ? ya ş amas ı , simbiyozis olarak tan ı mlan ı r. Simbiyoz içinde yer alan 3 temel ya ş am ş ekli: ? S ığı nt ı l ı k (=commensalism) ? (Entamoeba coli- İ nsan) Yard ı mla ş ma (=mutualism) ? (Gevi ş getirenler – Bakteriler) Parazitlik (=parasitism) dir. ? (Plasmodiumlar- İ nsan)Parazitolojiye giri ş Özgür ya ş am, ba ğı ms ı z ya ş am ı temsil ederken; ? parazitik ya ş am, derecesi farkl ı olmakla birlikte di ğ er bir canl ı ya ba ğı ml ı ya ş amay ı temsil eder. Özgür ya ş amda temelde tek bir birey söz konusu ? iken, parazitik ya ş amda birine parazit di ğ erine konak denen iki de ğ i ş ik canl ı bulunmaktad ı r.Parazit: Hayat ı n ı n bir k ı sm ı nda yada tüm hayat ı boyunca kendinden büyük bir canl ı n ı n üzerinde veya içinde (vücut bo ş luklar ı , dokular, hücreler) ya ş ayan, orada geli ş ip ço ğ alabilen ve daima zarar veren canl ı lard ı r. Konak: Paraziti bar ı nd ı ran ve onun ya ş am ı için gerekli olan ihtiyaçlar ı n ı kar ş ı layan genelde parazitten daha büyük canl ı . Parazitlik: Parazitin konak vücudunda yerle ş erek onun zarar ı na olacak ş ekilde bir hayat sürdürmesine parazitlik denir.Parazitoloji Parazit, konak, parazitlik, parazit-konak ? ili ş kisi (Host-parasite relationship) ve bu ili ş kinin hem parazit hem de konak üzerindeki etkilerini inceleyen bilim . -T ı bbi parazitoloji -Veteriner parazitoloji -Zirai parazitolojiParazitoloji, parazitlerin; ? Morfoloji ve biyoloji ? Fizyoloji ve metabolizma ? Ekoloji ve epidemiy o loji ? Patogenez ve semptomatoloji ? İ mmunoloji ? Te ş his ve tedavi ile ilgilenmektedir. ?Parazitoloji ( ö karyotik mikrobiyoloji) üç ana bölüme ayr ı l ı r. Protozooloji (bir h ücreli hayvansal ? canl ı lardan söz eder) Helmintoloji (solucanlardan söz eder) ? Artropodoloji (eklem bacakl ı lar söz eder) ?Parazitolojide tan ı mlar Konak (host): Do ğ al ko ş ullarda bir enfeksiyon ? etkeninin yerle ş me, ya ş ama ve ço ğ almas ı na olanak tan ı yan canl ı ya konak denir. Kesin konak (son konak, final host, primer ? host): Parazitin eri ş kin ş eklini(helmint) veya e ş eyli ço ğ alan d önemini (protozoa) bar ı nd ı ran konakt ı r. ( İ nsan T.saginata i çin son konakt ı r, sivrisinek Plasmodium spp için son konakt ı r)Parazitolojide tan ı mlar Ara konak (intermediate host , sekonder ? host ): Parazitin eri ş kin olmayan evrim dönemini yada e ş eysiz üreyen ş eklini bar ı nd ı ran konakt ı r. Parazitlerin bir veya birden fazla ara konaklar ı ? olabilir. T.saginata ’ n ı n ara kona ğı tektir (s ığı r). ? Diphyllobothrium latum ’ un iki ara kona ğı 1. ? Ara konak,cyclops ; 2. Ara konak, tatl ı su bal ığı )Rezervuar konak (reservoir host): Paraziti ? üzerinde ta ş ı yan, kolay hastalanmamas ı nedeniyle bula ş mada önemli rol alan konak (Leishmania spp.-k öpek ba ş ta olmak üzere 100 kadar memeli hayvan).Parazitolojide tan ı mlar Vektör: ? Bir omurgal ı hayvandan, ba ş ka bir omurgal ı ya paraziti ta ş ı yan eklembacakl ı ya (arthropod) vektör denir. Biyolojik vektörlük (Aktif ve Pasif) ? Mekanik vektörlük (Aktif ve Pasif) ?Aktif biyolojik bula ş t ı rma Etken vektörde geli ş ir ? (Wuchereria bancrofti- Sivrisinek), Etken vektörde ço ğ al ı r ? (Rickettsia prowazeki – Bit ), Etken vektörde hem geli ş ir hem de ço ğ al ı r ? (Plasmodium spp. -sivrisinek).Pasif Biyolojik Bula ş t ı rma Vektörün v ücudunda geli ş en ya da ço ğ alan ? parazitin, tesadüfen yutularak bula ş mas ı (Hymenolepis nana- Pire) (Dracunculus medinensis- Cyclops)Mekanik vektör: Parazitin ya ş am ı için gerekli de ğ ildir. Paraziti a ğı z yada di ğ er vücut parçalar ı ile bula ş t ı r ı r. (kara sinekler ve hamam böcekleri) Aktif Mekanik Bula ş t ı rma (Ta ş ı y ı p ? sokarak):Stomoxis calcitrans-Leishmania tropica Pasif Mekanik Bula ş t ı rma(Ta ş ı y ı p ? de ğ erek):Enterik patojenler-Musca domesticaARTROPODOLOJ İProtozoonlar: Hareket Organellerine Göre 1- Sarcodina ( Pseudopodlular) 2- Flagellata ( Kamç ı l ı lar) 3- Sporozoa (Sporlular) 4-Cilliophora (Kirpikliler)İ ntestinal Sisteme Yerle ş en Nematodlar Örn:Ascaris lumbricoidesDokuya Yerle ş en Nematodlar Örn:Wuchereria bancrofti İ ntestinal Sisteme Yerle ş en Sestodlar Örn:Taenia saginataDokuya Yerle ş en Sestodlar (Larval Formlar ı ) Örn: Echinococcus granulosusIntestinal Sisteme Yerle ş enler Trematodlar Örn:Fasciolopsis buskiKaraci ğ er/Akci ğ er ’ e Yerle ş en Trematodlar Örn:Fasciola hepaticaDola ş ı m Sistemine Yerle ş en Trematodlar (blood flukes) Örn: Schistosoma sp.ArtropodlarArtropodlar Artropodlar dünyadaki hayvansal organizma ? gruplar ı n ı n içinde en kalabal ı k olan ı d ı r. Bilateral simetrili, hakiki vücut bo ş luklar ı bulunan ? vücutlar ı kitinsel bir d ı ş iskeletle örtülü olan, omurgas ı z canl ı lard ı r. Sindirim sistemleri a ğı zla ba ş lar, anüsle sonlan ı r. Bu ? sistemin yap ı s ı eklembacakl ı lar ı n vektör rolü oynay ı p oynamamas ı nda birinci planda rol oynar.ArtropodlarArahnidler (Arachnida)İ nsan sa ğ l ı ğ ı aç ı s ı ndan önemli insectalarInsectalar Insectalar ı n belli ba ş l ı özellikleri; ? - Vücutlar ı ba ş , gö ğ üs ve kar ı n olmak üzere üç farkl ı k ı s ı mdan olu ş ur - Ba ş lar ı nda bir çift anten vard ı r. - Eri ş kinleri 3 çift bacakl ı dı r. - Bacaklar ve varsa kanatlar gö ğ üs ’ e ba ğ lan ı rlar.