Petrografi Petrografi 3a MAGMATİK KAYAÇLARMAGMA: MAGMA: YUNANCA “ H AM U R” ANLAMINA GELEN MAGMA, YERKABUĞUNUN DERİN KISIMLARINDA BULUNAN, ÇOK KARMAŞIK BİR KİMYASAL BİLEŞİME VE JEOLOJİK BÜTÜNLÜĞE SAHİP, ÇOK YÜKSEK SICAKLIK VE BASINÇ ALTINDA BULUNAN BİR MOLEKÜLER ERİYİK ŞEKLİNDE TANIMLANIR. MAGMATİK KAYAÇLARIN BÜYÜK BİR KESİMİ İLKSEL MAGMADAN İTİBAREN TÜREMİŞLERDİR. İLKSEL MAGMANIN BİLEŞİMİNİ ANCAK KATILAŞMIŞ OLAN BAZİK KAYAÇLARDAN İTİBAREN TAHMİN ETMEK MÜMKÜNDÜR. EN YAYGIN OLAN MAGMA TİPİ SİLİKATLI OLAN MAGMALARDIR. AYRICA ÇOK NADİR OLARAK KARBONATLI MAGMALARA DA RASTLANABİLİR (Ör: Karbonatitler). MAGMALARDA BULUNAN ANA ELEMENTLER Si, Al, Fe, Mg, Ca, Na, K, Ti, P ile O, H, Cl, F, S Bu elementler genelde oksijen ile birleşir ve kimyasal bileşim SiO2, Al2O3,vb.. gibi verilir. MAGMALARIN DAVRANIŞLARINI ETKİLEYEN PARAMETRELER: - SICAKLIK (700-1200 C) Doğrudan Gözlem - BASINÇ - VİSKOZİTE - KİMYASAL BİLEŞİM - ÇEVRESEL KOŞULLARMAGMALARIN OLUŞUMU: MANTONUN KISMİ ERGİMESİ KABUĞUN ERGİMESİ BAŞLICA TEKTONİK FAALİYETLER SONUCU OLARAK (JEOTERMAL GRADYAN ARTIŞI VEYA DALMA-BATMA OLAYLARI) DERİN MANTO SORGUÇLARITektonik Ortamlar ve MagmatizmaMAGMALARIN OLUŞUMU ERGİME KAVRAMI: MAGMALARIN OLUŞUMUNDA EN ÖNEMLİ SÜREÇTİR. ERGİME MANTO VEYA KABUK MALZEMESİNDE MEYDANA GELEBİLİR. MANTO ERGİMESİNDE OLUŞAN MAGMALAR GENELDE BAZİK BİLEŞİMLİDİR. KABUK ERGİMESİNDE İSE ASİDİK BİLEŞİMLİ OLMAKTADIRLAR. PİROLİT: TÜKETİLMEMİŞ MANTO OLUP 3 KISIM PERİDODİT+1KISIM BAZALTTAN OLUŞUR. KISMİ ERGİME ORANLARI OLUŞACAK OLAN MAGMANIN DA KÖKENSEL ÖZELLİKLERİNİ TAYİN EDECEKTİR. MANTO VEYA KABUKTAKİ KISMİ ERGİME NEDENLERİ SICAKLIK YÜKSELMESİ ORTAMA UÇUCU BİLEŞENLERİN EKLENMESİ BASINÇTAN KURTULMA (DECOMPRESSİON)KISMİ ERGİME TİPLERİ FRAKSİYONEL (BÖLÜMLÜ) ERGİME yüksek yoğunluklu manto’nun erimesi sırasında oluşan sıvı faz ile erime kalıntısı katı faz arasındaki bağıl yoğunluk farkı, kabuk kayaçlarından fazla olduğundan oluşan sıvı derhal diyapirik yükselime geçer. Modal fraksiyonel ergime (eriyiğe geçen mineraller ilksel modal bileşim ile orantılıdır) Modal olmayan frak. erg. (bileşenlerin eriyiğe geçme oranları ilksel bileşimden çok, erime sıcaklığı ile ilgilidir) DENGELİ ERGİME oluşan eriyik ile kalıntı arasında yoğunluk farkı küçükse, oluşan eriyiğin diyapirik yükselimi için eriyiğin belirli bir miktara ulaşması gerekir.Bu süre içinde eriyik ile katı bileşenler reaksiyona girer ve dengeye geçilir.MAGMATİK KAYAÇLARIN SINIFLANDIRILMASI JEOLOJİK BULUNUŞLARINA GÖRE (derinlik-plütonik, damar-hipabisal, yüzey-volkanik) RENK SINIFLAMASI A. Genel renge göre Açık renkli (felsik) kayaçlar (açık renkli minerallerin bol bulunduğu kayaçlar Koyu renkli (mafik) kayaçlar (koyu renkli minerallerin bol bulunduğu kayaçlar Çok koyu (ultramafik) renkli kayaçlar (en az %90) B. Ultramafik kayaçlar dışında, kayaçların içerdiği koyu renkli mineral miktarına yani renk indisine göre (%) 0-10 Hololökrat 10-35 Lökokrat 35-65 Mezokrat 65-90 Melanokrat 90-100 Holomelanokrat - Mineralojik sınıflama * Modal Mineralojik Bileşim ve Kullanımı (Nokta sayma yöntemi: sayma hataları, kişisel hata, analitik hata-küçük tanelide hata küçük İncekesit görüntülerinden itibaren görüntü analizleri) * Normatif Mineralojik Bileşim * Mineral Kimyası Analizleri Kayaç Kimyasal Analizlerine göre (Ana element, iz element)Magmatik Kayaçlar Magmatik Kayaçlar oluşturan magmalar, genelde silikatlı magmalar olup, kıtasal kabukta ortalama %60, okyanusal kabukta ortalama %47 oranında SiO2 mevcuttur. Üst kabuk daha silisik, alt kabuk ise daha baziktir. Volkanik faaliyetler nedeniyle yeryüzüne ulaşan magmaların özellikleri ve davranışları doğrudan gözlem ile tespit edilirken, daha derinlerde kristalleşen magma kütleleri için ise magma davranışı ancak tahmin edilebilmektedir. Magma kütleleri aslında sadece sıvı faz bileşeninden ibaret olmayıp, bünyede katı ve gaz fazı da bulundurmaktadır. Katı faz çevreden kopartılan kayaç parçaları, kısmi ergimeden arta kalan manto parçaları olabildiği gibi, kristalleşme ile ilgili olarak mineraller de bulunabilir. Her bir mineralin kendisine özel bir kristalleşme sıcaklığı bulunmaktadır. Bu sıcaklık değerine düşüldüğünde magmadan kristaller ayrılır. Jeolojik Bulunuş Yerlerine göre -Derinlik-Plütonik -Damar-Hipabisal -Yüzey-Volkanik kayaçlar olarak ayrılırlar. Magmatik kayaçların tanımlanmasında başlıca üç özellik kullanılır: oluşumları, bileşimleri, Yapısal-Dokusal özellikleri Bulunuşlarına Göre Sınıflama PLÜTONİK:Magmanın derinlerde yavaş soğuması ile oluşurlar. Tamamı ile kristallerden oluşur. İri taneli kayaçlardır. Genelde tanesel doku gösterirler. VOLKANIK:Magmanın yüzeyde kristalleşmesi ile oluşurlar. Hızlı soğuma nedeniyle mineraller kristalleşecek zamanı bulamazlar. İnce tanelidirler. Genelde porfirik, bazen afirik doku gösterirler. HİPABİSAL:Magmanın yüzeye yakın derinliklerde kristalleşmesi ile oluşurlar. Derinlik ile Volkanik kayaçlar arasında geçiş özelliğindedir. İnce ve orta tanelidir. Tanesel veya porfirik doku gösterirler. Mineralojik ve Kimyasal Sınıflandırma • Felsik Kayaçlar: Feldispat ve kuvars içeriğinin yüksek olduğunu gösteren terimdir. Ayrıca Nefelin gibi feldispatoid içeren kayaçlar içinde kullanılır. Felsik kayaçlar için örnek: Granit • Mafik Kayaçlar: Magnezyum ve Demirli minerallerin bol olduğu kayaçlardır. Ferromagnezyen mineraller de denir. Örneğin; biyotit, amfibol, piroksem, olivin, Fe-Ti oksitler. Örnek: Bazalt, Gabro • Ultramafik Kayaçlar: Mg ve Fe içerikleri çok yüksek kayaçlardır. Çok az Feldispat içerirler. Örnek: PERIDOTIT • Silisik Kayaçlar: Kuvars ve Alkali Feldispatlarca zengindirler. Magmatik Kayaç Sınıflaması Asidik Ortaç Bazik Granit Diyorit Gabro Riyolit Andezit Bazalt (Porfirik) Intruzif Ekstruzif