İmalat Yöntemleri - II Plastik Şekil Verme Yöntemleri İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 1 MAKİNA * ENDÜSTRİ Prof.Dr.İrfan AY Arş.Gör.T.Kerem DEMİRCİOĞLU Öğr. Murat BOZKURT * Balıkesir - 2008İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 2 PLASTİK ŞEKİL VERME YÖNTEMLERİ METALE PLASTİK ŞEKİL VERME İki şekilde incelenir. * HACİMSEL DEFORMASYONLA YAPILAN İŞLEMLER Dövme –Haddeleme –Extrüzyon-Tel çekme * SAÇ ŞEKİLLENDİRME YOLU İLE YAPILAN İŞLEMLER Eğme – Derin Çekme – Kesme (Yalnızca bu işlem, plastik deformasyonla şekillendirme işlemin den ziyade kesme işlemini çağrıştırır.) HACİMSAL DEFORMASYONLA PLASTİK ŞEKİL VERME YÖNTEMLERİ İMALAT İŞLEMLERİ Dövme Extrüzyon Haddeleme Tel çekmeİMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 3 SAÇ ŞEKİLLENDİRME İLE PLASTİK ŞEKİL VERME YÖNTEMLERİ SAÇ İŞLEMLERİ Eğme-Bükme Derin çekme Gererek şekillendirmeİMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 4 PLASTİK ŞEKİL VERMEDE TEMEL KAVRAMLAR DEFORMASYON NEDİR? Malzemeye uygulanan bir kuvvet sebebiyle malzeme şeklinde değişme olmasına deformasyon adı verilir. Elastik deformasyon Plastik deformasyon Deformasyon geçici ise elastik, kalıcı ise plastik deformasyon adı verilir. ELASTİK / PLASTİC = DEFORMASYON’UN ANLAMIİMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 5 DEFORMASYON İÇİN HANGİ YÜKLER UYGULANIR YÜKLERİN MALZEME ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ NASIL OLUR? YÜK NEDİR? GERİLME NEDİR? Yük, makine parçası üzerine dıştan uygulanan kuvvettir. Gerilme, Dıştan uygulanan kuvvete karşı malzeme içersin de doğan karşı koymanın adıdır. a)- Acaba iki parçaya da 5 ton yük uygulasak ne olur? Cevap: Küçük kesitte doğacak gerilme ? = F/A formülü gereğince ? = 5000 daN/100 mm 2 = 50 daN /mm 2 Büyük kesitte doğacak gerilme ? = F/A formülü gereğince ? = 5000 daN/400 mm 2 = 12,5 daN /mm 2 Buradan yükün doğuracağı gerilmenin ALAN la alakalı olduğu görülüyor. Doğacak gerilme ? = 15 daN / mm 2 sabit olsun isteyelim. Acaba yükler ne olur? Küçük kesitte = ? = F/A dan F = 15 daN/mm 2 .100 mm 2 =1 500 daN Büyük kesitte ? = F/A dan F= 15 daN / mm 2 .400 mm 2 =6 000 daN Çekme Basma E ğ m e Kesme BurmaİMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 6 MUKAVEMET: Malzemenin dıştan etkiyen kuvvetin malzeme içindeki direnme kabiliyetinin bir ölçüsüdür. Akma mukavemeti % 0,2 akma mukavemeti Maksimum çekme mukavemeti Kopma mukavemeti Çentik darbe mukavemeti Yorulma mukavemeti Eğme mukavemeti Kesme mukavemeti Burulma mukavemeti gibi çeşitleri vardır. KATILIK(Stiffness) = YOUNG MODÜLÜ Malzemeleri plastik deformasyona uğratmadan kullanmak önemlidir. Onun için malzemeler çalışacağı yerde kullanılırken katı = rijit halde olmalıdırlar. Aşağıda görülen köprü, bisiklet ve uçak malzemeleri, üzerlerindeki yükleri minimum esneme ile karşılamaları gerekir.İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 7 YOUNG MODÜLÜ ( Elastisite ) NEDİR? Elastik bölgede malzemenin katılığının = rijitliğinin bir ölçüsüdür. E = ? / ? KAYMA MODÜLÜ ( Shear modul ) : Elastisite- young modülü, tek eksenli çeki-bası’da elastik bölgede gerilme-strain ilişkisini verir. Başka elastik deformasyon çeşitleri de vardır. Örneğin milin burulması gibi… O zaman kayma modülü ile hesap yapılmalıdır. G = ? / ? HACİMSAL MODÜL (Bulk modülü) : Herhangi bir hidrostatik yük uygulandığında, doğan hidrostatik gerilmenin volumetrik strain’e (şekil değişimine) oranına hacimsel modül denir. İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 8 POİSSON ORANI (Poisson ratio) : Başka bir önemli elastik deformasyon bölgesi özelliğidir.Bir malzeme elastik olarak zorlandığında Çap yönündeki değişimin Boyca değişime oranına poisson oranı denir. Poisson oranı ? = (?L 2 /L 2 ) /?L 1 /L 1 ) Al = 0,33 Cu = 0,33 Mg = 0,35 Ti = 0,34 Lastik = 0,50 DD = 0,21-0,26 cam = 0,24 Beton = 0,20 Pasl. Çelik = 0,30-0,31 SPESİFİK ÖZELLİK : Bazı kullanım yerlerinde minimum ağırlık , maximum mukavemet istenir.Parça ağırlığı, kullanılan malzemenin yoğunluğuna ve hacmine bağlıdır.Yoğunluk bir malzeme özelliğidir.Maximum mukavemet / Yoğunluk oranı önemli bir özellik olarak ortaya çıkar.Buna spesifik mukavemet denir Kuvvetli, fakat aynı zamanda hafif malzemeler =spesifik mukavemet için aşağıdakilerden hangi parametreler en uygunudur? Spesifik özellik = Max.mukavemet / ağırlıkİMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 9 Malzeme seçiminde en önemli noktalardan birisi mukavemet / ağırlık parametresidir.Bazı kullanım alanları için bu parametre kaçınılmazdır.Bu oran Ti için 200 * 10 3 dür. Oranlar : Dökme demir : 21*10 3 Çelik : 64*10 3 Al alaşımları : 74*10 3 Beton : 1,3*10 3 Titanyum : 200*10 3 SÜNEKLİLİK : Bir malzeme plastik olarak deforme edildiğinde deformasyon miktarının bir ölçüsüdür. Ductile materials exhibit significant permanent deformation after yielding before fracture. Copper DuraluminİMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 10 SÜNEKLİLİK : Aşağıda üç farklı temperleme işlemi görmüş bir alüminyum malzemenin süneklilik kıyasını inceleyiniz? GEVREKLİK : Bir malzeme zorlandığında plastik deformasyon göstermeden hasar vermesi, onun gevrek olması sebebiyledir. TOKLUK : Bir malzeme zorlandığında hem yüksek mukavemet göstermesi hem de yüksek süneklilik göstermesi halinde tok malzeme olarak anılır.Aşağıda en güçlü+tok+sünek malzeme örnekleri görülmektedir.İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 11 TOKLUK (Toughness) : Malzemelerde (Mukavemet + süneklilik ) göstergesidir.Aynı zamanda gerilme altında malzemeyi kırmak için harcanan enerjinin de bir ölçüsüdür.Çekme deneyi eğrisi altında kalan eğrinin alanı “enerji” ifadesidir. Hangi durumda tokluk çok daha önemlidir? KIRILMA TOKLUĞU : Yük altında malzemenin çatlak yayılmasına karşı direncinin sayı ile ifade edilmesidir. K = ? (?.a) 1/2 formülü ile gösterilir. K’ sı büyük olan malzemeler çatlak yayılmasına karşı daha dirençli olacaklardır. ÇENTİK DARBE ( Impact )TOKLUĞU= ENERJİSİ : Malzemelerin kırılma(enerjileri) işlerini ifade eder. Sünek malzemeler gevrek malzemelerden daha büyük kırma enerjisi gerektirirler. Süneklilik – tokluk – çentik darbe enerjisi arasında genel bir bağıntı mevcuttur.İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Dr. İrfan AY 12 YORULMA TOKLUĞU=DİRENCİ : Malzemeler tekrarlı yüklemelerden sonra yorulurlar.Bir malzemenin tekrarlı yük altında, içindeki çatlağı büyütmeye uğraşırken, malzemenin direnmesini ifade eder. Çekme deneyi ile plastik şekil verme arasında ilişki varmıdır ? Evet . Kuvvet ve şekil değiştirmeler arasındaki bağıntıların incelenmesi en iyi çekme deneyi uygulamasından öğrenilir.