1 - Halk Sağlığı Pnömonilerin Epidemiyolojisi ve önemi PNÖMONİLERİN EPİDEMİYOLOJİSİ VE ÖNEMİ Prof. Dr. Ahmet ÖZTÜRK Pnömoni; akciğer parankiminin inflamasyonudur Bakteriler, viruslar, mantarlar ve parazitler başta olmak üzere pnömoniye neden olabilen 100’den fazla etken mevcuttur. Akciğerlerin savunma mekanizmalarının bozulması sonucu ortaya çıkar Ateş, nezle ve öksürük ilk belirtilerdir; çocuklarda huzursuzluk, perioral siyanoz, interkostal çekilmeler, burun kanatlarının solunuma katılması dikkat çeker. Büyüklerde; baş ve eklem ağrıları, üşüme, titreme ve halsizlik eşlik eder balgam, hemoptizi, göğüs ağrısı ve dispne vardır. • Anatomik • Lober • Bronkopnömoni • İnterstisyel • Etyolojik • Bakteriyel • Viral • Paraziter • Fungal Sınıflama • Klinik • Tipik • Atipik • Oluş yerine göre • Toplum kökenli (TKP) • Hastane KP • Bağışıklığı baskılanmış kişilerde gelişen En Sık Görülen Pnömoni Etkenleri : a- Bakteriler: Stafilokok, Streptekok, H.İnfluenza, Pnömokoklar, Klebsiella, Mikoplazma b- Viruslar: Kızamık, Respiratuar sinsityal virus, Adenoviruslar, Rinoviruslar, İnfluenza, Parainfluenza virusları, Su çiçeği c- Mantarlar: Candida, Histoplazma, Koksidiomikoz, Blastomikoz d- Riketsiyalar: Coxiella burnetti e- Protozoonlar: Pnomosistis carini, Toxoplasmosis f- Parazitler: Larva migrans, Ascaris NONİNFEKSİYÖZ ETKENLER A- FİZİK ETKENLER: Soğuk ve kirli hava B- KİMYASAL ETKENLER: Zehirli gazlar ve sanayi gazları C- ASPİRASYON ETKENLER: • Yabancı cisim aspirasyonları • Gazyağı aspirasyonları • Amniotik sıvı • Besinler • Lipoid maddeler D- HİPOSTATİK PNÖMONİLER: • Yaşlılarda ve • Uzun süre yatanlarda görülür. BULAŞMA YOLLARI 1- Damlacık yolu 2- Hava yoluyla 3- Doğrudan oral yol 4- Kontamine olmuş eşyalar 5- Fekal-oral yol (Loeffler ) PNÖMONİYİ HAZIRLAYICI NEDENLER: 1-KİŞİYE AİT NEDENLER a- Yaş b- Düşük Doğum Ağırlığı c- Beslenme bozukluğu, anne sütü almama d- Kızamık, Grip vb. akut enfeksiyonlar e- Kronik Hastalıklar: KOAH, diyabet vb f- Sigara içme KİŞİYE AİT NEDENLER (Devam) g- Anestezi Alma-Ameliyat Olma, İmmünite Bozukluğu, Kortizon Alınması. h- Alkolizm, uyuşturucu alışkanlığı i- Gereksiz ve aşırı antibiyotik alımı j- Konjenital Anomaliler: Özefago-trakeal fistül k- Aşısız olma l- Çinko / Vitamin A eksikliği 2-ÇEVREYE AİT NEDENLER: a- Soğuk ve nemli ortamlar b- Kirli hava ve duman c- Sigaraya maruziyet d- Sosyo-ekonomik düzey düşüklüğü e- Annenin çocuğa bakım hataları f- Kalabalık ortam Epidemiyolojik Özellikleri 1. KİŞİYE AİT ÖZELLİKLER : a. Yaş: Her yaşta pnömoni görülebilmektedir, ancak çocukluk yaşlarında daha sıktır. Son yıllarda gelişmiş ülkelerde olduğu gibi, ülkemizde de ileri yaşlara kaymaktadır. Çocukluk ve yaşlılık döneminde hastalık daha ağır seyreder b. Cinsiyet : Cinsler arasında önemli bir farklılık yoktur. Ancak erkeklerdeki ölüm oranları kadınlara göre biraz daha yüksektir. İl ve İlçe Merkezlerindeki Pnömoni Ölümlerinin Cinsiyete Göre Dağılımı (Türkiye) 1992 1995 1999 2000 2005 2008 Erkek % 54.1 53.9 55.6 57.2 57.8 57.1 Kadın % 45.9 46.1 44.4 42.8 42.2 42.9 Toplam 4680 2827 2284 2107 1589 2140 c. Irk : Siyah ırktakilerde pnömoni vaka ve ölümleri beyazlara göre biraz daha fazla görülmektedir. ABD’de pnömoni insidansı siyah ırktakilerde 100.000’de 337.7 iken, beyazlarda bu oran 100.000’de 253.9 olarak tespit edilmiştir. d. Sosyo ekonomik durum : Düşük sosyoekonomik düzeye sahip kişi ve toplumlarda daha çok görülmekte ve daha ölümcül seyretmektedir. 2. ZAMAN ÖZELLİKLERİ : Soğuk, pnömonilerde predispozan rol oynamaktadır. Dolayısıyla kış ve erken ilkbahar aylarında daha sık görülmektedir. Öte yandan, yıllara göre incelendiğinde, pnömoni ölümlerinin giderek azaldığı ve ölüm nedenleri arasında alt sıralara kaydığı görülmektedir 3. YER ÖZELLİKLERİ Az gelişmiş ülkelerde ve bölgelerde çocuklarda, gelişmiş ülkelerde ise ileri yaşlarda daha sık görülmekte ve daha fazla ölüme neden olmaktadır. Çocuklarda görülen pnömoni vakalarının % 97.4’ü gelişmekte olan ülkelerdedir. Ülkemizde ve Dünya’da Pnömoni MORBİDİTE : DSÖ tahminlerine göre her yıl Dünya’da 450 milyon pnömoni vakası görülmektedir. Bu vakaların 160 milyona yakını 5 yaş altı çocuklardır. 5 yaş altı her çocuk başına yılda 0.26 pnömoni episodu ( yaklaşık her 4 çocuktan biri) tespit edilmektedir. Pnömoni Nedeniyle Yataklı Tedavi Kurumlarında Yatarak Tedavi Gören Hastaların Yıllara Göre Dağılımı Yıllar Yatan İyileşen Ölen 100.000’de Hast.Oranı Nüfus (milyon) 1975 43.035 38.516 4.519 106.7 40.3 1985 60.732 57.186 3.546 119.8 50.7 1995 90.593 88.772 1.821 147.3 61.5 2000 102.082 100.295 1.787 151.2 67.5 2004 118.815 117.056 1.759 171.4 69.3 Ülkemizde ise her yıl yaklaşık 500.000 kişinin hastalığa yakalandığı tahmin edilmekte olup, yaklaşık 120.000 kişi hastanelere yatarak tedavi görmektedir. MORTALİTE Dünya genelinde her yıl 4 milyona yakın kişi pnömoni nedeniyle hayatını kaybetmektedir. Bunların yaklaşık yarısı 5 yaş altı çocuklardır. Antibiyotiklerin kullanılmasından bu yana mortalite azalmaya başlasa da, bazı ülkelerde halen ölüm nedenleri arasında önemli bir yere sahiptir. Pnömoni “fatalite hızı” yatırılmaya gerek görülmeyenlerde % 0.5-2 arasında değişirken; hastane tedavisi gerektirenlerde % 20’ye, yaşlılarda ise % 30’a kadar yükselmektedir. EKONOMİK ÖNEMİ ABD’de 2005 yılında pnömoni vakalarının toplam maliyeti 40 milyar dolar olarak hesaplanmıştır. KORUNMA Pnömoniden korunmada Kaynağa ve Bulaşma Yollarına Yönelik Önlemler fazla etkili değildir. Bu nedenle daha çok “Sağlam Kişilere Yönelik Önlemler” üzerinde durulmalıdır. a. Bağışıklama : H. İnfluenza, kızamık, influenza, pnömokok ve RSV aşıları mevcuttur. Ülkemizde H. İnfluenza, pnömokok ve kızamık aşıları rutin olarak yapılmaktadır. Diğer aşıların da risk altındakilere uygulanması önerilmektedir (yaşlı, kronik hastalıklı vb). b. Üst Solunum Yolu Enfeksiyonlarının (ÜSYE) erken ve etkin tedavisi c. Çocuklar ve yaşlılar başta olmak üzere tüm yaşlarda beslenmenin düzeltilmesi, ilk 6 ay boyunca bebeklerin yalnızca anne sütü ile beslenmesi d. Bebeklerin aspirasyondan korunması için annelerin eğitilmesi e. Nazo-farengeal sekresyonların temizlenmesi, akciğer ile ilişkisinin kesilmesi f. A vitamini eksikliğinin eliminasyonu g. Düşük doğum ağırlıklı doğumların azaltılması h. Sigara kullanımının önlenmesi, kapalı alanlardaki hava kirliliğinin azaltılması Sekonder Koruma Önlemleri 1- Toplumun tüm kesimleri, solunum yolu enfeksiyonları ve önemi konusunda eğitilmelidir. 2- Ebeler başta olmak üzere; tüm yardımcı sağlık personeline solunum yolu enfeksiyonunun tanısı ve hekime gönderilecek vakaların seçimi hususunda bilgi ve beceri kazandırılmalıdır. 3- Pratisyen hekimlerin/Aile hekimlerinin pnömoninin ayırıcı tanısı, tedavisi ve gerekli vakaların hastaneye sevki hususunda bilgi ve beceri düzeyi yükseltilmelidir. 4- Birinci ve ikinci basamak tedavi örgütleri arasındaki bağ güçlendirilmeli, temel sağlık örgütünce belirlenen ve sevk edilen vakalar öncelikle tedaviye alınmalıdır 5- Tüm yataklı tedavi kurumları pnömonili hastalara en iyi bakımı verecek duruma kavuşturulmalı, bu kurumlarda etyolojik tanı imkanları geliştirilmelidir. 6- Üniversite hastaneleri ve diğer eğitim hastanelerinin katkıları ile ülke çapında periyodik incelemeler yapılarak majör pnömoni etkenleri ve bu etkenlerin antibiotiklere hassasiyeti takip edilmeli, elde edilen sonuçlar tüm sağlık örgütüne duyurulmalıdır. DİNLEDİĞİNİZ İÇİN TEŞEKKÜRLER…