2 - Tıbbi Parazitoloji Pratik Uygulama Klabuzu 1 T.C. ERCİYES ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ TIBBİ PARAZİTOLOJİ ANABİLİM DALI TIP FAKÜLTESİ DÖNEM II PRATİK UYGULAMA KILAVUZU TIBBİ PARAZİTOLOJİ KAYSERİ 2011-2012 2 İÇİNDEKİLER KAN İNCELEME YÖNTEMLERİ 3 İNCE YAYMA KAN PREPARATI HAZIRLAMA TEKNİĞİ 3 KALIN DAMLA KAN PREPARATI HAZIRLAMA TEKNİĞİ 4 KAN YAYMALARININ GİEMSA İLE BOYAMA TEKNİĞİ 5 DIŞKI İNCELEME YÖNTEMLERİ 6 DIŞKININ TOPLANMASI VE SAKLANMASI 6 NATİV – LUGOL YÖNTEMİ 7 ÇOKLAŞTIRMA YÖNTEMLERİ 8 SELOFAN BANT YÖNTEMİ 11 PARAZİTLER 12 POROTOZOONLAR 13 ENTAMOEBA HISTOLYTICA 14 GIARDIA INTESTINALIS 17 TRICHOMONAS VAGINALIS 19 CRYPTOSPORIDIUM PARVUM 21 ISOSPORA BELLI 22 CYCLOSPORA CAYETANENSIS 23 PLASMODIUM TÜRLERİ 25 TOXOPLASMA GONDII 28 LEISHMANIA TÜRLERİ 30 TRYPANOSOMA CRUZI 32 TRYPANOSOMA GAMBIENSE 33 PNEUMOCYSTIS CARINII 35 HELMİNTLER 42 ASCARIS LUMBRICOIDES 43 TRICHURIS TRICHIURA 45 ENTEROBIUS VERMICULARIS 46 ÇENGELLİ SOLUCANLAR 47 TIRICHINELLA SPIRALIS 48 WUCHERERIA BANCROFTI 49 TAENIA SAGINATA 50 TAENIA SOLIUM 51 ECHINOCOCCUS GRANULOSUS 54 HYMENOLEPIS NANA 56 FASCIOLA HEPATICA 57 DICROCOELIUM DENDRITICUM 59 SCHISTOSOMA TÜRLERİ 61 ARTHROPODLAR 74 BİTLER 75 PİRELER 78 UYUZ 79 SİVRİSİNEKLER 82 PHLEBOTOMUS (TATARCIKLAR) 85 KENELER 87 3 KAN İNCELEME YÖNTEMLERİ A-İNCE YAYMA KAN PREPARATI HAZIRLAMA TEKNİĞİ 1-Lam alkol ile ıslatılmış veya kuru bir bez kullanılarak temizlenir. 2-Lam, baş ve işaret parmakları arasında tutulur. Lamın işaret tarafından içeriye doğru 1cm mesafede olacak şekilde orta noktaya bir damla kan damlatılır. 3-Hastanın parmağından kan alınacak ise, orta parmağı alkollü bir pamuk ile silindikten ve kuruması beklendikten sonra lancet veya otomatik parmak delici ile parmağın delinmesi sağlanır. 4-İlk çıkan kan damlası bir pamuk ile silindikten sonra ikinci damlanın sol ile tutulan lamın üzerine alınması için kan damlası yere bakacak şekilde el çevrilir ve parmak lama temas ettirilmeden kan damlası lamın üzerine ve işaret parmağı tarafından içeriye doğru 1 cm mesafede olacak şekilde orta bir noktaya damlatılır. 5-Sağ elin baş ve işaret parmakları arasına alınan bir lamel veya başka bir lam ile kan damlasının ön kısmına işaret parmağına bakan ve 45° lik bir açı yapacak şekilde temas ettirilir 6- Kanın lam veya lamelin iki köşesi arasında tamamen yayılması beklenir. 7-Açı sabit tutmak suretiyle baş parmağa doğru seri bir hareketle lam veya lamel ileriye doğru hareket ettirilir. 8-Lamelin peşinden sürüklenen kan içindeki şekilli elemanlar bozulmadan sol elde tutulan lamın üzerine yayılması sağlanır. 9- Hazırlanan preparatın havada kurutulması sağlanır. 4 B-KALIN DAMLA KAN PREPARATI HAZIRLAMA TEKNİĞİ 1- Lam alkol ile ıslatılmış veya kuru bir bez kullanılarak temizlenir. 2- Lam, baş ve işaret parmakları arasında tutulur. 3- Lamın bir tarafından içeriye doğru 1-1,5 cm. mesafede ve aralarında 2 cm mesafe olacak şekilde 3 damla kan damlatılır. 4- Hastanın parmağından kan alınacak ise, orta parmağı alkollü pamuk ile silindikten ve kuruması beklendikten sonra, lancet veya otomatik parmak delici ile parmağın delinmesi sağlanır. 5- İlk çıkan kan damlası kuru bir pamukla silindikten sonra ikinci damlanın sol elde tutulan lamın üzerine alınması için kan damlası yere bakacak şekilde el çevrilir ve parmak lama temas ettirilmeden kan damlası lamın üzerine ve işaret parmağı tarafından içeriye doğru 1 cm. mesafede ve aralarında 1-1,5 cm mesafe olacak şekilde 3 damla kan damlatılır. 6- Damlatılan kan damlaları bir toplu iğnenin başı ile dairesel hareketler yapmak suretiyle hem defibrine edilir hem de kan damlasına yaklaşık 1 cm çapında yuvarlak bir şekil verilir. Böylece eritrositlerin çeperleri parçalanarak Plasmodium’ların kan plazmasına çıkması sağlanır. 7- Hazırlanan preparatın havada kurutulması sağlanır. 5 C-KAN YAYMALARININ GİEMSA İLE BOYAMA TEKNİĞİ 1-Havada tamamen kurutulmuş olan preparat, kan yayılan tarafı üste gelecek şekilde bir küvet içerisinde bulunan boya köprüsü üzerine konulur. 2-İnce yayma kan preparatları boyamadan önce metil alkol (methanol) ile tespit edilmelidir. Bunun için: boya köprüsü üzerine yerleştirilen kan preparatlarının üzerine metil alkol dökülür ve 2-3 dk bekletilir. Süre sonunda kalan metil alkol küvete dökülür. Oda ısısında kurutulur. Kalın damla kan preparatları ise tespit edilmez. 3-Hem ince kan yayma hem de kalın damla kan preparatlarında kandaki parazitlerin aranması amacıyla en çok tercih edilen kan boyası Giemsa dır. Boya stok şeklinde ticari olarak satılmaktadır. Boyanın Hazırlanışı: Bunun için 1 ml saf suya 1 damla Giemsa boyası olacak şekilde preparat sayısına bağlı olarak yeterli miktarda (1 preparat için 5 ml) hazırlanır. Giemsa damlatıldıktan sonra dairesel hareketlerle hafifçe sallanarak homojen bir karışım elde edilinceye kadar karıştırılır. Şiddetli olarak veya bir çubuk yardımıyla karıştırıldığında boya çökeltisi oluştuğu için bu şekilde karıştırmak uygun değildir. 4-Boya köprüsü üzerinde bulunan ve kurutulan preparatın hazırlanan boya üzerini tamamen kaplayacak şekilde dökülür. 5-İnce yayma kan preparatları 30 dk, kalın damla kan preparatları ise 45 dk boyada bekletilir. 6-Preparatların boyası dökülür. İnce yayma kan preparatları yavaş akan musluk suyunda, kalın damla kan preparatları ise bir petri kutusu içindeki suda yıkanır ve havada kurutulur. 7-İncelenecek preparat üzerine bir damla immersiyon yağı dökülür ve x100 büyütmeli objektif (immersiyon objektifi) kullanılarak ışık mikroskobunda incelenir. NOT: * İnce yayma ve kalın damla kan yayma preparatları; Plasmodium, Trypanosoma, Leishmania, Babesia ve filaryal nematodların tanısı için kullanılır. Aynı zamanda lösemi gibi kan hastalıkların tasında da kullanılmaktadır. * Sıtma parazitleri eritrositler içinde bulunduğundan eritrositler üzerinde görülebilecek kandan veya boyamadan kaynaklanan yabancı cisimlerle karıştırılmamalıdır. * İnce yaymanın incelemesi eritrositleri bir tabaka halinde lama yaydığından dolayı daha kolaydır. Ancak kalın damla da daha fazla miktarda kanın incelenmesine olanak tanır. 6 DIŞKI İNCELEME YÖNTEMLERİ A. DIŞKININ TOPLANMASI VE SAKLANMASI Barsak parazit enfeksiyonlarının çoğunda tanı, dışkıda helment yumurta veya larvalarının ve protozoon trofozoit veya kistlerin saptanması ile konur. Bu nedenle dışkı örneklerinin doğru biçimde toplanması önemlidir. Örneklerin alınma işlemi sırasında dışkının bir enfeksiyon kaynağı olduğu unutulmamalı. Dışkının hazırlanması için özel bir alan düzenlenmeli, işlem sonrası atılacak dışkılar özel torbalara konulmalıdır, burada kullanılan malzemeler başka yerlerde kullanılmamalıdır. Beklemiş veya yetersiz miktardaki örnekler veya kötü biçimde saklanan dışkı örnekleri tanıyı kısıtlar, yanlış tanıya sebep olur. Örnek alınmadan önce hastanın almış olduğu belli bazı maddeler barsak protozoonlarının saptanmasını zorlaştırmaktadır. Bu maddeler; Mineral yağ Antibiyotikler Antimalaryal ilaçlar Baryum, bizmut Emilmeyen ishal kesici ilaçlar Baryum ve antibiyotikler GI florayı değiştirir ve bu bakterilerle beslenen protozoonlarında miktar olarak azalmasına yol açar. Dışkı örnekleri temiz ve geniş ağızlı kaplarda toplanmalıdır. Sızıntı veya nem kaybı önlenmelidir Dışkının su, idrar veya diğer yabancı maddelerle teması önlenmelidir. Su; trofozoitleri tahrip edebilir ve serbest yaşayan organizmaları içerebilir. İdrar; trofozoitlerin hareketini azaltır. Parazit enfeksiyonlarının varlığını araştırırken birden çok dışkı örneği incelenmelidir. Helment yumurtaları çoğu hastanın her dışkı örneğinde saplanabilirken, birçok protozoon dışkı ile aralıklı olarak atılır. Bu nedenle paraziter enfeksiyonları araştırırken en iyi yöntem 2-3 günlük aralarla en az 3 dışkı örneğinin incelenmesidir. Tedaviden sonrada 3 kez kontrol edilmelidir. Örneklerin incelenmesinde zaman faktörü Tanıyı etkileyen en önemli etken İnceleme öncesi dışkılar kesinlikle inkübe edilmemeli veya dondurulmamalı İshalli dışkılar; 30 dk. içinde incelenmeli, trofozoitler rahatlıkla görülebilir. Yumuşak dışkılar; bir saat içinde incelenmeli, trofozoitler, kistler, yumurta ve larvalar görülür. Katı dışkılar; aynı gün içinde incelenmeli, kistler, yumurta ve larvalar görülür. 7 Dışkılar hemen incelenmeyecekse koruyucu içine alınmalıdır. Bu işlem; dışkıda bulunabilecek parazitlerin şekillerinin aynen korunmasını sağladığı gibi, helment yumurta ve larvalarının da gelişmeye devam etmesi önlenmektedir. Bu işlem için kullanılan bazı solüsyonlar; %5 veya %10’luk formalin SAF (sodium acetate-acetic acid-formalin) PVA(Polyvinyl alkol) Schaudinn fiksatifi B. NATİV – LUGOL YÖNTEMİ 1. Yöntemin uygulanması için bir lam, iki lamel, fizyolojik su (serum fizyolojik) ve %2’lik iyot solüsyonu gerekmektedir. İyot solüsyonuna lügol solüsyonu adı da verilmektedir. 2. Birkaç damla fizyolojik su lamın bir yarısına, birkaç damla %2’lük lügol solüsyonu lamın diğer yarısına konulur (1 ve 2). 3. Cam veya plastik bir çubuk dışkı örneğinin farklı yerlerine birkaç kez daldırılıp çıkarılarak alınan örnek (3), önce fizyolojik su içinde dairesel hareketlerle yayılır (4). 4. Çubuk tekrar dışkıya aynı şekilde daldırılıp çıkarılarak (5) bu kez lügol solüsyonu içinde aynı işlem uygulanır (6). 5. Bu şekilde hazırlanan preparatlar üzerine ayrı ayrı lamel kapatılır (7). 6. Işık mikroskobunda x400 objektif kullanılarak incelenir (8). İnceleme esnasında bütün lamelin kapladığı alanın sistematik olarak taranması idealdir (9). 8 9 ? Fizyolojik suyun bulunduğu kısımda inceleme yapmanın amacı, hareket halinde olabilecek protozoonları görebilmektir. Lügol solüsyonunun bulunduğu kısımda ise kist, trofozoit veya yumurtalar boyanacağı için bunların, çok yoğun olan diğer dışkı partiküllerinden ayırt edilmesi kolaylaşmaktadır. ? Preparat hazırlandıktan sonra en kısa sürede incelenmesi gerekmektedir. ? %2’lik lügol solüsyonunun hazırlanması: Toz iyottan 2 gr., potasyum iyodür’den 4 gr. tartılarak 100 ml. saf suyun içinde eritilir ve koyu renkli bir şişede saklanır. Solüsyon, bu şekilde uzun süre saklanabilmektedir. 9 C. ÇOKLAŞTIRMA YÖNTEMLERİ Dışkının incelenmesinde çoklaştırma yöntemlerini en önemli avantajı, yalnızca direkt yaymalar ve kalcı boyalı preparatlar incelendiğinde gözden kabilen seyrek organizmaları ortaya çıkarmasıdır. Çoklaştırma yöntemlerini çöktürme ve yüzdürme olmak üzere iki gruba ayırabiliriz. 1. ÇÖKTÜRME YÖNTEMİ Yöntemin esası: Santrifüj veya basit yerçekimi etkisi ile dışkıdaki bütün parazitlerin dibe çökmesi sağlanır. Yöntemin uygulanışı: 1. Uygun bir kapta 1-1.5 gr (sulu ise 5-6 ml) dışkı 10 ml %10’luk formol içinde tamamen ezilir. Fiksasyonun tam olması için 30 dk veya daha fazla beklenir. 2. Süspansiyon iki tabakalı gazlı bezden diğer bir kap içine süzdürülür. 3. Üzerine %0.85’lik serum fizyolojik eklenir. 400-500 g’de 1-2 dk santrifüj edilir. Bu işlem üstteki sıvı berraklaşana kadar devam eder. 4. Üst sıvı atılır. Dipteki çökeltiye 10 ml %10’luk formol eklenir. 5. Süspansiyona 3 ml etil asetat veya eter eklenir ve tüpün ağzı kapatılarak 30 sn küvetlice çalkalanır. Eğer eter kullanılacaksa tüp yüz mesafesinden uzak tutulmalıdır, çünkü formol-eter karışımı çalkalanırken tüpün tıpası patlayabilir. Tüpü çalkaladıktan sonra basıncı azaltmak için tıpa yavaşça gevşetilerek gaz çıkmasına izin verilir. Etil asetat bazı yumurta ve kistlerin dışkı artığı tıkacına takılmasını engeller, fakat yağlı ve mukuslu dışkılarda bu maddelerin uzaklaştırılmasında eter kadar etkili değildir. 6. Süspansiyona 400-500 g’de 2-3 dk santrifüj edilir. Tüp santrifüjden çıkarıldığında 4 tabaka görülür. A) en üstte eter veya etil asetat B) tüpün duvarına yapışan dışkı artığı tabakası C) formol tabakası D) çöküntü tabakası 7. Üstteki 3 tabaka bir çubuk yardımı ile karıştırılır ve dökülür. Dipteki çökelti incelenir. Yöntemin avantajı: ? Çökelti dışkıdaki bütün parazitleri içerir. ? Hem taze hem de saklanmış dışkı örneklerine uygulanabilir. Yöntemin dezavantajı: ? Çökeltide fazla miktarda dışkı artığının olması parazitleri maskeleyerek gözden kaçmasına sebep olabilir. 10 2. YÜZDÜRME YÖNTEMİ Yöntemin esası: Yüksek özgül ağırlıklı solüsyonların parazitleri dışkı artıklarından bağımsız olarak yüzdürmesidir. Yöntemin uygulanışı: 1. 15 ml’lik santrifüj tüpünde 1-1.5 gr (sulu ise 5-6 ml) dışkı birkaç ml suyla tamamen ezilir ve tüpün üst kısmında bir miktar boşluk kalacak şekilde distile su eklenir. 2. Süspansiyon 400-500 g’de 1-2 dk santrifüj edilir ve üst sıvı atılır. 3. Çökeltiye 1-2 ml çinko sülfat solüsyonu eklenir, çökeltinin iyice karışması sağlanır ve tüpün üst kısmında bir miktar boşluk kalacak şekilde çinko sülfat eklenir. 4. Süspansiyon iki tabakalı gazlı bezden diğer bir tüp içine süzdürülür ve tüpün üst kısmında bir miktar boşluk kalacak şekilde çinko sülfat eklenir. 5. Süspansiyon 400-500 g’de 2 dk santrifüj edilir ve santrifüjün kendiliğinden durması sağlanır. 6. Tüpü santrifüjden çıkarmadan alevden geçirilmiş 5-7 mm çapında tel bir öze yüzey filminin ortasına değdirilir (öze dibe batmamalı). Özenin ortasında oluşan film tabakası bir lam üzerine aktarılır. Bu işlem birkaç kez tekrarlanarak birkaç damla sıvı elde edilir. 7. Lam üzerine aktarılan damlalar lamelle kapatılarak incelenir. Yöntemin avantajı: ? Hazırlanan preparatlar daha temizdir. Dışkı artığı yoktur. Yöntemin dezavantajı: ? Kullanılan kimyasal maddeler parazitlerden daha büyük yoğunluğa sahiptir. Bu nedenle yumurta ve kist duvarları büzüşür, organizmaların şekilleri bozulur ve tanı koymak zorlaşır. Bu nedenle hazırlanan preparat kısa zamanda incelenmelidir. ? Birçok trematod, bazı sestod ve döllenmemiş Ascaris yumurtaları yüzmez dibe batar. 11 D. SELOFAN BANT YÖNTEMİ 1. Bir cam veya plastik çubuk ve selofan bant ile önceden tercihan alkol veya kolonya ile temizlendikten sonra kurutulmuş bir lam bu işlemin yapılması için yeterlidir. 2. Yaklaşık 10 cm. uzunluğunda bir selofan bant yapışkan tarafı dışarı gelecek şekilde bir cam veya plastik çubuğun üzerine geçirilir, bant elin işaret ve başparmakları ile iki ucundan tutulur ve çubuğun üzerinde gergin durması sağlanır. 3. Bu şekilde hazırlanan bant, anüs kenarları iyice açılarak perianal bölgeye temas ettirilir. Helment yumurtalarının anüsün kıvrımları arasında olacağı düşünülerek kıvrımların gerginleştirilerek açılması önemlidir. 4. Bu şekilde alınan örnek, temizlenmiş lamın üzerine yapıştırılır. Bandın fazla gelen kısımları da lamın arkasına kıvrılıp yapıştırılır. 5. Işık mikroskobunda üzerine bir şey kapatılmadan x10 objektif kullanılarak incelenir. 6. Enfekte atıkların imhası ? Selofan bant yöntemi uygulanacak olan hastanın bu uygulama öncesinde dışkısını yapmamış olması gerekmektedir. Dışkısını yapan kişilerde anal bölge temizlenmiş olacağı için doğru sonuç alınmayacaktır. ? Bu yöntem esas olarak yumurtalarını anüs bölgesine bırakan kıl kurdu (Enterobius vermicularis) ve Taenia saginata tanısı için kullanılır. ? Belirtilen şekilde hazırlanan lam, hemen incelenemeyecekse, mümkünse soğuk ortamda değilse güneş ışığı gelmeyecek şekilde oda ısısında birkaç gün saklanabilir. 12 PARAZİTLER POROTOZOONLAR HELMİNTLER ARTHROPODLAR SARCOMASTİGOPHORA A.SARCODİNA 1. Entamoeba histolytica 2. Entamoeba coli B.MASTİGOPHORA 1. Giardia intestinalis 3. Trichomonas vaginalis 4. Leishmania türleri 5. Trypanosoma türleri APİCOMPLEXA 1. Plasmodium türleri 2. Toxoplasma gondii 3. Cryptosporidium parvum 4. Cyclospora cayetanensıs 5. Isospora belli CİLİAPHORA MİCROSPORA NEMATODLAR 1. Ascaris lumbricoides 2. Trichuris trichiura 3. Enterobius vermicularis 4. Çengelli solucanlar 5. Trichinella spiralis 6. Filarialar SESTODLAR 1. Taenia saginata 2. Taenia solium 3. Hymenolepis nana 4. Echinococcus granulosus TREMATODLAR 1. Fasciola hepatica 2. Dicrocoelium dendritcum 3. Schistosoma türleri ARACHNİDA Scorpionida Araneida Ixodidae Acarina INSECTA Diptera Siphonaptera Anoplura Hemiptera 13 POROTOZOONLAR SARCOMASTİGOPHORA APİCOMPLEXA CİLİAPHORA MİCROSPORA A.SARCODİNA Entamoeba histolytica Entamoeba coli B.MASTİGOPHORA Giardia intestinalis Trichomonas vaginalis Leishmania türleri Trypanosoma türleri Plasmodium türleri Toxoplasma gondii Cryptosporidium parvum Cyclospora cayetanensıs Isospora belli 14 1.ENTAMOEBA HISTOLYTICA HAYAT DÖNGÜSÜ E.histolytica E.coli Boyut(çap, ?m) Trofozoit 12-50 ?m 20-30 ?m Kist 10-20 ?m 10-30 ?m Periferik nükleer kromatinlerin modeli İnce, daire şeklinde dağılmış Kaba, kümeler halinde Karyozom sentral, düzenli asentral, kaba Yutulmuş eritrosit Var Yok Kist yapısı Nükleus sayısı 1-4 1-8 Kromatoid cisimcikler Yuvarlak sonlanır Çalı demeti şeklinde sonlanır 15 ENTAMOEBA HISTOLYTICA 16 ENTAMOEBA COLI 17 2.GIARDIA INTESTINALIS HAYAT DÖNGÜSÜ Kist Oval, bazen yuvarlak ve çift çeperlidir. Olgun (enfektif) kistler 4 çekirdeklidir. 8-12µm uzunluğunda, 7-10 µm enindedir Trofozoit Ortadan ikiye bölünmüş armut şeklinde 4 çift kamçı ve bir aksonem vardır. 2 çekirdeklidir. 10-20µm uzunluğunda 18 19 3.TRICHOMONAS VAGINALIS HAYAT DÖNGÜSÜ İnsanda yerleşen Trichomonas türleri: ? Trichomonas intestinalis ? Trichomonas tenax ? Trichomonas vaginalis Trichomonas vaginalis ? 10-20 ?m uzunluğunda, 5-15 ?m enindedir. ? Armut şeklindedir. ? 4 kamçı, 1 dalgalanan zar vardır. ? Kist formu yoktur. ? Bulaşma trofozoitlerle gerçekleşir. ? Dalgalı zar 1/3 veya 2/3 ü kadar. ? Kaynak: enfeksiyonlu kadın ve erkek. 20 Trichomonas vaginalis 21 4.CRYPTOSPORIDIUM PARVUM HAYAT DÖNGÜSÜ Enterositlerin mikrovillus bölgelerinde yaşar. İntraselüler-ekstrasitoplasmik yerleşir. İç-oto enfeksiyon vardır. 4-6 µm boyundadır. Yuvarlak veya oval şekillidir. Ookistler 4 sporozoit içerir. 22 5.ISOSPORA BELLI ? Bağırsak epitel hücreleri içinde yaşar ? Oval veya yumurta şeklindedir. ? 20-30µm boyunda, 10-19µm eninde ? Dışkıda olgunlaşmamış ookist bulunur. ? Olgunlaşmış ookistlerde, 2 sporokist, 4’er sporozoit vardır. 23 6.CYCLOSPORA CAYETANENSIS • Kontamine su ve gıdalar (çilek ve ahududu) bulaşmaktadır. • Olgun ookistlerin ağızdan alınması ile bulaşma gerçekleşir. • Sporozoitler ince bağırsak epitel hücrelerine yerleşen monoksen bir parazittir. • Yerleşim yerinde birbirini izleyen eşeyli ve eşeysiz üremeyle çoğalır. • Taze dışkı ile atılan ookistler enfektif değildir. Birkaç gün veya bir haftada sporlanma evresini tamamlamakta ve ookist içinde 2 sporozoit içeren iki sporokist oluşmaktadır. • Özellikle nedeni açıklanamayan yaz ishallerinde, tropikal bölgelere gidip gelenlerde bu parazit düşünülmelidir. • C.parvum ookistleri 4-6 µm iken C.cayetanensis ookistleri 8-10 µm çapındadır. 24 10 µm Dışkıda modifiye asit-fast boyama ile ookistler açık pembe, koyu kırmızı tonlarda boyanmaktadır. Cyclospora Isospora Cryptosporidium Büyüklük (µm) 8-10 10-19 x 20-33 4-6 Şekil Sferik-ovoid Elipsoid Sferik Ookist 2 sporokist, 2şer sporozit 2 sporokist, 4 er sporozoit 4 sporozoit Taze Dışkıda Ookistlerin enfektivitesi Dış ortamda sporlanması gerekir Dış ortamda sporlanması gerekir Enfektif Hücre içi büyüklüğü (µm) 4-16 3-15 2-5 Hücre içi Evreleri Trofozoit, şizont, merozoit Trofozoit, şizont, merozoit, gametosit Trofozoit, şizont, merozoit, gametosit Enterositlerde Hücre İçi Yerleşimi Sitoplazma içi Sitoplazma içi Hücre içi, sitoplazma dışı UV ışıkta görünümü Mavi Otofloresan var Otofloresan yok Asit fast Boyada görünümü Değişkenlik gösterir Sporoblastlar koyu kırmızı Koyu kırmızı Floresan Boyada Zayıf Değişken İyi görünüm, güçlü, parlak, sarı disk şeklinde 25 6. PLASMODIUM TÜRLERİ Sıtma, Plasmodium’ların eritrositlerde parazitlenmesiyle ortaya çıkan hastalık Plasmodium’lar evrimlerini insan ve dişi anofelde geçirir İnsanda şizogonik (eşeysiz), sivrisinekte sporogonik (eşeyli) çoğalma İnsanda yerleşen Plasmodium türleri: ? Plasmodium vivax ? Plasmodium ovale ? Plasmodium falciparum ? Plasmodium malariae 26 PLASMODIUM VIVAX Plasmodium vivax ? Sıtma olguların %80’den sorumludur. ? Genç eritrositleri infekte eder. ? Alyuvar zarında schüffner tanecikleri vardır. ? Karaciğer döneminde hipnozoit dönemleri vardır ki bunlar rölapsların (reccurens) nedenidir. ? Nöbetler 48 saatte bir görülür. ? Alyuvar içinde parazit sayısı nadiren birden fazladır. ? Alyuvarlar normalden büyüktür. 27 PLASMODIUM FALCIPARUM Plasmodium falciparum ? Giemsa boyası ile çekirdek koyu kırmızı, sitoplazma açık mavi boyanır. ? Perifer kanda sadece genç trofozoit ve gametositler görülebilir. ? Genç trofozoit eritrositlerin 1/5-1/6 sını kaplar. ? Bir eritrosit içinde birden fazla bulunabilir. ? Gametositler iki ucu künt muza benzer. Boyları eritrositin 1,5 katıdır. Çekirdek ortadadır ve pigment taneleri vardır. ? Alyuvar zarında Maurer tanecikleri vardır. 28 7.TOXOPLASMA GONDII ? Omurgalı canlılarda çekirdekli bütün hücreleri enfekte eder. ? Kesin konak kedigiller, ara konak insan ve omurgalılar. ? Kedide eşeyli-eşeysiz, ara konakta, eşeysiz çoğalır. 3 enfektif evresi vardır; ? Trofozoit (takizoit): Hızlı çoğalan form ? Bradizoit: Doku kisti içinde yavaş çoğalan form ? Ookist: Kedi dışkısındaki form 29 TROFOZOİT 30 8.LEISHMANIA TÜRLERİ Tür L.donovani donovani L.donovani infantum L.donovani chagasi L.tropica L.tropica L.major L.aethiopica L.braziliensis L.mexicana Hastalık Kala-Azar (Visceral leishmaniosis) Cutaneous leishmaniosis Mucocutaneous leishmaniosis Vektör Phlebotomus sp. Phlebotomus sp. Lutzomyia sp. 31 ? 2-4µm uzunluğundadır. ? Yuvarlak veya ovaldir. ? Memeli konakta RES makrofajları içinde çoğalır. ? Giemsa ile çekirdek kırmızı, sitoplazma pembe boyanır. ? 12-20µm uzunluğundadır. ? Mekik şeklindedir. ? Tatarcıkların bağırsaklarında ve besiyerlerinde bulunurlar. ? Giemsa ile çekirdek kırmızı, sitoplazma pembe boyanır 32 9.TRYPANOSOMA CRUZI Amerika trypanosomiosisi (Chagas hastalığı) Hayat döngüsünde 3 farklı form; ? Trypomastigot Hücre dışında ? Amastigot Kalpteki RES hücrelerinde intraselüler yerleşir. Kalp, çizgili kas ve sinir hücrelerinde bulunur. ? Epimastigot Amastigottan trypomastigot biçimine dönüşte görülen ara evredir. Vektörün bağırsağında bulunur. Etken: T.cruzi Vektör: Reduvid böcekler ? Evrim vektörün rektumunda tamamlanır ve konağa dışkıyla bulaşır 33 10.TRYPANOSOMA GAMBIENSE Afrika trypanosomiosisi (Afrika uyku hastalığı) Hayat döngüsünde; ? Tripomastigot parazit kanda, lenf kanallarında ve BOS ta şeklinde bulunur. ? Koroid pleksus ve diğer organlarda kamçısız şekilde bulunur. ? Epimastigot Vektörün tükürük bezlerinde ? Metasiklik tripomastigot (enfektif faz) Vektörün tükürük bezlerinde Etken: T.gambiense ve T.rhodesiense Vektör: Glossina ? Evrim vektörün ağzında tamamlanır, konağa salya ile bulaşır 34 Trypanosoma cruzi Trypanosoma gambiense 35 11.PNEUMOCYSTIS CARINII ? Trofozoit: Düzensiz görünümde, 1-8 µm çapında ve temel yerleşim yeri akciğer alveolleridir. Giemsa ile sitoplasması mavi, çekirdeği kırmızı-mor boyanır. ? Prekist: Trofozoit ile kist arası. Başlangıçta tek, sonra 2-4 nükleusludur. ? Kist: Yuvarlak, 6-8 µm büyüklüğünde kalın duvarlıdır ve tanı koydurucu formdur. İçinde 8 intrakistik cisimcik vardır. ? İntrakistik cisimcikler: 1.5µm, yuvarlak, haç şeklinde veya amoeboid Bütün bu evrim şekilleri akciğer alveolleri içinde, hücre içine girmez. Beslenmesini alveol içindeki sıvıdan sağlar 36 37 NOTLAR ENTAMOEBA HISTOLYTICA Kist ENTAMOEBA COLI GIARDIA INTESTINALIS Kist Kist Trofozoit 38 İNTESTİNAL COCCIDIALAR Cryptosporidium parvum Ookist Isospora belli Ookist Cyclospora cayetanensis Ookist TRICHOMONAS VAGINALIS Trofozoit PLASMODIUM SP. P. vivax (trofozoit) P. falciparum (trofozoit) P. falciparum (gametosit) 39 LEISHMANIA SPP: Amastigot Promastigot TRYPANASOMA SPP TOXOPLASMA GONDII Trofozoit PNEUMOCYSTIS CARINII Trypomastigot 40 Kist NOTLAR 41 NOTLAR 42 HELMİNTLER NEMATODLAR SESTODLAR TREMATODLAR 1.Ascaris lumbricoides 2.Trichuris trichiura 3.Enterobius vermicularis 4.Çengelli solucanlar 5.Trichinella spiralis 6.Filarialar: Wuchereria bancrofti 1.Taenia saginata 2.Taenia solium 3.Hymenolepis nana 4.Echinococcus granulosus 1.Fasciola hepatica 2.Dicrocoelium dendritcum 3.Schistosoma türleri 43 NEMATODLAR 1.ASCARIS LUMBRICOIDES HAYAT DÖNGÜSÜ İnsan ikinci dönem larvayı taşıyan yumurtaları ağızdan alarak enfekte olur. Ağızdan alınan enfektif yumurta açılır ve serbest kalan larva barsak çeperinden geçerek kan veya lenf yoluyla karaciğere oradan kalbe ve akciğere gelir. Burada evrimini tamamlayan larva trakea, yutak, yemek borusu ve mide yoluyla yeniden ince barsağa gelir, son kez ince barsakta gömlek değiştirerek erişkin şekle dönüşür, dişi ve erkek çiftleşir ve dişi yumurtlamaya başlar. Dişi Ascaris günde 200 bin kadar içinde embriyo oluşmamış yumurta yumurtlar, yani ovipardır. Dişinin yumurtladığı yumurtalar iki tiptir: 1-döllenmiş 2- döllenmemiş. Dışkı ile atılan döllenmiş yumurtalar dış ortamda uygun O 2 , ısı (25 0 C) ve nemde gelişir. Toprakta embriyon bir gömlek değiştirip yumurta içinde ikinci dönem larva oluşur. Döllenmemiş yumurtaların epidemiyolojik açıdan önemi yoktur. 44 DÖLLENMEMİŞ YUMURTA İçi irili ufaklı vitellüs tanecikleri ile dolu. Daha uzun-kısa olabilirler. Genellikle asimetrik. Şekil sabit değil. Kabuğu iki tabakalıdır. Barsakta erkek parazit olmadığı durumlarda ya da dişinin ömrünün sonlarında yumurtlanmaktadır DÖLLENMİŞ YUMURTA Oval, 45-75x35-50 µm büyüklüğündedir. Yumurtanın iki ucunda kabukla ovum arasında boşluklar bulunur. Kabuk üç kısımdan oluşur; Protein tabakası: En dışta, girintili çıkıntılı. Altın kahve renk, bazı yumurtalarda kısmen veya tamamen düşmüştür. Kitin tabakası: Ortada, yumurtanın direncini sağlayan tabaka. (Membrana lucida). Askarosid zar: En içte, embriyoyu saran tabakadır, döllenmemiş yumurtalarda bulunmaz. 45 2.TRICHURIS TRICHIURA HAYAT DÖNGÜSÜ İnsan ikinci dönem larvayı taşıyan yumurtaları ağızdan alarak enfekte olur. Yumurtalar ince barsakta açılır ve çıkan larva kolona geçip olgunlaşır, dişi ve erkek çiftleşir ve dişi yumurtlamaya başlar. Dışkı ile atılan yumurtalar uygun nem, ısı ve oksijen varlığında gelişip içlerinde larva oluşur. İçinde larva oluşmuş yumurtalar enfektif. YUMURTA Yumurta: 50x22 µm büyüklüğündeki yumurtanın iki ucunda renksiz tıkaçlar vardır (limon gibi). Düz, kalın kabuklu, sarı- kahverengi veya portakal rengindedir. 46 3.ENTEROBIUS VERMICULARIS HAYAT DÖNGÜSÜ Anüs etrafına bırakılan yumurtalar 4-6 saatte enfektif hale gelir. İnsan bu yumurtaları ağızdan alarak enfekte olur. Alınan yumurtalar sindirim sisteminde açılır, larva çıkar, olgunlaşıp, çiftleşerek kalın barsağa geçer ve barsak çeperine yapışarak yaşarlar. Olgun dişi yumurtlamak için anüsten dışarı çıkar ve yumurtaları anüs etrafına bırakır. Geceleri perianal bölgeye bırakılan yumurtalar kaşınma ile etrafa dağılır. Tanıda dışkı incelemesinin fazla bir önemi yoktur. Dişi barsak içinde yumurtlamadığı için dışkıda yumurtalar görülmez. Tanı için selofan-bant yöntemi kullanılır. Yumurta: 50-60X20-30 µm büyüklüğünde ve asimetrik, düz, renksiz ve kalın bir kabuğa sahiptir 47 4.ÇENGELLİ SOLUCANLAR HAYAT DÖNGÜSÜ Konak dışkısı ile dışarı atılan yumurtaların içlerinde uygun ısı ve nemde embriyon oluşur. Toprakta, yumurtadan larva çıkar. Rhabditoid larva denilen bu dönem toprakta özgür yaşar ve aktif olarak beslenir büyür. Larva gömlek değiştirip filariform larva oluşur. Bu larva beslenmez. İnsan, filariform larvanın enzimleriyle deriyi delip vücuda girmesiyle enfekte olur. Dolaşımla kalbe, AC’lere gelir. Larva AC de gelişip bronşlar, trakea, özofagus ve mideden geçip ince bağırsağa gelir. İnce barsağın çeperine tutunup kan emerek beslenir. Erkek ve dişi çiftleşir ve bir süre sonra dişi yumurtlar. YUMURA Yumurta: Oval, renksiz ve ince kabukludur. Bir sonraki evrim dönemine geçebilmeleri için konak dışında uygun toprak ısı ve nem oranına ihtiyaçları vardır. 48 5.TIRICHINELLA SPIRALIS HAYAT DÖNGÜSÜ İnsan, T.spiralis larvalarının bulunduğu domuz etini çiğ veya az pişmiş olarak yerse enfekte olur. İnce barsağa geçen larva 48 saat içinde olgunlaşır. Erkek ve dişi parazit çiftleşir ve dişi larva doğurur. Erişkinin insan vücudundaki ömrü yaklaşık 1 ay. Fakat bu süre içinde dişi 500 kadar larva doğurur. Dişinin doğurduğu larvalar kan dolaşımı ile çizgili kas, miyokard, beyin, BOS a yerleşir 49 6.WUCHERERIA BANCROFTI HAYAT DÖNGÜSÜ W.bancrofti mikrofilariası gündüzleri iç organlara çekilip, geceleri periferik kanda bulunurlar. Dişi Culex kan emerken kanla birlikte mikrofilariaları alır. Mikrofilarialar dişi Culex vücudunda başkalaşım geçirir ve bir süre sonra sivrisineğin hortumuna gelir. Dişi Culex kan emerken paraziti insana bulaştırır. Mikrofilaryalar lenf damarlarına girip olgunlaşırlar. Erkek ve dişi çiftleşir ve dişi larva doğurur. Bulaşmadan, kanda mikrofilaria görülmesine kadar geçen süre yaklaşık 9 aydır. 50 SESTODLAR 1.TAENIA SAGINATA 51 2.TAENIA SOLIUM 52 Taenia saginata’nın hayat döngüsü T.saginata insan ince bağırsağında yerleşen en uzun sestoddur. Halk arasında ‘abdest bozan’, ‘sığır tenyası’ gibi isimlerle bilinir. Ara konak olan sığırlar tarafından yiyecek- içeceklerle alınan yumurta bağırsakta açılır. Serbest hale geçen onkosfer bağırsak çeperinden girer, ven yoluyla sağ kalbe, oradan da sol kalbe gider. Sol kalpten çıkan onkosfer çizgili kaslar etrafındaki bağ dokusuna yerleşir. Çengellerini kaybeder ve insan için enfektif olan cysticercus bovis’e dönüşür. Cysticercus bovis bir bezelye tanesi büyüklüğündedir. C.bovis bulunan etlerin çiğ veya iyi pişirilmeden yenmesi sonucu parazit insana bulaşır. İnsan bağırsağında ters duran skoleksi normale döner ve çekmenleri yardımıyla bağırsağa tutunur. Boyun kısmından halkalar oluşmaya başlar. Taenia solium’un hayat döngüsü Ara konak olan domuzlar tarafından yiyecek-içeceklerle alınan yumurta bağırsakta açılır. İnce barsakta onkosfer serbest hale geçer, T.saginata’da olduğu gibi kaslara giderek orada yerleşir ve cysticercus cellulosa’ya dönüşür. C.cellulosa içeren domuz etinin çiğ veya iyi pişmemiş şekilde yenmesiyle insana bulaşır. İnsan bağırsağında ters duran skoleksi normale döner, çekmen ve çengelleri yardımıyla bağırsağa tutunur. Boyun kısmından halkalar oluşmaya başlar. T.solium insan ince bağırsağında 25 yıl kadar yaşayabilir. İnsan bu parazit için ara konak da olduğundan T.solium bulunan kişiler oto-enfeksiyon ile bulaşım olabilir. C.cellulosa deri altı dokusu, beyin, göz, kaslar, kalp, akciğer gibi organlara yerleşebilir. İnsan vücudunda yerleşen c.cellulosa‘ların yamyamlık söz konusu olmadıkça parazitin bulaşması açısından bir rolü yoktur. 53 Taenia saginata Taenia solium Erşkin 4-12 m uzunluğundadır. Erşkin 2-5 m uzunluğundadır. Halkalardaki genital delik düzensiz olarak sağda veya solda yer alır. Halkalardaki genital delik düzenli olarak bir sağda bir solda yer alır. Skolekste sadece 4 tane çekmen var. Skolekste 4 tane çekmen ve iki sıra halinde dizilmiş çengeller var. Gebe halkadaki uterus yan dal sayısı 15’ten fazladır. Gebe halkadaki uterus yan dal sayısı 15’ten azdır. Yumurta Yumurtalar insan için enfektif değildir. İnsan sadece son konaktır. Yumurtalar insan için enfektiftir. İnsan hem son konak hem de ara konaktır. Halkalar kendi hareketleri ile veya dışkılama esnasında vücudu terk eder. Halkalar dışkılama esnasında ve dışkı içinde vücudu terk eder. Ara konak sığırdır; larval şekline cysticercus bovis denir. Ara konak domuzdur; larval şekline cysticercus cellulosa denir. 54 3.ECHINOCOCCUS GRANULOSUS HAYAT DÖNGÜSÜ Kistli organı köpek yediğinde kist içindeki protoskoleksler açığa çıkar. Her bir protoskoleksten bir erişkin parazit oluşur ve ince barsağa yerleşir. Yumurtalar köpek dışkısı ile atılırlar. Bu yumurtalar fiziksel koşullara dayanıklıdır. İnsan embriyonlu yumurtaları ağız yoluyla alarak enfekte olur. Koyun, sığır, keçi, deve, domuz, at, tavşan, fare gibi memeliler tarafından da yumurtalar alındığında, ince barsakta açılır ve onkosfer çıkar. Onkosfer ince barsakta açığa çıkarak hepatik portal ven ile iç organlara yerleşir ve çengellerini kaybederek hidatik kist adı verilen kese şeklindeki larvaya dönüşür. 55 ERİŞKİN ÇENGELLER PROTOSKOLEKS HİDATİK KİST 56 4.HYMENOLEPIS NANA HAYAT DÖNGÜSÜ Evriminde ara konak olup olmamasına göre iki tip hayat döngüsüne sahiptir: Düz evrim: İnsan yumurtaların ağızdan alınması ile enfekte olur. İnce barsakta serbest kalan onkosfer villuslar içine yerleşir, sistiserkoid haline dönüşür ve burada 4-6 gün kalarak evrimini tamamlar. Bu süre sonunda tekrar barsak boşluğuna döner; çekmen ve çengelleri ile barsak çeperine yapışır ve boyundan halkalar oluşmaya başlar. Bu evrim şeklinde insan hem son hem de ara konaktır. Çapraşık evrim: Konağın yaşadığı ortama saçılan yumurtalar bazı pire larvaları tarafından alınır ve serbest kalan onkosfer sistiserkoide dönüşür. Sistiserkoidli pirelerin yenmesi ile insana bulaşır. Bu evrim şeklinde insan son konaktır. YUMURTA Yumurtalar renksiz, düz ve iki tabakalı bir kabuğa sahiptir. 48-60x36-48µm büyüklüğündedir. İç zarın iki ucunda birer çıkıntı vardır. Bu çıkıntılardan çıkan ipliksi yapılar kabuğun iki zarı arasında uzanır. İçinde üç çift çengel taşıyan onkosfer vardır. 57 TREMATODLAR 1.FASCIOLA HEPATICA HAYAT DÖNGÜSÜ Son konak koyun, keçi, sığır gibi geviş getiren hayvanlardır. İnsan da rastlantısal son konaktır. Erişkin son konağın safra yollarında yaşar. Safra yollarına yumurtlanan yumurta dışkıyla atılır. Yumurta içinde miracidium oluşmamıştır. Gelişebilmesi için yumurtanın mutlaka suya düşmesi gerekir. Suya düşen yumurtada miracidium oluşur. Miracidiumlar suda gastropodun vücuduna girer ve sporokistler oluşur. Sporokistlerden ----- Redia ----- Serkarya oluşur. Serkaryalar gastropodu terk edip su bitkilerinin üzerine çıkarlar, kuyruklarını kaybederler ve metasercaria halini alırlar. İnsan metasercaria taşıyan su bitkilerini yıkamadan çiğ olarak yiyerek enfekte olur. Metaserkaryalar sindirim sisteminde açılıp genç F.hepatica’lar oluşur. Bunlar barsak çeperini delip karaciğerde safra yollarına yerleşir ve 3-4 ay sonra yumurtlamaya başlar. 58 Fasciola hepatica: ERİŞKİN ? 20-30X 10-15 mm büyüklüğünde. ? Yaprağa benzer. Ön uçta baş konisi varır. ? Vücut baş konisinden sonra genişler ve arkaya doğru daralır. Bu nedenle omuz benzeri bir görüntü oluşur. ? Kenarları esmer-boz, ortası sarı- turuncu renktedir. ? Ağız ve karın çekmeni vardır. ? Testis, ovaryum ve diğer bütün organlar dallanmıştır. Fasciola hepatica: YUMURTA ? 130-140X70-90µm büyüklüğünde ? Kapaklı. ? Dışkı ile atıldığında içinde embriyon gelişmemiştir. 59 2.DICROCOELIUM DENDRITICUM HAYAT DÖNGÜSÜ Dışkı ile dışarı atılan yumurtaların içinde miracidium gelişmiştir. Bu yumurtalar karada yaşayan bazı gastropodlar tarafından alınır. Onların vücudunda yumurtadan miracidium çıkar ve Sporokist › sercaryaya dönüşür. Serkaryalar ven yoluyla akciğerlere gelir ve 5-15 i bir arada yapışkan bir madde ile paketlenir. Solunum boşluğundaki bu toparlak kist gastropod sürünürken otlara takılıp kalır. Bu kitleleri yiyen Formica fusca gibi karıncaların vücudunda metaserkaryalar oluşur. Insan metaserkarya bulunan karıncaları yiyerek enfekte olur. Son konağın barsağında serbest kalan larvalar karaciğere geçer ve safra yollarına yerleşip olgunlaşırlar 60 Dicrocoelium dendriticum: ERİŞKİN ? 6-10X1.5-2.5 mm büyüklüğünde. ? Lanset şeklindedir. ? Ağız ve karın çekmeni vardır. ? Testis asetabulum arkasında direkt uzanır. ? Ovaryumlar testislerin arkasındadır. Dicrocoelium dendriticum: YUMURTA ? 35-45X20-30 µm büyüklüğünde. ? Kapaklı. ? Hafif asimetrik. ? Dışkı ile atıldığında içinde embriyon gelişmiştir. 61 3.SCHISTOSOMA TÜRLERİ HAYAT DÖNGÜSÜ İnsan sağlığı açısından önemli türler S.haematobium, S.japonicum ve S.mansoni’dir. Genel özelikleri ve hayat döngüleri yönünden birbirlerine çok benzerler. Zorunlu intravasküler parazitler. Dişinin yumurtladığı yumurtanın içinde miracidium oluşmuştur. Yumurtalar suda açılır ve miracidium çıkar. Miracidium, ara konak salyangoza girer. Salyangoz vücudunda sporokist oluşur. Sporokistler çoğalır ve çatalkuyruklu serkaryalar oluşur. Serkaryalar salyangozu terk edip suda yüzerler. İnsan derisi ile temas eden serkaryalar deriden vücuda girerler. Vücuda giren serkaryaya (şistozomül) kan yoluyla sağ kalp-akciğer-sol kalp- karaciğer e gelip olgunlaşır. Karaciğerden, türüne göre mesane veya bağırsak venlerine gider. Diğer Trematodlardan farkları ? Erkek ve dişi bireyler ayrılmıştır ? Yutakları kassızdır ? Yutak arkasında ikiye ayrılan sindirim kanalı, vücudun arka kısmında tekrar birleşir ve tek bir kör barsak şeklinde sonlanır ? Yumurtaları kapaksızdır ve dikenlidir ? Schistosoma’lar enfekte sularla temas eden insanlara deri yoluyla aktif olarak bulaşırlar; diğer trematodlar ise yiyecek, içeceklerle pasif olarak bulaşırlar. 62 ERİŞKİN Erkek-dişi ayrıdır. Erkekleri dişilerine göre daha geniş ve daha kısa yapıdadır. İnce ve uzun dişiler, erkek parazitin Jinekofor kanal’ında yaşar. Vücudun ön tarafında ağız boşluğunu çevreleyen ağız çekmeni ve hemen onun alt tarafında karın çekmeni bulunmaktadır. CERCARIA Cercaria armut şeklinde bir baş kısmı ile ucu çatal şeklinde uzun kuyruğu olan larva şeklidir. Çatal kuyruğunu döndürerek su içinde hızlı bir şekilde hareket edebilmektedir. Deri içine sadece baş kısmı girmekte ve kuyruk kısmı başa tutunduğu yerden koparak deri üzerinde kalmaktadır S. mansoni: YUMURTA S. haematobium:YUMURTA Schistosoma yumurtaları diğer trematod yumurtalarından farklı olarak kapağa sahip değildir. Yumurtlandıkları zaman içlerinde miracidium oluşmuştur. Türe göre değişik büyüklükte olup değişik yerlerinde dikenimsi çıkıntılar vardır. 63 NEMATODLAR 1.ASCARIS LUMBRICOIDES YUMURTA ENFEKTİF YUMURTA ERİŞKİN 64 2.TRICHURIS TRICHIURA YUMURTA 3.ENTEROBIUS VERMICULARIS YUMURTA ERİŞKİN 65 4.ÇENGELLİ SOLUCANLAR YUMURTA 5.TRICHINELLA SPIRALIS KAS İÇİNDE LARVA 66 6.FİLARİAIAR: WUCHERERIA BANCROFTI LARVA 67 SESTODLAR 1.TAENIA SP. YUMURTA ERİŞKİN TAENIA SOLIUM TAENIA SAGINATA SKOLEKS(ÇENGELLER) GEBE HALKA 68 2.HYMENOLEPIS NANA YUMURTA 69 3. ECHINOCOCCUS GRANULOSUS HİDATİK KİST İnvagine protoskoleks ERİŞKİN Evagine protoskoleks 70 TREMATODLAR 1.FASCIOLA HEPATICA ERİŞKİN YUMURTA 2.DICROCOELIUM DENDRITICUM ERİŞKİN YUMURTA 71 3. SCHISTOSOMA TÜRLERİ ERİŞKİN ÇATALKUYRUKLU CERCARİA S.MANSONI YUMURTA S. HAEMATOBIUM YUMURTA 72 NOTLAR 73 NOTLAR 74 ARTHROPODLAR ARACHNİDA INSECTA Scorpionida Araneida Ixodidae 1. Keneler Acarina 1. Sarcoptes scabiei hominis 2. Demodex folliculorum Diptera 1. Sivrisinekler 2. Tatarcıklar 3. Miyaz etkenleri Siphonaptera 1. Pireler Anoplura 1. Pediculus sp. 2. Phthirus pubis Hemiptera 75 1.BİTLER Pediculus sp. Pediculus humanus capitis (Baş biti) Pediculus humanus corporis (Vücut biti) Yumurta 76 Pediculus humanus capitis (Baş biti) ve Pediculus humanus corporis (Vücut biti) yaşam döngüsü. ? Eksik metamorfoza sahip olup hayat döngüleri yumurta-nimf-erişkin şeklindedir. ? Baş biti erkek:1-1,5mm, dişi:1,8-2 mm; Vücut biti erkek: 2,3-3 mm, dişi:2-4 mm boyutlarındadır. ? Başta, bir çift anten ve hortum vardır. Gözler iyi gelişmemiştir ve vücutları, dorso- ventral olarak yassılaşmıştır. ? Kanatsızdırlar. ? 3 çift bacakları vardır ve çengel şeklinde pençelerle sonlanmaktadır. ? Soğuk ve ılıman iklimlerde daha çok kış aylarında görülmektedir. ? Yumurtalarına sirke adı verilmekte ve 0,6-0,8 boyundadır. Beyaz sarı renkte ve kapaklıdır. Baş biti ömür boyunca ortalama 150, vücut biti 300 yumurta yumurtlamaktadır. ? Dişi döllendikten sonra 1-2 gün sonra yumurtlamaya başlamaktadır. Dişi özel bezlerinde yumurtaları yapıştırmak için yapıştırıcı madde üretmektedir. Bu madde ile saçlara, kıllara ve giysilere yapıştırmaktadır. ? Yumurtadan 1-3 haftada nimf gelişir. Erişkine benzer fakat daha küçük olup cinsel organları gelişmemiştir. ? Kan emerek beslenirler ve vektörlükleri vardır. ? 24 saatte 3-5 kez, 30-40 dk kan emmektedir. Bir dişi tek seferde 0.7-1.1 ml kan emmektedir. Tokken karanlığa aç iken aydınlığa doğru yönelmektedirler. 77 Phthirus pubis (Kasık biti) ? Kasık biti, 3 bitin en küçüğüdür. Daha kısa ve geniş yapıdadırlar. ? Erişkin erkek: 0,8-1mm, dişi: 1-1,5 mm boyutlarındadır. ? Yumurtalar baş ve vücut bitleriyle aynıdır. ? Ömürleri boyunca yaklaşık 50-60 yumurta bırakırlar. ? Pubiste kıl folikülü ve kıl diplerine başını sokarak tutunurlar. ? Soğuk aylarda daha sık rastlanmaktadır. ? Hastalık etkeni taşımazlar. 78 2.PİRELER ? Kan emici ve kanatsız olup vücutları lateral basıktır. ? Erişkinleri 1-4 mm boyundadır. ? Vücut baş, toraks ve abdomenden oluşmuştur ? Vücutlarında kalın kıl ve dikenler vardır. ? Torakstan 3 çift bacak çıkar ve üçüncü çift bacaklar çok uzun ve zıplamaya elverişlidir. ? Evrim dönemleri, yumurta-larva-pupa-erişkin şeklindedir. ? Gebe dişi yumurtalarını toprak veya enfeste yuvalara bırakır. ? Pireler, taraksız ve taraklı olmak üzere 2 grupta toplanmaktadırlar. Ctenocephalides canis (köpek piresi) Pulex irritans (insan piresi) 79 3.UYUZ Sarcoptes scabiei hominis ERİŞKİN YUMURTA S.scabiei hominis (erişkin erkek) S.scabiei hominis (erişkin dişi) ? Bütün hayat dönemlerini insanın derisi içinde geçiren, allerji ve kaşıntılı deri lezyonu oluşturan akarlardır. ? İnsanda oluşturdukları hastalığa “Uyuz” denir. ? İnsan S.scabiei hominis’in tek konağıdır. ? Dişileri (yaklaşık 0.3 mm) erkeklere (yaklaşık 0.2 mm) oranla daha büyüktür. ? Kirli beyaz renkte, yarı saydam, oval biçimlidirler. ? Beyaz renkli olan yumurtaları oldukça büyük boyuttadır: 0.1 mm x 0.15 mm 80 ? Parazit tüm evrimini insanın derisinin içinde oyduğu sillon denilen tünellerde geçirir. ? Bu tünellerin uzunluğu birkaç milimetre ile 3-4 cm arasındadır. ? S.scabiei hominis tüneli açarken parçaladığı doku ile beslenir, fakat kan emmez. ? Genellikle eller, parmak araları, bilek ve dirseklerin iç yanı, koltuk altına yakın yerlerde yerleşirler. ? Ömürleri genellikle 1-1,5 ay kadardır. ? Evriminde; yumurta-larva-nimf-erişkin dönemleri vardır. ? Döllenmiş dişi deriye girdikten sonra tünel içine günde 2–4 arası yumurta bırakır. ? Yumurtadan çıkan larvalar olgunlaşmak için deri yüzeyine çıkar. ? Larvalar deri yüzeyinde nimf evresine geçer. ? Nimf evresinden sonra gömlek değiştirenlerden erkek, 2.nimf evresinden sonra gömlek değiştirenlerden ise dişiler oluşur. ? Dişiler çiftleşene kadar hareket etmez, çiftleştikten sonra tünel kazmaya başlarlar. 81 Demodex folliculorum ? İnsanda daha çok yüzde kıl foliküllerinde yaşar ve foliküler uyuz etkenidir. ? Yağ bezleri seviyesi üzerinde basit kıl foliküllerinde iki ya da daha fazla sayıda bulunmaktadır. ? Erkekleri: 280 µm, Dişiler ise 350-440 µm boyutlardadır. ? Abdomen vücudun 3/2 si kadardır. ? Yumurtalar ok başı şeklindedir ve yaklaşık olarak 80-100 µm uzunluğunda, 40-50 µm enindedir ? Folikül açıklığında döllenen dişi akar kıl folikülüne doğru ilerleyerek yumurta bırakır. ? Yaklaşık 2-3 gün sonra yumurtadan çıkan larva 3-4 gün içinde protonimfe, sonra dötonimflere dönüşerek folikül açıklığına ilerler ve 2-3 gün içinde erişkin şekle dönüşürler. ? Toplam hayat süreleri 15 gün kadardır. 82 4.SİVRİSİNEKLER ? Insecta sınıfı, Diptera takımında bulunurlar. ? Evrim dönemleri, yumurta - larva - pupa - erişkin şeklindedir. ? İnsan sağlığı açısından önemli 3 cinsi vardır; ? Anopheles ? Culex ? Aedes ? Göl, akarsu ve bataklıklarda; gölge, rüzgarsız- kuytu yerlerde yaşarlar. ? Pupadan çıkan dişi 2-24 saatte çiftleşir ve yumurtlar. Bir dişi bir defada 50-500 yumurta yumurtlar. Hayat boyu 1-4 kez yumurtlar. Her yumurtlamadan önce kan emer. ? Su dışına bırakılan yumurtalar gelişmez. ? Genellikle akşamları ve sabah erken saatlerde kan emerler. ? Anopheles berrak sularda, Culex ise her türlü temiz veya kirli sularda yaşayabilirler. ? Erkekler 1-3 hafta, dişiler ise 1-6 ay yaşayabilir. 83 Anopheles Dişi Culex Dişi Aedes Dişi Antenler seyrek kıllıdır. Antenler seyrek kıllıdır. Antenler seyrek kıllıdır. Palpler hortumla aynı boydadır. Palpler hortumdan çok kısadır. Palpler hortumun dibinde veya 1/5 uzunluğundadır. Anopheles Erkek Culex Erkek Aedes Erkek Antenler çok kıllıdır. Antenler çok kıllıdır. Antenler çok kıllıdır. Palpler hortumla aynı boydadır ve ucu genişlemiştir. Palpler hortumdan uzundur. Palpler hortumla aynı boyda veya daha uzundur. Anopheles Erişkin Culex Erişkin Aedes Erişkin Skutellum tek parçalı Skutellum üç parçalı Skutellum üç parçalı Dinlenme esnasında vücudunu yüzeye eğik tutar Dinlenme esnasında vücudunu yüzeye paralel tutar. Dinlenme esnasında vücudunu yüzeye paralel tutar. 84 Anopheles Larva Culex Larva Aedes Larva Su yüzeyine paralel durur. Su yüzeyine 45° lik açı yapar. Su yüzeyine 45° lik açı yapar. Hava sifonu yoktur, hava deliği vardır. Hava sifonu vardır. Hava sifonu vardır. Palme tüyleri vardır. Palme tüyleri yoktur. Palme tüyleri yoktur. Anopheles Pupa Culex Pupa Aedes Pupa İlk karın parçaları gövdeye dayalıdır. İlk karın parçaları gövdeye dayalı değildir İlk karın parçaları gövdeye dayalı değildir Hava borusu kısa ve geniştir. Hava borusu dar ve uzundur. Hava borusu muhtelif Anopheles Yumurta Culex Yumurta Aedes Yumurta Su yüzeyine tek tek bırakırlar. Su yüzeyine sal biçiminde dizilmiş yumurta paketleri halinde bırakır. Su yüzeyine tek tek bırakırlar. Yüzgeçleri var. Yüzgeçleri yoktur. Yüzgeçleri yoktur. 85 5.PHLEBOTOMUS (TATARCIKLAR) Phlebotomus erişkin erkek Phlebotomus erişkin dişi Erişkin 1,5-3,5 mm boyunda, baş küçük ve öne eğik, gözler büyük ve birleşiktir. ? Kanatları kıllı, soluk-parlak sarı renkli zooantrofildir. ? Bacaklar ince uzun, kanatlar kıllı ve lanset şeklindedir. Dinlenme halinde kanatlar V şeklindedir. ? Erkekte maxilla ve mandibula yoktur bundan dolayı bitki özsuyu ile veya hiç besin almayabilirler. ? Erkekler 4 gün dişiler 12-30 gün yaşamaktadır. ? Dişiler kanla veya bitki özsularıyla beslenir. ? Gece aktiflerdir, gündüzleri ise soğuk ve karanlık barınaklara da saklanırlar. ? Aktiviteleri için en uygun sıcaklık 25-28°C dir. ? 400 türü olmakla beraber P. papatasi, P. sergenti, P. perniciosus vektörlükte önemli türlerdir 86 Phlebotomus: Hayat döngüsü Phlebotomus hayat döngüsü ? Kemirgenlerin, kaplumbağaların, kertenkelelerin ve kuşların yuvalarında, hayvan inlerinde, ağaç kovuklarında, ev-ahır duvar çatlaklarında yaşarlar. Nemli, loş, rüzgarsız yerlerde bulunurlar. ? Çiftleşme genelde havada veya konakların bulunduğu barınaklarda gerçekleşir. ? Ömürleri 2-3 hafta kadardır. Dişiler döllendikten 8-10 gün sonra çürümüş bitkisel artıkların bulunduğu nemli yerlere 50-60 adet yumurtayı tek tek bırakırlar. Yumurta suda ve kuru yerde gelişmez. Uygun koşullarda 6-10 günde, yumurta içinde larva oluşmakta ve yumurtadan çıkmaktadır. ? Diş tatarcık bir kez yumurtladıktan sonra kan emerek tekrar yumurtlayabilmektedir. Yumurta: Oval bir tarafı düz bir tarafı konkav şeklindedir. %100’e yakın nem ve besin maddeleri olan yerlere bırakılır. 5-20 gün sonra larva çıkar. Sıcaklık artıkça gelişme süresi kısalır. Larva: Yumurtadan çıkan larva 12 segmentli olup, pupaya dönüşmeden önce 4 gömlek değiştirmektedir. Toprakta yaşamaya uygundur. Yaprak, böcek parçaları, hayvan dışkısı ile beslenirler. Pupa: Dördüncü evre larva pupa evresine dönüşmeden önce mide içeriğini boşaltır ve beslenmesi durur. 7-10 gün içerisinde pupa evresini tamamladıktan sonra T şeklinde açılan yarıktan erişkin çıkmaktadır. 87 6.KENELER Ön Arka Ön Arka Sert kene (Ixodidae) Yumuşak kene (Argasidae) Sert Kene (Ixodidae) ? Erişkinler: 2-20 mm kadardır. Kan emdiklerinde 2-3 katına ulaşırlar. ? Renkleri saman sarısından, koyu kırmızı-kahve renge kadar değişmektedir. ? Kan emdiklerinde ise renkleri koyulaşmaktadır. ? Kan emerek beslenirler. Dişiler daha fazla kan emerler. 14 gün boyunca deride kalabilirler. Sert ve yumuşak kenelerin farkları ? Kapitulum; sert kenelerde sırttan bakıldığında görülür, yumuşak kenelerde ise görülmez. ? Sert kenelerin sırtlarında kalkan (skutum) vardır, yumuşak kenelerde yoktur. ? Sert kenelerde bacakların ucunda yastık (pulvillus) vardır, yumuşak kenelerde yoktur. 88 ? Evrimleri, yumurta–larva–nimf–erişkin şeklindedir. ? Yumurta hariç bütün dönemlerinde hem erkek, hem de dişi ektoparazittirler, Kan emme dönemleri dışında konağın barınağında yaşarlar. ? Ömürleri 2-3 yıldır fakat açlığa uzun süre dayanıklıdırlar. ? Evrim süresi: sert kenelerde 2 yıl, yumuşak kenelerde 1 yıldır. ? Dişi sert kene bir seferde binlerce yumurta yumurtlayıp ölür, dişi yumuşak kene hayatı boyunca birkaç kez 20-25 yumurta yumurtlar. ? Konak barınağında zemine bırakılan yumurta içinde uygun çevre koşullarında larva oluşur. Larva kan emer ve 1-2 haftada nimf dönemine geçer. ? Sert kenelerde sadece bir nimf dönemi varken yumuşak kenelerde birden fazladır. ? Nimf gömlek değiştirip erişkinleri oluşur. ? Erişkin keneler kan emer ve sonrasında çiftleşirler. Erkek kene çiftleşmeden sonra ölür. Dişi kene ise tekrar kan emer ve sonrasında yumurtlar. Yumuşak kene (Argasidae) Sert Kene (Ixodidae) 89 MYIASIS (MİYAZ) ETKENLERİ MİYAZ SİNEKLERİ Calliphoridae: Calliphora Sarcophogidae: Sarcophaga Oestridae: Oestrus, Dermatobia Hypodermatidae: Hypoderma (nokro) Gastrophylidae: Gastrophylus • Bazı sinek larvalarının canlı insan veya hayvanların doku ve organlarında yerleşmesiyle oluşan parazitoza miyaz denir. Miyaz da larvalar vücudun içinde veya derinin içindedirler • Erişkinleri renkli sineklerdir. Antenleri 3 parçalı olup erişkinlerde hortum vardır. • Erişkinleri farklı büyüklüğe sahiptir; 2-4 mm/ 10-15 mm. Erişkin sineklerin çoğu yaşam sürelerinin çok kısa olmasından (6-10) dolayı beslenememektedirler ve bu sineklerde hortum körelmiştir. • Yumurtaları küçük, beyazımsı renkte, oval yapılıdır. Yumurtalar sineğin cins ve türüne göre farklı ortamlara bırakılır • Larvalar başsız ve ayaksızdır. Larvaların büyüklüğü larval döneme göre değişir • Baş görünümleri ayırıcı tanıda kullanılır. Larvalar 12 segmentten oluşmuş olup, ön kısmında baş, arka kısmında anüs segmenti bulunmaktadır. • Sıcak yaz aylarında sineklerin yumurtadan erişkin oluncaya dek geçen süre 10 gün olup yaz boyunca 10-12 nesil ortaya çıkmaktadır. Dişiler pupadan çıktıktan sonra 24 saat içinde çiftleşmekte ve 9-12 gün sonra yumurtalarını bırakmaya başlamaktadır. Dişiler hayatlarında bir kere döllenmektedir. Yerleştiği Doku ve Organlara Göre Miyazlar ? Sağlam deri ve derialtı miyazı ? Yara miyazı ? Göz miyazı (ophtalmomyiasis) ? Burun miyazı (nasomyiasis) ? Kulak miyazı ? Anüs ve vajina miyazı ? Gastrointestinal miyaz 90 Sarcophaga sp. Evrim Dönemleri 91 NOTLAR 92 NOTLAR 93 NOTLAR 94 NOTLAR 95 NOTLAR 96 NOTLAR 97 NOTLAR 98 NOTLAR