Makine Mühendisliğine Giriş Pimler MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU P İMLER Tanım : Birden fazla sayıda parçayı istenilen konumda tutma, parçalar arası yatay ve dü şey kaymayı önleme, merkezlemeyi sa ğlamak amacıyla kullanılan makine elemanlarına P İM denir. Silindirik Düz Pim : Sertle ştirilmeden kullanılan silindirik bir pimdir. Şekilde görüldü ğü gibi iki tipi mevcuttur. Tür A da bir ucu 15 ° pahlı di ğer ucu bombeli, tür B de ise iki ucu 15 ° pahlı şekilde yapılırlar Silindirik İç Vidalı Sertle ştirilmi ş Pim : Bu pim genellikle el takımları, kalıplar, ölçme avadanlıklarında kullanılır. Ancak özel çektirme düzenekleri veya cıvata kullanılarak yerinden sökülebilirler. Bir ucu 15 ° pahlı, di ğer ucu çapa uygun delik delinerek iç vida açılmı ştır. Şekilde görüldü ğü gibi iki tipi vardır. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU Sade Konik Pim : Silindirik pimlere göre sökülüp takılması daha kolay, üzerinde 1/50 oranında koniklik bulunan pimdir. Kör deliklerde kullanılmaz. Konik pimlerin deliklerini açmak için önce küçük çaplı boydan boya bir delik sonra pimin ortalama çapında yarıya kadar bir delik delinir. Son olarak 1/50 oranında konik rayba çekilir. Dı ş Vidalı Konik Pim : Bu pimin dı şına vida açılmı ştır takıldı ğı yerden somunla çektirilerek çıkartılır. İç Vidalı Konik Pim : Bir ucu kapalı konik pim deliklerinde kullanılır. Cıvata yada pim çıkartma aparatıyla yerinden çıkartılır. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU Yivli - Kertikli Pimler : Bu pimler 8 farklı standartta toplanmı ştır. Ortak özellikleri pim çubu ğunun çevresine 120° aralıkla açılmı ş 70 ° lik V biçimli üç adet yivin pim çapını büyütmesidir. Yivleri özel tezgahlarda açılır. Bu pimlerin kullanıldı ğı deliklerde rayba çekmeye gerek yoktur. Sakıncaları sık sökülüp takılan yerlerde zamanla hassasiyetleri azalır. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU Yaylı Pimler : Boydan boya kanal açılmı ş uç kısımları pahlı yay çeli ğinden yapılmı ş boru biçimli pimdir. Avantajları: 1. Titre şimli ortamlara elveri şlidir. (Kendili ğinden gev şemez) 2. Aynı delikte cıvata ve somunla birlikte büyük çaplı olanlar kullanılabilinir. 3. Zorlama anında kesilmezler kırılırlar. Kırık parçalar delik içinde kalmaz. Ma şalı (Gupilya) Pimler : Perno, mil, cıvata üzerine takılan, elemanların kendili ğinden sökülmesini önleyen, yarım daire kesitli çubu ğun ma şa biçiminde katlanmasıyla elde edilen pimdir. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU V İDALAR Tanım : Silindirik veya konik iç veya dı ş yüzeylere açılmı ş helisel oluklara vida denir. Vidaların sınıflandırılması a şa ğıdaki tabloda gösterilmi ştir. Di ş Üstü Çapı : Vida açılmı ş silindirin çapıdır. Pratikte anma ölçüsü olarak adlandırılır. Adım : Vida için belirleyici elemandır. Vidalarda iki di ş arasındaki uzaklık ya da vidanın bir turda aldı ğı yoldur. Bölüm Dairesi Çapı : Vidanın di ş üstü çapı ile di ş dibi çapı arasından geçen çapın ölçüsüdür. Normalde böyle bir çap yoktur. Hesaplamalarda kullanılır. Di ş Dibi Çapı : Vidanın di ş dibinden ölçülen çaptır. Di ş üstü çapından iki di ş yüksekli ğinin çıkarılmasıyla bulunur. Di ş : Helisel vida kanalı açıldıktan sonra olu şan çıkıntılardır. Vida di şleri çe şitli profillerde olabilir. Ancak bir vidanın bütün di şleri aynı profildedir. Di ş Yüksekli ği : Vidanın di ş üstü ile di ş dibi çapı arasında kalan, tek taraflı uzaklıktır. Vida E ğim Açısı : Vida di şlerini olu şturan helis e ğrisinin, bölüm dairesi açınım do ğrusu ile yaptı ğı açıdır. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU Ölçü Sistemine Göre Vidalar Di ş Profiline Göre Vidalar Üçgen Vidalar : Ba ğlantı amacıyla kullanılan bu vidalar metrik yada inç sistemine göre imal edilirler. İç vida ve dı ş vida olarak açılırlar. Metrik Üçgen Vida (Normal di ş) Metrik üçgen vidaların ince di şli olanları da imal edilir. Bunlar sarsıntılı ve titre şimli ortamlarda kullanmaya elveri şlidir. Normal di ş vidalarına göre kendili ğinden sökülmeleri zordur. Küçük döndürme momentleri ile büyük sıkma kuvvetleri elde edilir. Küçük adımlı oldukları için sızdırmazlık amacıyla kullanılırlar. Kopma dirençleri yüksektir. Whitworth Üçgen Vida : Ölçüler inç sistemine göre verilmi ştir . Whitworth üçgen vidaların ince di şli olanı da vardır. Metrik Vidalar Vida elamanı boyutlarının birimi (mm) dir. İki di ş arası adım olarak ifade edilir. Whitworth Vidalar Vida elamanı boyutlarının birimi (inç) tir. Adım de ğeri yerine bu vidalarda 1" (25,4 mm) uzunluktaki di ş sayısı esas alınır. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU Metrik Vida İle Whitworth Vida Arasındaki Farklar Metrik Whitworth 1. Tepe açısı 60 ° (di ş profil açısı) 55° 2. Boyutlar mm inç 3. Sembol M W 4. Adım P(Tablo’dan) P(25,4mm/Z (di ş sayısı)) Amerikan (Unified Screw Thread (UST)) Vidaları : Bu vidalar Amerikan standartlarına dayanır. Kaba olanları UNC (coarse thread series), ince olanları UNF(fine thread series), çok ince olanları UNEF (extra fine thread series) olarak gösterilir. Ölçüleri inç sistemine göre verilir. Tepe açıları 60° dir. Normal whitworth vidalar gibi gösterilir. 1 den 12 ye kadar numaralandırılmı ştır. Trapez Vidalar : Tepe açısı 30° olan kesik üçgen şeklindeki bu tip vidalar ince kaba şekilde üretilirler. Bu vidanın sembolü “Tr” şeklindedir. Hareket iletmek amacıyla tezgah tablosunda vidalı preste ve mengene mili gibi yerlerde kullanılır. Testere Di şli Vidalar : Bu vidaların di ş profilleri testere di şine benzer genellikle tek yönlü kuvvet ve hareket iletiminde kullanılırlar . Tepe açısı 30° olup tek yönlü olarak yapılmı ştır. Di ş dipleri yuvarlatılmı ştır. Di ş üstü çapına do ğruda 3° lik açı verilmi ş ve böylece tepe açısı 33° ye yükseltilmi ştir. Dayanımları yüksektir. Di ş profilinin özelli ğinden ötürü vidalı preslerde yaygın kullanılır. “Te” sembolüyle gösterilir. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU Yuvarlak Vidalar : Hareket vidasıdır. Tepe açısı 30° dir. Di ş dibi ve di ş üstü yuvarlatılmı ştır. Di ş profilleri yuvarlak oldu ğu için sürtünme azdır. Su vanaları, hortum ba ğlantı rekorları, plastik ve camların kapak vidaları gibi yerlerde kullanılır. “Yv” ile gösterilir. Adımları (P) 1" teki di ş sayısı olarak verilir. Kare Vidalar : Hareket vidalarıdır. Di ğer vidalara göre yapımı çok kolaydır. İnç ve mm ölçülerde yapılır. İhtiyaca cevap verecek şekilde istenilen adımda kare vidası açılabilir. Standardı yoktur. Sembolü “Kr” dir. Adımı mm için tablodan seçilirken inçli ölçülerde 1" teki di ş sayısı olarak verilir. Özel Profilli Vidalar : Belirtilen standart di ş profillerinin dı şında kalan ve tablo de ğerleri dı şında yapılan vidalar bu gruba girer. Yandaki şekilde bilyeli vidalarda oldu ğu gibi. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU Adım Aralı ğına Göre Vidalar Normal Di ş Vidaları : Metrik yada whitworth standart üçgen vidalardır. Kısa gösterimleri M12, W 5/8 " İnce Di ş Vidalar : Di ş üstü çapları normal di ş vidalarıyla aynı, parmaktaki di ş sayısı daha fazla olan vidadır. Kısa gösterimlerde di ş üstü çapı adım yada parmaktaki di ş sayısı ile ifade edilir. Örne ğin M12 x 1,5 W15,88 x 1/18 " gibi . İnce dişli vidalar yüksek dayanım, sızdırmazlık ve ayar gereken yerlerde kullanılırlar. A ğız Sayısına Göre Vidalar Tek A ğızlı Vidalar : Vidaya tam alın yüzeyinden bakıldı ğında ba şlangıcı tek a ğızlı olan vidadır. Genellikle bütün vidalar tek a ğızlıdır. Gösterimleri M 10, W 1/2 " gibi Çok A ğızlı Vidalar : Vidaya tam alın yüzeyinden bakıldı ğında ba şlangıcı birden fazla a ğza sahip olan vidalardır. Çok a ğızlı yapmaktan maksat di ş derinli ğini arttırmadan vida adımını büyütmektir. Örne ğin et kalınlı ğı az küçük çaplı millere çok a ğızlı vida açılması tercih sebebidir. Gösterimi Kr40x8 P4 şeklindedir. Burada 40mm di ş dibi çapı, 8 mm adımı, P4 a ğız adımı 4mm, dolayısıyla a ğız sayısı = 8 / 4 = 2 a ğız şeklinde yorumlanmalıdır. Kullanma Amacına Göre Vidalar Ba ğlantı Vidaları : Genelde üçgen profilli metrik ve inç olabilir. 2 veya daha fazla parçayı birbirine ba ğlamak amacıyla kullanılırlar. Hareket Vidaları : Hareket ve kuvvet iletmek amacıyla kullanılan KARE, TRAPEZ, TESTERE ve YUVARLAK profilli vidalardır. Ço ğunlukla mengenelerde, preslerde, tornalarda, frezelerde ve takım tezgahlarının tabla hareketlerinde kullanılırlar. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU Helis Yönüne Göre Vidalar Sarım ve ilerleme yönüne göre yapılan sınıflandırmadır. 1. Sa ğ Helis Vidalar : Saat ibresi yönünde dönerek ilerleyen vidadır. Aksi söylenmedikçe tüm vidalar sa ğ helisli vidadır. 2. Sol Helis Vidalar : Saat ibresinin tersi yönünde dönerek ilerleyen vidalardır. Kullanım Alanına Göre Vidalar A ğaç vidaları, saç vidaları ve boru vidaları şeklinde sınıflandırılırlar. 1. A ğaç Vidaları : Ah şap ba ğlantılarında kullanırlar. Profilleri üçgen olup di ş boşlukları di ş dolusuna göre daha fazladır. Di ş açılan yüzey genellikle koniktir. Piyasada a ğaç vidası olarak anılırlar. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU 2. Sac Vidaları : Sac bağlantılarında kullanılan vidalardandır. A ğaç vidalarına benzerler. Uç kısımları koniktir. Delik delindikten sonra vida di şini kendileri açarlar. Piyasada sac vidası olarak anılırlar. 3. Boru Vidaları : Sabit ve rakorlu boru ba ğlantılarında üçgen profilli olarak kullanılan vidalardır. Di ğer vidalarda oldu ğu gibi di ş üstü çapıyla de ğil boru iç çapıyla anılırlar. Metrik ve inç ölçülerinde yapılırlar. Vida Di şlerinin Açılması Vida di şleri ya tala ş kaldırılarak veya tala ş kaldırılmadan açılırlar. Üçgen profilli vida di şlerinin tala ş kaldırılarak açılmasında kılavuz ve pafta adı verilen takımlar kullanılır. Kılavuzlar : Deli ğin içine di ş açmak için kullanılırlar. Standart olan her vida için kılavuz takımı gerekir. Piyasada normal di ş k ılavuz takımları 3’lü, ince di ş k ılavuz takımları 2’li, makine kılavuzları tekli seriler halindedir. Paftalar : Dı ş yüzeylere di ş açmak için kullanılırlar. Standart olan her dı ş vida için bir pafta gereklidir. Piyasada paftalar lokmalı, yarıklı ve kapalı tipte bulunurlar. MAK İNE MÜHEND İSLİĞİNE G İR İŞ Doç.Dr. İrfan AY-Ar ş.Gör.T.Kerem DEM İRC İO ĞLU