1 - Tıbbi Parazitoloji Pratik Uygulama Klavuzu ( kitap ) 1 T.C. ERC İ YES Ü N İ VERS İ TES İ TIP FAK Ü LTES İ TIBB İ PARAZ İ TOLOJ İ ANAB İ L İ M DALI TIP FAK Ü LTES İ D Ö NEM II PRAT İ K UYGULAMA KILAVUZU TIBB İ P ARAZ İ TOLOJ İ KAYSER İ 201 1 -201 22 İ Ç İ NDEK İ LER KAN İ NCELEME Y Ö NTEMLER İ 3 İ NCE YAYMA KAN PREPARATI HAZIRLAMA TEKN İĞİ 3 KALIN DAMLA KAN PREPARATI HAZIRLAMA TEKN İĞ İ 4 KAN YAYMALARININ G İ EMSA İ LE BOYAMA TEKN İĞ İ 5 DI Ş KI İ NCELEME Y Ö NTEMLER İ 6 DI Ş KININ TOPLANMASI VE SAKLANMASI 6 NAT İ V – LUGOL Y Ö NTEM İ 7 Ç OKLA Ş TIRMA Y Ö NTEMLER İ 8 SELOFAN BANT Y Ö NTEM İ 1 1 PARAZ İ TLER 1 2 POROTOZOONLAR 1 3 ENTAMOEBA HISTOLYTICA 1 4 GIARDIA INTESTINALIS 1 7 TRICHOMONAS VAGINALIS 19 CRYPTOSPORIDIUM PARVUM 2 1 ISOSPORA BELLI 2 2 CYCLOSPORA CAYETANENSIS 2 3 PLASMODIUM T Ü RLE R İ 2 5 TOXOPLASMA GONDII 2 8 LEISHMANIA T Ü RLER İ 3 0 TRYPANOSOMA CRUZI 3 2 TRYPANOSOMA GAMBIENSE 3 3 PNEUMOCYSTIS CARINII 3 5 HELM İ NTLER 4 2 ASCARIS LUMBRICOIDES 43 TRICHURIS TRICHIURA 4 5 ENTEROBIUS V ERMICULARIS 4 6 Ç ENGELL İ SOLUCANLAR 4 7 TIRICHINELLA SPIRALIS 4 8 WUCHERERIA BANCROFTI 49 TAENIA SAGINATA 5 0 TAENIA SOLIUM 5 1 ECHINOCOCCUS GRANULOSUS 5 4 HYMENOLEPIS NANA 5 6 FASCIOLA HEPATICA 5 7 DICROCOELIUM DENDRITICUM 59 SCHISTOSOMA T Ü RLER İ 6 1 ARTHROPODLAR 7 4 B İ TLER 7 5 P İ RELER 7 8 UYUZ 79 S İ VR İ S İ NEKLER 8 2 PHLEBOTOMUS (TATARCIKLAR) 8 5 KENELER 8 73 KAN İ NCELEME Y Ö NTEMLER İ A- İ NCE YAYMA KAN PREPARATI HAZIRLAMA TEKN İ Ğ İ 1- Lam alkol ile slat lm ş veya kuru bir bez kullan larak temizlenir. 2- Lam, ba ş ve i ş aret parmaklar aras nda tutulur. Lam n i ş aret taraf ndan i ç eriye do ğru 1cm mesafede olacak ş ekilde orta noktaya bir damla kan damlat l r. 3 -Hastan n parma ğ ndan kan al nacak ise, orta parma ğ alkoll ü bir pamuk ile silindikten ve kurumas beklendikten sonra lancet veya otomatik parmak delici ile parma ğ n delinmesi sa ğlan r. 4 - İ lk ç kan kan damlas bir pamuk ile silindikten sonr a ikinci damlan n sol ile tutulan lam n ü zerine al nmas i ç in kan damlas yere bakacak ş ekilde el ç evrilir ve parmak lama temas ettirilmeden kan damlas lam n ü zerine ve i ş aret parma ğ taraf ndan i ç eriye do ğru 1 cm mesafede olacak ş ekilde orta bir noktaya damlat l r. 5 -Sa ğ elin ba ş ve i ş aret parmaklar aras na al nan bir lamel veya ba ş ka bir lam ile kan damlas n n ö n k sm na i ş aret parma ğ na bakan ve 45° lik bir a ç yapacak ş ekilde temas ettirilir 6- Kan n lam veya lamelin iki k öş esi aras nda tamamen yay lmas beklenir. 7 -A ç sabit tutmak suretiyle ba ş parma ğa do ğru seri bir hareketle lam veya lamel ileriye do ğru hareket ettirilir. 8 -Lamelin pe ş inden s ü r ü klenen kan i ç indeki ş ekilli elemanlar bozulmadan sol elde tutulan lam n ü zerine yay lmas sa ğlan r. 9- Haz rlanan preparat n havada kurutulmas sa ğlan r. 4 B-KALIN DAMLA KAN PREPARATI HAZIRLAMA TEKN İ Ğ İ 1- Lam alkol ile slat lm ş veya kuru bir bez kullan larak temizlenir. 2- Lam, ba ş ve i ş aret parmaklar aras nda tutulur. 3- Lam n bir taraf ndan i ç eriye do ğru 1-1,5 cm. mesafede ve aralar nda 2 cm mesafe olacak ş ekilde 3 damla kan damlat l r. 4- Hastan n parma ğ ndan kan al nacak ise, orta parma ğ alkoll ü pamuk ile silindikten ve kurumas beklendikten sonra, lancet veya otomatik parmak delici ile par ma ğ n delinmesi sa ğlan r. 5- İ lk ç kan kan damlas kuru bir pamukla silindikten sonra ikinci damlan n sol elde tutulan lam n ü zerine al nmas i ç in kan damlas yere bakacak ş ekilde el ç evrilir ve parmak lama temas ettirilmeden kan damlas lam n ü zerine ve i ş aret parma ğ taraf ndan i ç eriye do ğru 1 cm. mesafede ve aralar nda 1-1,5 cm mesafe olacak ş ekilde 3 damla kan damlat l r. 6- Damlat lan kan damlalar bir toplu i ğnenin ba ş ile dairesel hareketler yapmak suretiyle hem defibrine edilir hem de kan damlas na yakla ş k 1 cm ç ap nda yuvarlak bir ş ekil verilir. B ö ylece eritrositlerin ç eperleri par ç alanarak Plasmodium ’ lar n kan plazmas na ç kmas sa ğlan r. 7- Haz rlanan preparat n havada kurutulmas sa ğlan r. 5 C- K AN YAYMALARININ G İ EMSA İ LE BOYA MA TEKN İ Ğ İ 1- Havada tamamen kurutulmu ş olan preparat, kan yay lan taraf ü ste gelecek ş ekilde bir k ü vet i ç erisinde bulunan boya k ö pr ü s ü ü zerine konulur. 2- İ nce yayma kan preparatlar boyamadan ö nce metil alkol (methanol) ile tespit edilmelidir. Bunun i ç in: b oya k ö pr ü s ü ü zerine yerle ş tirilen kan preparatlar n n ü zerine metil alko l d ö k ü l ü r ve 2-3 dk bekletilir. S ü re sonunda kalan metil alkol k ü vete d ö k ü l ü r. Oda s s nda kurutulur. Kal n damla kan preparatlar ise tespit edilmez. 3 - Hem ince kan yayma hem de kal n damla kan preparatlar nda kandaki parazitlerin aranmas amac yla en ç ok tercih ed ilen kan boyas Giemsa d r . B oya stok ş eklinde ticari olarak sat lmaktad r. Boyan n Haz rlan ş : Bunun i ç in 1 ml saf suya 1 damla Giemsa boyas olacak ş ekilde preparat say s na ba ğl olarak yeterli miktarda (1 preparat i ç in 5 ml) haz rlan r. Giemsa damlat ld ktan sonra dairesel hareketlerle hafif ç e sallanarak homojen bir kar ş m elde edilinceye kadar kar ş t r l r. Ş iddetli ola rak veya bir ç ubuk yard m yla kar ş t r ld ğ nda boya çö keltisi olu ş tu ğu i ç in bu ş ekilde kar ş t rmak uygun de ğildir. 4- Boya k ö pr ü s ü ü zerinde bulunan ve kurutulan preparat n haz rlanan boya ü zerini tamamen kaplayacak ş ekilde d ö k ü l ü r. 5 - İ nce yayma kan prepar atlar 30 dk, kal n damla kan preparatlar ise 45 dk boyada bekletilir. 6- Preparatlar n boyas d ö k ü l ü r. İ nce yayma kan preparatlar yava ş akan musluk suyunda, kal n damla kan preparatlar ise bir petri kutusu i ç indeki suda y kan r ve havada kurutulur. 7- İ n celenecek preparat ü zerine bir damla immersiyon ya ğ d ö k ü l ü r ve x100 b ü y ü tmeli objektif (immersiyon objektifi) kullan larak ş k mikroskobunda incelenir. NOT: * İ nce yayma ve kal n damla kan yayma preparatlar ; Plasmodium , Trypanosoma , Leishmania , Babesi a ve filaryal nematodlar n tan s i ç in kullan l r. Ayn zamanda l ö semi gibi kan hastal klar n tas nda da kullan lmaktad r. * S tma parazitleri eritrositler i ç inde bulundu ğundan eritrositler ü zerinde g ö r ü lebilecek kandan veya boyamadan kaynaklanan yabanc c isimlerle kar ş t r lmamal d r. * İ nce yayman n incelemesi eritrositleri bir tabaka halinde lama yayd ğ ndan dolay daha kolayd r. Ancak kal n damla da daha fazla miktarda kan n incelenmesine olanak tan r.6 DI Ş KI İ NCELEME Y Ö NTEMLER İ DI Ş KININ TOPLANMASI VE S AKLANMASI A. Barsak parazit enfeksiyonlar n n ç o ğunda tan , d ş k da helment yumurta veya larvalar n n ve protozoon trofozoit veya kistlerin saptanmas ile konur. Bu nedenle d ş k ö rneklerinin do ğ ru bi ç imde toplanmas ö nemlidir. Ö rneklerin al nma i ş lemi s ra s nda d ş k n n bir enfeksiyon kayna ğ oldu ğu unutulmamal . D ş k n n haz rlanmas i ç in ö zel bir alan d ü zenlenmeli, i ş lem sonras at lacak d ş k lar ö zel torbalara konulmal d r, burada kullan lan malzemeler ba ş ka yerlerde kullan lmamal d r. Beklemi ş veya yete rsiz miktardaki ö rnekler veya k ö t ü bi ç imde saklanan d ş k ö rnekleri tan y k s tlar, yanl ş tan ya sebep olur. Ö rnek al nmadan ö nce hastan n alm ş oldu ğu belli baz maddeler barsak protozoonlar n n saptanmas n zorla ş t rmaktad r. Bu maddeler; Mineral ya ğ Antibiyotikler Antimalaryal ila ç lar Baryum, bizmut Emilmeyen ishal kesici ila ç lar Baryum ve antibiyotikler GI floray de ği ş tirir ve bu bakterilerle beslenen protozoonlar nda miktar olarak azalmas na yol a ç ar. D ş k ö rnekleri temiz ve geni ş a ğ zl kaplarda toplanmal d r. S z nt veya nem kayb ö nlenmelidir D ş k n n su, idrar veya di ğer yabanc maddelerle temas ö nlenmelidir. Su; trofozoitleri tahrip edebilir ve serbest ya ş ayan organizmalar i ç erebilir. İ drar; trofozoitlerin hareketini azalt r. Parazit enf eksiyonlar n n varl ğ n ara ş t r rken birden ç ok d ş k ö rne ği incelenmelidir. Helment yumurtalar ç o ğu hastan n her d ş k ö rne ğinde saplanabilirken, bir ç ok protozoon d ş k ile aral kl olarak at l r. Bu nedenle paraziter enfeksiyonlar ara ş t r rken en iyi y ö ntem 2-3 g ü nl ü k aralarla en az 3 d ş k ö rne ğinin incelenmesidir. Tedaviden sonrada 3 kez kontrol edilmelidir. Ö rneklerin incelenmesinde zaman fakt ö r ü Tan y etkileyen en ö nemli etken İ nceleme ö ncesi d ş k lar kesinlikle ink ü be edilmemeli veya dondurulma mal İ shalli d ş k lar; 30 dk. i ç inde incelenmeli, trofozoitler rahatl kla g ö r ü lebilir. Yumu ş ak d ş k lar; bir saat i ç inde incelenmeli, trofozoitler, kistler, yumurta ve larvalar g ö r ü l ü r. Kat d ş k lar; ayn g ü n i ç inde incelenmeli, kistler, yumurta ve larva lar g ö r ü l ü r.7 D ş k lar hemen incelenmeyecekse koruyucu i ç ine al nmal d r. Bu i ş lem; d ş k da bulunabilecek parazitlerin ş ekillerinin aynen korunmas n sa ğlad ğ gibi, helment yumurta ve larvalar n n da geli ş meye devam etmesi ö nlenmekted ir. Bu i ş lem i ç in kullan lan baz sol ü syonlar; %5 veya %10 ’ luk formalin SAF (sodium acetate-acetic acid-formalin) PVA(Polyvinyl alkol) Schaudinn fiksatifi NAT İ V – LUGOL Y Ö NTEM İ B. Y ö ntemin uygulanmas i ç in bir lam, iki lamel, fizyolojik su (serum fizyoloji k) ve %2 ’ lik 1. iyot sol ü syonu gerekmektedir. İ yot sol ü syonuna l ü gol sol ü syonu ad da verilmektedir. Birka ç damla fizyolojik su lam n bir yar s na, birka ç damla %2 ’ l ü k l ü gol sol ü syonu 2. lam n di ğer yar s na konulur (1 ve 2). Cam veya plastik bir ç ubuk d ş k ö r ne ğinin farkl yerlerine birka ç kez dald r l p 3. ç kar larak al nan ö rnek (3), ö nce fizyolojik su i ç inde dairesel hareketlerle yay l r (4). Ç ubuk tekrar d ş k ya ayn ş ekilde dald r l p ç kar larak (5) bu kez l ü gol sol ü syonu i ç inde 4. ayn i ş lem uygulan r (6). Bu ş ekilde haz rlanan preparatlar ü zerine ayr ayr lamel kapat l r (7). 5. I ş k mikroskobunda x400 objektif kullan larak incelenir (8). İ nceleme esnas nda b ü t ü n 6. lamelin kaplad ğ alan n sistematik olarak taranmas idealdir (9).8 9 Fizyolojik suyun bulundu ğu k s mda inceleme yapman n amac , hareket halinde ? olabilecek protozoonlar g ö rebilmektir. L ü gol sol ü syonunun bulundu ğu k s mda ise kist, trofozoit veya yumurtalar boyanaca ğ i ç in bunlar n, ç ok yo ğun olan di ğer d ş k partik ü ll erinden ay rt edilmesi kolayla ş maktad r. Preparat haz rland ktan sonra en k sa s ü rede incelenmesi gerekmektedir. ? %2 ’ lik l ü gol sol ü syonunun haz rlanmas : Toz iyottan 2 gr., potasyum iyod ü r ’ den 4 ? gr. tart larak 100 ml. saf suyun i ç inde eritilir ve koyu renkl i bir ş i ş ede saklan r. Sol ü syon, bu ş ekilde uzun s ü re saklanabilmektedir.9 Ç OKLA Ş TIRMA Y Ö NTEMLER İ C. D ş k n n incelenmesinde ç okla ş t rma y ö ntemlerini en ö nemli avantaj , yaln zca direkt yaymalar ve kalc boyal preparatlar incelendi ğinde g ö zden kabil en seyrek organizmalar ortaya ç karmas d r. Ç okla ş t rma y ö ntemlerini çö kt ü rme ve y ü zd ü rme olmak ü zere iki gruba ay rabiliriz. ÇÖ KT Ü RME Y Ö NTEM İ 1. Y ö ntemin esas : Santrif ü j veya basit yer ç ekimi etkisi ile d ş k daki b ü t ü n parazitlerin dibe çö kmesi sa ğlan r. Y ö ntemin uygulan ş : Uygun bir kapta 1-1.5 gr (sulu ise 5-6 ml) d ş k 10 ml %10 ’ luk formol i ç inde 1. tamamen ezilir. Fiksasyonun tam olmas i ç in 30 dk veya daha fazla beklenir. S ü spansiyon iki tabakal gazl bezden di ğer bir kap i ç ine s ü zd ü r ü l ü r. 2. Ü zerine % 0.85 ’ lik serum fizyolojik eklenir. 400-500 g ’ de 1-2 dk santrif ü j edilir. Bu 3. i ş lem ü stteki s v berrakla ş ana kadar devam eder. Ü st s v at l r. Dipteki çö keltiye 10 ml %10 ’ luk formol eklenir. 4. S ü spansiyona 3 ml etil asetat veya eter eklenir ve t ü p ü n a ğz ka pat larak 30 sn 5. k ü vetlice ç alkalan r. E ğer eter kullan lacaksa t ü p y ü z mesafesinden uzak tutulmal d r, çü nk ü formol-eter kar ş m ç alkalan rken t ü p ü n t pas patlayabilir. T ü p ü ç alkalad ktan sonra bas nc azaltmak i ç in t pa yava ş ç a gev ş etilerek gaz ç kmas na izin verilir. Etil asetat baz yumurta ve kistlerin d ş k art ğ t kac na tak lmas n engeller, fakat ya ğl ve mukuslu d ş k larda bu maddelerin uzakla ş t r lmas nda eter kadar etkili de ğildir. S ü spansiyona 400-500 g ’ de 2-3 dk santrif ü j edilir. T ü p sant rif ü jden ç kar ld ğ nda 4 6. tabaka g ö r ü l ü r. A) en ü stte eter veya etil asetat B) t ü p ü n duvar na yap ş an d ş k art ğ tabakas C) formol tabakas D) çö k ü nt ü tabakas Ü stteki 3 tabaka bir ç ubuk yard m ile kar ş t r l r ve d ö k ü l ü r. Dipteki çö kelti 7. incelenir. Y ö ntemin avantaj : Çö kelti d ş k daki b ü t ü n parazitleri i ç erir. ? Hem taze hem de saklanm ş d ş k ö rneklerine uygulanabilir. ? Y ö ntemin dezavantaj : Çö keltide fazla miktarda d ş k art ğ n n olmas parazitleri maskeleyerek g ö zden ? ka ç mas na sebep olabilir. ?10 Y Ü ZD Ü RME Y Ö NTEM İ 2. Y ö ntemin esas : Y ü ksek ö zg ü l a ğ rl kl sol ü syonlar n parazitleri d ş k art klar ndan ba ğ ms z olarak y ü zd ü rmesidir. Y ö ntemin uygulan ş : 15 ml ’ lik santrif ü j t ü p ü nde 1-1.5 gr (sulu ise 5-6 ml) d ş k birka ç ml suyla tamamen 1. ezilir ve t ü p ü n ü st k sm nda bir miktar bo ş luk kalacak ş ekilde distile su eklenir. S ü spansiyon 400-500 g ’ de 1-2 dk santrif ü j edilir ve ü st s v at l r. 2. Çö keltiye 1-2 ml ç inko s ü lfat sol ü syonu eklenir, çö keltinin iyice kar ş mas sa ğlan r ve 3. t ü p ü n ü st k sm nda bir mikta r bo ş luk kalacak ş ekilde ç inko s ü lfat eklenir. S ü spansiyon iki tabakal gazl bezden di ğer bir t ü p i ç ine s ü zd ü r ü l ü r ve t ü p ü n ü st 4. k sm nda bir miktar bo ş luk kalacak ş ekilde ç inko s ü lfat eklenir. S ü spansiyon 400-500 g ’ de 2 dk santrif ü j edilir ve santrif ü j ü n kendili ğinden durmas 5. sa ğlan r. T ü p ü santrif ü jden ç karmadan alevden ge ç irilmi ş 5-7 mm ç ap nda tel bir ö ze y ü zey 6. filminin ortas na de ğdirilir ( ö ze dibe batmamal ). Ö zenin ortas nda olu ş an film tabakas bir lam ü zerine aktar l r. Bu i ş lem birka ç kez tekrarl anarak birka ç damla s v elde edilir. Lam ü zerine aktar lan damlalar lamelle kapat larak incelenir. 7. Y ö ntemin avantaj : Haz rlanan preparatlar daha temizdir. D ş k art ğ yoktur. ? Y ö ntemin dezavantaj : Kullan lan kimyasal maddeler parazitlerden daha b ü y ü k yo ğunlu ğa sahiptir. Bu ? nedenle yumurta ve kist duvarlar b ü z üşü r, organizmalar n ş ekilleri bozulur ve tan koymak zorla ş r. Bu nedenle haz rlanan preparat k sa zamanda incelenmelidir. Bir ç ok trematod, baz sestod ve d ö llenmemi ş Ascaris yumurtalar y ü zme z dibe ? batar. ? SELOFAN BANT Y Ö NTEM İ D.11 Bir cam veya plastik ç ubuk ve selofan bant ile ö nceden tercihan alkol veya kolonya ile 1. temizlendikten sonra kurutulmu ş bir lam bu i ş lemin yap lmas i ç in yeterlidir. Yakla ş k 10 cm. uzunlu ğunda bir sel ofan bant yap ş kan taraf d ş ar gelecek ş ekilde bir 2. cam veya plastik ç ubu ğun ü zerine ge ç irilir, bant elin i ş aret ve ba ş parmaklar ile iki ucundan tutulur ve ç ubu ğun ü zerinde gergin durmas sa ğlan r. Bu ş ekilde haz rlanan bant, an ü s kenarlar iyice a ç lara k perianal b ö lgeye temas ettirilir. 3. Helment yumurtalar n n an ü s ü n k vr mlar aras nda olaca ğ d üşü n ü lerek k vr mlar n gerginle ş tirilerek a ç lmas ö nemlidir. Bu ş ekilde al nan ö rnek, temizlenmi ş lam n ü zerine yap ş t r l r. Band n fazla gelen 4. k s mlar da la m n arkas na k vr l p yap ş t r l r. I ş k mikroskobunda ü zerine bir ş ey kapat lmadan x10 objektif kullan larak incelenir. 5. Enfekte at klar n imhas 6. Selofan bant y ö ntemi uygulanacak olan hastan n bu uygulama ö ncesinde d ş k s n ? yapmam ş olmas gerekme ktedir. D ş k s n yapan ki ş ilerde anal b ö lge temizlenmi ş olaca ğ i ç in do ğru sonu ç al nmayacakt r. Bu y ö ntem esas olarak yumurtalar n an ü s b ö lgesine b rakan k l kurdu (Enterobius ? vermicularis) ve Taenia saginata tan s i ç in kullan l r. Belirtilen ş ekilde h az rlanan lam, hemen incelenemeyecekse, m ü mk ü nse so ğuk ortamda ? de ğilse g ü ne ş ş ğ gelmeyecek ş ekilde oda s s nda birka ç g ü n saklanabilir.12 PARAZ İ TLER POROTOZOONLAR HELM İ NTLER ARTHROPODLAR SARCOMAST İ GOPHORA A.SARCOD İ NA Entamoeba histo lytica 1. Entamoeba coli 2. B.MAST İ GOPHORA 1. Giardia intestinalis Trichomonas vaginalis 3. Leishmania t ü rleri 4. Trypanosoma t ü rleri 5. AP İ COMPLEXA Plasmodium t ü rleri 1. Toxoplasma gondii 2. Cryptosporidium parvum 3. Cyclospora cayetanens s 4. Isospora belli 5. C İ L İ APHORA M İ CROSPO RA NEMATODLAR Ascaris lumbricoides 1. Trichuris trichiura 2. Enterobius vermicularis 3. Ç engelli solucanlar 4. Trichinella spiralis 5. Filarialar 6. SESTODLAR Taenia saginata 1. Taenia solium 2. Hymenolepis nana 3. Echinococcus granulosus 4. TREMATODLAR Fasciola hepatica 1. Dicrocoeliu m dendritcum 2. Schistosoma t ü rleri 3. ARACHN İ DA Scorpionida Araneida Ixodidae Acarina INSECTA Diptera Siphonaptera Anoplura Hemiptera13 POROTOZOONLAR SARCOMAST İ GOPHORA AP İ COMPLEXA C İ L İ APHORA M İ CROSPORA A.SARCOD İ N A Entamoeba histolytica Entamoeba coli B.MAST İ GOPHORA Giardia intestinalis Trichomonas vaginalis Leishmania t ü rleri Trypanosoma t ü rleri Plasmodium t ü rleri Toxoplasma gondii Cryptosporidium parvum Cyclospora cayetanens s Isospora belli 1. EN TAMOEBA HISTOLYTICA HAYAT D Ö NG Ü S Ü14 E.histolytica E.coli Boyut( ç ap, ? m) Trofozoit 12-50 ? m 20-30 ? m Kist 10-20 ? m 10-30 ? m Periferik n ü kleer kromatinlerin modeli İ nce, daire şeklinde da ğ lm ş Kaba, k ü meler halinde Karyozom sentral, d ü zenli a sentral, kaba Yutulmu ş eritrosit Var Yok Kist yap s N ü kleus say s 1-4 1-8 Kromatoid cisimcikler Yuvarlak sonlan r Ç al demeti şeklinde sonlan r15 ENTAMOEBA HISTOLYTICA16 ENTAMOEBA COLI 17 2. GIARDIA INTESTINALIS HAYAT D Ö NG Ü S Ü Kist Oval, bazen yuvarlak ve ç ift ç eperlidir. Olgun ( e nfektif) kistler 4 ç ekirdeklidir. 8-12 µ m uzunlu ğ unda, 7-10 µ m enindedir Trofozoit O rtadan ikiye b ö l ü nm üş armut şeklinde 4 ç ift kam ç ve bir aksonem vard r. 2 ç ekirdeklidir. 10-20 µ m uzunlu ğ unda1819 3. TRICHOMONAS VAGINALIS HAYAT D Ö NG Ü S Ü İ nsanda yerle ş en Trichomonas t ü rleri: Trichomonas inte stinalis ? Trichomonas tenax ? Trichomonas vaginalis ? ? Trichomonas vaginalis 10-20 ? m uzunlu ğunda, 5-15 ? m ? enindedir. Armut ş eklindedir. ? 4 kam ç , 1 dalgalanan zar vard r. ? Kist formu yoktur. ? Bula ş ma trofozoitlerle ger ç ekle ş ir. ? Dalgal zar 1/3 veya 2/3 ü kad ar. ? Kaynak: enfeksiyonlu kad n ve ? erkek. ? ?20 Trichomonas vaginalis21 4. CRYPTOSPORIDIUM PARVUM HAYAT D Ö NG Ü S Ü E nterositlerin mikrovillus b ö lgelerinde ya şar. İ nt r asel ü ler-ekstrasitoplasmik yerle şir . İ ç - oto enfeksiyon vard r. 4-6 µ m boyundad r. Yuvarlak veya oval şekillidir. Ookistler 4 sporozoit i ç erir.22 5. ISOSPORA BELLI Ba ğ rsak epitel h ü creleri i ç inde ya şar ? Oval veya yumurta şeklinde dir. ? 20-30 µ m boyunda, 10-19 µ m eninde ? D ş k da ol gunla şmam ş ookist bulunur . ? Olgunla şm ş ookis t ler de , 2 sporokist, 4 ’ er sporozoit vard r . ?23 6. CYCLOSPORA CAYETANENSIS Kontamine su ve g d alar ( ç ilek ve ahududu) bula şmaktad r. • Olgun ookistle rin a ğ zdan al nmas ile bula şma ger ç ekle şir. • Sporozoitler in ce ba ğ rsak epitel h ü crelerine yerle şen monoksen bir parazittir. • Yerle şim yerinde birbirini izleyen e şeyli ve e şeysiz ü remeyle ç o ğ al r. • Taze d şk ile at lan ookistler enfektif de ğ ildir. Birka ç g ü n veya bir haftada sporlanma evresini • tamamlamakta ve ookis t i ç inde 2 sporozoit i ç eren iki sporokist olu şmaktad r. Ö zellikle nedeni a ç klanamayan yaz ishallerinde, tropikal b ö lgelere gidip gelenlerde bu parazit • d üşü n ü lmeli dir. C.parvum ookistleri 4-6 µ m iken C.cayetanensis ookistleri 8-10 µ m ç ap ndad r. •24 10 µ m D şk da modifiye asit-fast boyama ile ookistler a ç k pembe, koyu k rm z tonlarda boyanmaktad r. Cyclospora Isospora Cryptosporidium B ü y ü kl ü k ( µ m) 8-10 10-19 x 20-33 4-6 Ş ekil Sferik-ovoid Elipsoid Sferik Ookist 2 sporokist, 2 şer sporozi t 2 sporokist, 4 er sporozoit 4 sporozoit Taze D ş k da Ookistlerin enfektivitesi D ş ortamda sporlanmas gerekir D ş ortamda sporlanmas gerekir Enfektif H ü cre i ç i b ü y ü kl ü ğ ü ( µ m) 4-16 3-15 2-5 H ü cre i ç i Evreleri Trofozoit, şizont, merozoit Trofozoit, şizont, merozoit, gametosit Trofozoit, şizont, merozoit, gametosit Enterositlerde H ü cre İ ç i Yerle ş imi Sitoplazma i ç i Sitoplazma i ç i H ü cre i ç i, sitoplazma d ş UV ş kta g ö r ü n ü m ü Mavi Otofloresan var Otofloresan yok Asit fast Boyada g ö r ü n ü m ü De ğ i şken lik g ö sterir Sporoblastlar koyu k rm z Koyu k rm z Floresan Boyada Zay f De ğ i şken İ yi g ö r ü n ü m, g üç l ü , parlak, sar disk şeklinde25 6. PLASMODIUM T Ü RLER İ S tma, Plasmodium ’ lar n eritrositlerde parazitlenmesiyle ortaya ç kan hastal k Plasmodium ’ la r evrimlerini insan ve di şi anofelde ge ç irir İ nsanda şizogonik (e şeysiz), sivrisinekte sporogonik (e şeyli) ç o ğ alma İ nsanda yerle ş en Plasmodium t ü rleri: Plasmodium vivax ? Plasmodium o vale ? Plasmodium falciparum ? Plasmodium malariae ? ?26 PLASMOD I UM V IVAX Plasmodium vivax S tma olgular n %80’den sorumludur . ? Gen ç eritrositleri i nfekte eder . ? Alyuvar zar nda sch ü ffner tanecikleri vard r . ? Karaci ğ er d ö neminde hipnozoit d ö nemleri vard r ki bunlar r ö lapslar n (reccurens) nedenidir. ? N ö bet ler 48 saatte bir g ö r ü l ü r. ? Alyuvar i ç inde parazit say s nadiren birden fazlad r. ? Alyuvarlar normalden b ü y ü kt ü r . ?27 PLASMOD I UM FALCIPARUM Plasmodium falciparum Giemsa boyas ile ç ekirdek koyu k rm z , sitoplazma a ç k mavi boyan r . ? Perifer kanda sadece gen ç trofozoit ve gametositler g ö r ü lebilir . ? Gen ç trofozoit eritrositlerin 1/5-1/6 s n kaplar. ? Bir eritrosit i ç inde birden fazla bulunabilir . ? Gametositler iki ucu k ü nt muza benzer. Boylar eritrositin 1,5 kat d r. Ç ekirdek ortadad r ve ? pigment taneleri vard r. Alyuvar zar nda Maurer tanecikleri vard r . ?28 7 .TOXOPLASMA GONDII O murgal canl larda ç ekirdekli b ü t ü n h ü creleri enfekte eder. ? Kesin konak kedigiller, ara konak insan ve omurgal lar . ? Kedide e şeyli-e şeysiz, ara konakta, e şeysiz ç o ğ al r. ? 3 enfektif evresi vard r ; Trofozoit (takizoit) : H zl ç o ğ alan form ? Bradizoit: Doku kisti i ç inde yava ş ç o ğ alan form ? Ookist: Kedi d şk s ndaki form ?29 TROFOZO İ T30 8 . LEISHMANIA T Ü RLER İ T ü r L.donovani donovani L.donovani infantum L.donovani chagasi L.tropica L.tropica L.major L.aethiopica L.braziliensis L.mexicana Hastal k Kala-Azar ( Visceral leishmaniosis) Cutaneous leishmaniosis Mucocutaneous leishmaniosis Vekt ö r Phlebotomus sp. Phlebotomus sp. Lutzomyia sp.31 2-4 µ m uzunlu ğ undad r. ? Yuvarlak veya ovaldir. ? Memeli konakta RES makrofajlar ? i ç inde ç o ğ al r. G iemsa ile ç ekirdek k rm z , ? sitoplazma pembe boyan r. 12-20 µ m uzunlu ğ undad r. ? Mekik şeklindedir. ? Tatarc klar n ba ğ rsaklar nda ve ? besiyerlerinde bulunurlar. Giemsa ile ç ekirdek k rm z , ? sitoplazma pembe boyan r ? 32 9 . TRYPANOSOMA CRUZI Amerik a trypanosomiosisi (Chagas hastal ğ ) Hayat d ö ng ü s ü nde 3 farkl form; Trypomastigot H ü cre d ş nda ? Amastigot K alpteki RES h ü crelerinde intrasel ü ler yerle şir. Kalp, ç izgili kas ve sinir ? h ü crelerinde bul unur. Epimastigot Amastigottan trypomastigot bi ç imine d ö n üş te g ö r ü len ara evredir. ? Vekt ö r ü n ba ğ rsa ğ nda bulunur. Etken: T.cruzi ? Vekt ö r: Reduvid b ö cekler ? Evrim vekt ö r ü n rektumunda tamamlan r ve kona ğ a d şk yla bula ş r ? ? ?33 10 . TRYPANOSOMA GAMBIENSE Afrika trypanosomiosisi (Afrika uyku hastal ğ ) Hayat d ö ng ü s ü nde; Tripomastigot parazit kanda, lenf kanallar nda ve BOS ta şeklinde bulunur. ? Koroid pleksus ve di ğ er organlarda kam ç s z şekilde bulunur. ? Epimastigot Vekt ö r ü n t ü k ü r ü k bezlerinde ? Metasiklik t ripomastigot (e nfektif faz ) Vekt ö r ü n t ü k ü r ü k bezlerinde ? ? Etken: T.gambiense ve T.rhodesiense ? Vekt ö r: Glossina ? Evrim vekt ö r ü n a ğ z nda tamamlan r, kona ğ a salya ile bula ş r ? ? ?34 Trypanosoma cruzi Trypanosoma gambiense35 11. PNEUMOCYSTIS CARINII Trofozoit: D ü zensiz g ö r ü n ü mde, 1-8 µ m ç ap nda ve temel ye rle şim yeri akci ğ er alveolleridir. ? Giemsa ile sitoplasmas mavi, ç ekirde ğ i k rm z -mor boyan r. Prekist : Trofozoit ile kist aras . Ba şlang ç ta tek, sonra 2-4 n ü kleusludur. ? Kist : Yuvarlak, 6-8 µ m b ü y ü kl ü ğ ü nde kal n duvarl d r ve tan koydurucu formdur. İ ç inde 8 ? intrakistik cisimcik vard r. İ ntrakistik cisimcikler: ? 1.5 µ m, yuvarlak, ha ç şeklin de veya amoeboid B ü t ü n bu evrim şekilleri akci ğ er alveolleri i ç inde, h ü cre i ç ine girmez. Beslenmesini alveol i ç indeki s v dan sa ğ lar3637 NOTLAR ENTAMOEBA HISTOLYTICA Kist ENTAMOEBA COLI GIARDIA INTESTINALIS Kist Kist Trofozoit38 İ NTEST İ NAL COCCIDIALAR Cryptosporidium parvum Ookist Isospora belli Ookist Cyclospora cayetanensis Ookis t TRICHOMONAS VAGINALIS Trofozoit PLASMODIUM SP. P. vivax (trofozoit) P. falciparum (trofozoit) P. falciparum (gametosit)39 LEISHMANIA SPP: Amastigot Promastigot TRYPANASOMA SPP TOXOPLASMA GONDII Trofozoit PNEUMOCYSTIS CARINII Trypo mastigot40 Kist NOTLAR41 NOTLAR42 HELM İ NTLER NEMATODLAR SESTODLAR TREMATODLAR 1.Ascaris lumbricoides 2.Trichuris trichiura 3.Enterobius vermicularis 4. Ç engelli solucanlar 5.Trichinella spiralis 6.Filaria l ar: Wuchereria bancrofti 1.Taenia saginata 2.Taenia solium 3.Hymenolepis nana 4.Echinococcus granulosus 1.Fasciola hepatica 2.Dicrocoelium dendritcum 3.Schistosoma t ü rleri NEMATODLAR 1. ASCARIS LUMBRICOIDES43 HAYAT D Ö NG Ü S Ü İ nsan ikinci d ö nem larvay ta ş yan yumurtalar a ğ zdan alarak enfekte olur. A ğ zdan al nan enfekt if yumurta a ç l r ve serbest kalan larva barsak ç eperinden ge ç erek kan veya lenf yoluyla karaci ğere oradan kalbe ve akci ğere gelir. Burada evrimini tamamlayan larva trakea, yutak, yemek borusu ve mide yoluyla yeniden ince barsa ğa gelir, son kez ince barsak ta g ö mlek de ği ş tirerek eri ş kin ş ekle d ö n üşü r, di ş i ve erkek ç iftle ş ir ve di ş i yumurtlamaya ba ş lar. Di ş i A scaris g ü nde 200 bin kadar i ç inde embriyo olu ş mam ş yumurta yumurtlar, yani ovipard r. Di ş inin yumurtlad ğ yumurtalar iki tiptir: 1-d ö llenmi ş 2- d ö llen memi ş . D ş k ile at lan d ö llenmi ş yumurtalar d ş ortamda uygun O 2 , s (25 0 C) ve nemde geli ş ir. Toprakta embriyon bir g ö mlek de ği ş tirip yumurta i ç inde ikinci d ö nem larva olu ş ur. D ö llenmemi ş yumurtalar n epidemiyolojik a ç dan ö nemi yoktur. 44 D Ö LLENME M İ Ş YUMURTA İ ç i irili ufakl vitell ü s tanecikleri ile dolu. Daha uzun-k sa olabilirler. Genellikle asimetrik. Ş ekil sabit de ğil. Kabu ğu iki tabakal d r. Barsakta erkek parazit olmad ğ durumlarda ya da di ş inin ö mr ü n ü n sonlar nda yumurtlanmaktad r D Ö LL ENM İ Ş YUMURTA Oval, 45-75x35-50 µm b ü y ü kl ü ğü ndedir. Yumurtan n iki ucunda kabukla ovum aras nda bo ş luklar bulunur. Kabuk üç k s mdan olu ş ur; Prote i n tabakas : En d ş ta , girintili ç k nt l . Alt n kahve renk, baz yumurtalarda k smen veya tamamen d üş m üş t ü r. Kitin tabakas : Ortada , yumurtan n direncini sa ğlayan tabaka. ( Membrana lucida ) . Askarosid zar: En i ç te, embriyoyu saran tabakad r, d ö llenmemi ş yumurtalarda bulunmaz.45 2. TRICHURIS TRICHIURA HAYAT D Ö NG Ü S Ü İ nsan ikinci d ö nem larvay ta ş yan yumurtalar a ğ zdan alarak enfekte olur. Yumurtalar ince barsakta a ç l r ve ç ka n larva kolona ge ç ip olgunla ş r, di ş i ve erkek ç iftle ş ir ve di ş i yumurtlamaya ba ş lar. D ş k ile at lan yumurtalar uygun nem, s ve oksijen varl ğ nda geli ş ip i ç lerin de larva olu ş ur. İ ç inde larva olu ş mu ş yumurtalar enfektif. YUMURTA46 Yumurta: 50x22 µm b ü y ü kl ü ğü ndeki yumurtan n iki ucunda renksiz t ka ç lar vard r (limon gibi). D ü z, kal n kabuklu, sar - kahverengi veya portakal rengindedir. 3. ENTEROBIUS VERMICULARIS HAYAT D Ö NG Ü S Ü An ü s etraf na b rak lan yumurtalar 4-6 saatte enfektif hale gelir. İ nsan bu yumurtalar a ğ zdan alarak enfekte olur. Al nan yumurtalar sindirim sisteminde a ç l r, larva ç kar, olgunla ş p, ç iftle ş erek kal n barsa ğa ge ç er v e barsak ç eperine yap ş arak ya ş arlar. Olgun di ş i yumurtlamak i ç in an ü sten d ş ar ç kar ve yumurtalar an ü s etraf na b rak r. Geceleri perianal b ö lgeye b rak lan yumurtalar ka ş nma ile etrafa da ğ l r. Tan da d ş k incelemesinin fazla bir 47 ö nemi yoktur. Di ş i barsak i ç inde yumurtlamad ğ i ç in d ş k da yumurtalar g ö r ü lmez. Tan i ç in selofan-bant y ö ntemi kullan l r. Yumurta: 50-60X20-30 µm b ü y ü kl ü ğü nde ve asimetrik, d ü z, renksiz ve kal n bir kabu ğa sahiptir 4. Ç ENGELL İ SOLUCANLAR HAYAT D Ö NG Ü S Ü Konak d ş k s ile d ş ar at lan yumurtalar n i ç lerinde uygun s ve nemde embriyon olu ş ur . Toprakta, yumurtadan larva ç kar. Rhabditoid larva denilen bu d ö nem toprakta ö zg ü r ya ş ar ve aktif olarak beslenir b ü y ü r. Larva g ö mlek de ği ş tirip fila riform larva olu ş ur. Bu larva beslenmez . İ nsan, filariform larvan n enzimleriyle deriyi delip v ü cuda girmesiyle enfekte olur . Dola ş mla kalbe, AC ’ lere gelir . Larva AC de geli ş ip bron ş lar, tra k ea, ö zo f agus ve mideden ge ç ip ince ba ğ rsa ğa gelir. İ nce barsa ğ n ç eperine tutunup kan emerek beslenir. Erkek ve di ş i ç iftle ş ir ve bir s ü re sonra 48 di ş i yumurtlar. YUMURA Yumurta: Oval, renksiz ve ince kabukludur. Bir sonraki evrim d ö nemine ge ç ebilmeleri i ç in konak d ş nda uygun toprak s ve nem oran na ihtiya ç lar vard r. 5 . TIRICHINELLA SPI R ALIS HAYAT D Ö NG Ü S Ü İ nsan, T.spiralis larvalar n n bulundu ğu domuz etini ç i ğ veya az pi ş mi ş olarak yerse enfekte olur. İ nce barsa ğa ge ç en larva 48 saat i ç inde olgunla ş r. Erkek ve di ş i parazit ç iftle ş ir ve di ş i larva do ğur ur. Eri ş kinin insan v ü cudundaki ö mr ü yakla ş k 1 ay. Fakat bu 49 s ü re i ç inde di şi 500 kadar larva do ğ urur. Di şinin do ğ urdu ğ u larvalar kan dola ş m ile ç izgili kas, miyokard, beyin, BOS a yerle şir 6 . WUCHERERIA BANCROFTI HAYAT D Ö NG Ü S Ü50 W.bancrofti mikrofilarias g ü nd ü zleri i ç organlara ç ekilip, geceleri periferik kanda bulunurlar. Di ş i Culex kan emerken kanla birlikte mikrofilarialar al r. Mikrofilarialar di ş i Culex v ü cudunda ba ş kala ş m ge ç irir ve bir s ü re sonra sivrisine ğin hortumuna gelir. Di ş i C ulex kan emerken paraziti insana bula ş t r r. Mikrofilaryalar lenf damarlar na girip olgunla ş rlar. Erkek ve di ş i ç iftle ş ir ve di ş i larva do ğurur. Bula ş madan, kanda mikrofilaria g ö r ü lmesine kadar ge ç en s ü re yakla ş k 9 ayd r.51 SESTODLAR 1. TAENIA SAGINATA5253 2. TAENIA SOLIUM54 Taenia saginata ’ n n hayat d ö ng ü s ü T.saginata insan ince ba ğ rsa ğ nda yerle ş en en uzun sestoddur. Halk aras nda ‘abdest bozan ’ , ‘s ğ r tenyas’ gibi isimlerle bilinir. Ara konak olan s ğ rlar taraf ndan yiyecek- i ç eceklerle al nan yumurta ba ğ rsakta a ç l r. Serbest hale ge ç en onkosfer ba ğ rsak ç eperinden girer, ven yoluyla sa ğ kalbe, oradan da sol kalbe gider. Sol kalpten ç kan onkosfer ç izgili kaslar etraf ndaki ba ğ dokusuna yerle ş ir. Ç engellerini kaybeder ve ins an i ç in enfektif olan cysticercus bovis ’ e d ö n üşü r. Cysticercus bovis bir bezelye tanesi b ü y ü kl ü ğ ü ndedir. C.bovis bulunan etlerin ç i ğ veya iyi pi ş irilmeden yenmesi sonucu parazit insana bula ş r. İ nsan ba ğ rsa ğ nda ters duran skoleksi normale d ö ner ve ç ekmen leri yard m yla ba ğ rsa ğa tutunur. Boyun k sm ndan halkalar olu ş maya ba ş lar. Taenia solium ’ u n hayat d ö ng ü s ü Ara konak olan domuzlar taraf ndan yiyecek-i ç eceklerle al nan yumurta ba ğ rsakta a ç l r. İ nce barsakta onkosfer serbest hale ge ç er, T.saginata ’ da oldu ğu gibi kaslara giderek orada yerle ş ir ve c ysticercus cellulosa ’ ya d ö n üşü r. C.cellulosa i ç eren domuz etinin ç i ğ veya iyi pi ş memi ş ş ekilde yenmesiyle insana bula ş r. İ nsan ba ğ rsa ğ nda ters duran skoleksi normale d ö ner, ç ekmen ve ç engelleri yard m y la ba ğ rsa ğa tutunur. Boyun k sm ndan halkalar olu ş maya ba ş lar. T.solium insan ince ba ğ rsa ğ nda 25 y l kadar ya ş ayabilir. İ nsan bu parazit i ç in ara konak da oldu ğundan T.solium bulunan ki ş iler oto-enfeksiyon ile bula ş m olabilir. C.cellulosa deri alt dok usu, beyin, g ö z, kaslar, kalp, akci ğer gibi organlara yerle ş ebilir. İ nsan v ü cudunda yerle ş en c .cellulosa‘lar n yamyaml k s ö z konusu olmad k ç a parazitin bula ş mas a ç s ndan bir rol ü yoktur. Taenia saginata Taenia solium55 Er ş kin 4-12 m uzunlu ğundad r. Er ş kin 2-5 m uzunlu ğundad r. Halkalardaki genital delik d ü zensiz olarak sa ğ da veya solda yer al r. Halkalardaki genital delik d ü zenli olarak bir sa ğda bir solda yer al r. Skolekste sadece 4 tane ç ekmen var. Skolekste 4 tane ç ekmen ve iki s ra halinde d izilmi ş ç engeller var. Gebe halkadaki uterus yan dal say s 15 ’ ten fazlad r. Gebe halkadaki uterus yan dal say s 15 ’ ten azd r. Yumurta Yumurtalar insan i ç in enfektif de ğildir . İ nsan sadece s on konakt r. Yumurtalar insan i ç in enfektiftir . İ nsan hem son konak hem de ara konakt r. Halkalar kendi hareketleri ile veya d ş k lama esnas nda v ü cudu terk eder. Halkalar d ş k lama esnas nda ve d ş k i ç inde v ü cudu terk eder. Ara konak s ğ rd r; larval ş ekline cysticercus bovis denir. Ara konak domuzdur; larval ş ekline cysticercus cellulosa denir. 3 .ECHINOCOCCUS GRANULOSUS56 HAYAT D Ö NG Ü S Ü Kistli organ k ö pek yedi ğinde kist i ç indeki protoskoleksler a ç ğa ç kar. Her bir protoskoleksten bir eri ş kin parazit olu ş ur ve ince barsa ğa yerle ş ir. Yumurtalar k ö pek d ş k s ile at l rlar. Bu yumurtalar fiziksel ko ş ullara dayan kl d r. İ nsan embriyonlu yumurtalar a ğ z yoluyla alarak enfekte olur. K oyun, s ğ r, ke ç i, deve, domuz, at, tav ş an, fare gi bi memeliler taraf ndan da yumurtalar al nd ğ nda, ince barsakta a ç l r ve onkosfer ç kar. Onkosfer ince barsakta a ç ğa ç karak hepatik por t al ven ile i ç organlara yerle ş ir ve ç engellerini kaybederek hidatik kist ad verilen kese ş eklindeki larvaya d ö n üşü r .57 ER İ Ş K İ N Ç ENGELLER PROTOSKOLEKS H İ DAT İ K K İ ST58 4 . HYMENOLEPIS NANA HAYAT D Ö NG Ü S Ü59 Evriminde ara konak olup olmamas na g ö re iki tip hayat d ö ng ü s ü ne sahiptir: D ü z evrim: İ nsan yumurtalar n a ğ zdan al nmas ile enfekte olur. İ nce barsakta serbest kalan onkosfer villuslar i ç ine yerle ş ir, sistiserkoid haline d ö n üşü r ve burada 4-6 g ü n kalarak evrimini tamamlar. Bu s ü re sonunda tekrar barsak bo ş lu ğ una d ö ner; ç ekmen ve ç engelleri ile barsak ç eperi ne yap ş r ve boyundan halkalar olu ş maya ba ş lar. Bu evrim ş eklinde insan hem son hem de ara konakt r. Ç apra ş k evrim: Kona ğ n ya ş ad ğ ortama sa ç lan yumurtalar baz pire larvalar taraf ndan al n r ve serbest kalan onkosfer sistiserkoide d ö n üşü r. Sistiser koidli pirelerin yenmesi ile insana bula ş r. Bu evrim ş eklinde insan son konakt r. YUMURTA Yumurtalar renksiz, d ü z ve iki tabakal bir kabu ğ a sahiptir. 48-60x36-48µm b ü y ü kl ü ğ ü ndedir. İ ç zar n iki ucunda birer ç k nt vard r. Bu ç k nt lardan ç kan ipli ksi yap lar kabu ğ un iki zar aras nda uzan r. İ ç inde üç ç ift ç engel ta ş yan onkosfer vard r. TREMATODLAR 1. FASCIOLA HEP A TICA HAYAT D Ö NG Ü S Ü60 Son konak koyun, ke ç i, s ğ r gibi gevi ş getiren hayvanlard r. İ nsan da rastlant sal son konakt r. Eri ş kin son kona ğ n safra yollar nda ya ş ar. Safra yollar na yumurtlanan yumurta d ş k yla at l r. Yumurta i ç inde miracidium olu ş mam ş t r. Geli ş ebilmesi i ç in yumurtan n mutlaka suya d üş mesi gerekir. Suya d üş en yumurtada miracidium olu ş ur. Miracidiumlar suda gastropodun v ü cuduna girer ve sporokistler olu ş ur. Sporokistlerden ----- Redia ----- Serkarya olu ş ur. Serkaryalar gastropodu terk edip su bitkilerinin ü zerine ç karlar, kuyruklar n kaybederler ve metasercaria halini al rlar. İ nsan metasercaria ta ş yan su bitkilerini y kamadan ç i ğ olarak yiyerek enfekte olur. M etaserkaryalar sindirim sisteminde a ç l p gen ç F.hepatica ’ lar olu ş ur. Bunlar barsak ç eperini delip karaci ğerde safra yollar na yerle ş ir ve 3-4 ay sonra yumurtlamaya ba ş lar . Fasciola hepatica : ER İ Ş K İ N61 20-30X 10-15 mm b ü y ü kl ü ğü nde. ? Yapra ğa benzer. Ö n u ç ta ba ş ? konisi var r. V ü cut ba ş konisinden sonra ? geni ş ler ve arkaya do ğru daral r. Bu nedenle omuz benzeri bir g ö r ü nt ü olu ş ur. Kenarlar esmer-boz, ortas sar - ? turuncu renktedir. A ğ z ve kar n ç ekmeni vard r. ? Testis, ovaryum ve di ğer b ü t ü n ? organlar dallanm ş t r. Fasciola hepatica: YUMURTA 130-140X70-90µm b ü y ü kl ü ğü nde ? Kapakl . ? D ş k ile at ld ğ nda i ç inde ? embriyon geli ş memi ş tir. 6263 2. DICROCOELIU M DENDRITICUM HAYAT D Ö NG Ü S Ü D ş k ile d ş ar at lan yumurtalar n i ç inde miracidium geli ş mi ş tir. Bu yumurtalar karada ya ş ayan baz gastropodlar taraf ndan al n r . O nlar n v ü cudunda yumurtadan miracidium ç kar ve Sporokist › s ercar y a ya d ö n üşü r. Serkaryalar ven yoluyla akci ğerlere gelir ve 5-15 i bir arada yap ş kan bir madde ile paketlenir . Solunum bo ş lu ğundaki bu toparlak kist gastropod s ü r ü n ü rken otlara tak l p kal r. Bu kitleleri yiyen Formica fusca gibi kar ncalar n v ü cudunda metaserk arya lar olu ş ur. Insan metaserkarya bulunan kar ncalar yiyerek enfekte olur. Son kona ğ n barsa ğ nda serbest kalan larvalar karaci ğere ge ç er ve safra yollar na yerle ş ip olgunla ş rlar 64 Dicrocoelium dendriticum : ER İ Ş K İ N 6-10X1.5-2.5 mm b ü y ü kl ü ğü nde. ? Lanset ş eklindedir. ? A ğ z ve kar n ç ekmeni vard r. ? Testis asetabulum arkas nda direkt ? uzan r. Ovaryumlar testisle r in arkas ndad r. ? Dicrocoelium dendriticum : YUMURTA 35-45X20-30 µm b ü y ü kl ü ğü nde. ? Kapakl . ? Hafif asimetrik. ? D ş k ile at ld ğ nda i ç inde embriyon ? geli ş mi ş tir. ? 3. SCHISTOSOMA T Ü RLER İ65 HAYAT D Ö NG Ü S Ü İ nsan sa ğl ğ a ç s nda n ö nemli t ü rler S.haematobium, S.japonicum ve S.mansoni ’ dir. Genel ö zelikleri ve hayat d ö ng ü leri y ö n ü nden birbirlerine ç ok benzerler. Zorunlu intravask ü ler parazitler. Di ş inin yumurtlad ğ yumurtan n i ç inde miracidium olu ş mu ş tur. Yumurtalar suda a ç l r ve miracidium ç kar. Miracidium, ara konak salyangoza girer. Sa lyangoz v ü cudunda sporokist olu ş ur. Sporokistler ç o ğal r ve ç atalkuyrukl u serkarya l ar olu ş ur. Serkaryalar salyangozu terk edip suda y ü zerler. İ nsan derisi ile temas eden serkaryalar deriden v ü cuda girerler. V ü cuda giren serka ryaya ( ş istozom ü l ) kan yoluyla sa ğ kalp-akci ğer-sol kalp- karaci ğer e gelip olgunla ş r. Karaci ğerden, t ü r ü ne g ö re mesane veya ba ğ rsak venlerine gider. Di ğer Trematodlarda n farklar Erkek ve di ş i bireyler ayr lm ş t r ? Yutaklar kass zd r ? Yutak arkas nda ikiye ayr lan sindirim kanal , v ü cudun arka k sm nda tekrar birle ş ir ? ve tek bir k ö r barsak ş eklinde sonlan r Yumurtalar kapaks zd r ve dikenlidir ? Schistosoma ’ lar enfekte sularla temas eden insanlara deri yoluyla aktif olarak ? bula ş rlar; di ğer trematodlar ise yiyecek, i ç eceklerle pasif olarak bula ş rlar. ?66 ER İ Ş K İ N Erkek-di ş i ayr d r. Erkekleri di ş ilerine g ö re daha geni ş ve daha k sa yap dad r. İ nce ve uzun d i ş iler, erkek parazitin J inekofor kanal ’ nda ya ş ar . V ü cudun ö n taraf nda a ğ z bo ş lu ğunu ç evreleyen a ğ z ç ekmeni ve hemen onun alt taraf nda kar n ç ekmeni bulunmaktad r. CERCARIA Cercaria armut ş eklinde bir ba ş k sm ile ucu ç atal ş eklinde uzun kuyr u ğu olan larva ş eklidir . Ç atal kuyru ğunu d ö nd ü rerek su i ç inde h zl bir ş ekilde hareket edebilmektedir. Deri i ç ine sadece ba ş k sm girmekte ve kuyruk k sm ba ş a tutundu ğu yerden koparak deri ü zerinde kalmaktad r S . manson i: YUMURTA S. haematobium:Y UMURTA Schistos oma yumurtalar di ğer trematod yumurtalar ndan farkl olarak kapa ğa sahip de ğildir. Yumurtland klar zaman i ç lerinde miracidium olu ş mu ş tur. T ü re g ö re de ği ş ik b ü y ü kl ü kte olup de ği ş ik yerlerinde dikeni msi ç k nt lar vard r.67 NEMATODLAR 1.ASCAR I S LUMBR I CO I DES YUMURTA ENFEKT İ F YUMURTA ER İ Ş K İ N68 2.TR I CHUR I S TR I CH I URA YUMURTA 3.ENTEROBIUS VERMICULARI S YUMURTA ER İ Ş K İ N 4. Ç ENGELL İ SOLUCANLAR69 YUMURTA 5.TRICHINELLA SPIRALI S KAS İ Ç İ NDE LARVA 6.F İ LAR İ AIAR: WUCHERERIA BANCROFTI70 LARVA SESTODLAR71 1. TAEN I A SP. YUMURTA ER İ Ş K İ N TAENIA SOLIUM TAENIA SAGINATA SKOLEKS( Ç ENGELLER) GEBE HALKA 2. HYMENOLEPI S NANA72 YUMURTA 3. ECHINOCOCCUS GRANULOSUS73 İ nvagine protoskoleks E vagine protoskoleks İ nvagine protoskoleks ER İ Ş K İ N E vagine protoskoleks74 H İ DAT İ K K İ ST TREMATODLAR 1.FASCIOLA HEPATI CA ER İ Ş K İ N YUMURTA 2.DICROCOELIUM DENDRITI CUM75 ER İ Ş K İ N YUMURTA 3. SCHI STOSOMA T Ü RLER İ ER İ Ş K İ N Ç ATALKUYRUKLU CERCAR İ A76 S.MANSONI YUMURTA S. HAEMATOBIUM YUMURTA NOTLAR77 NOTLAR78 AR THROPODLAR ARACHN İ DA INSECTA Scorpionida Araneida Ixodidae Keneler 1. Acarina Sarcoptes scabiei hominis 1. Demodex folliculorum 2. Diptera Sivrisinekler 1. Tatarc klar 2. Miyaz etkenleri 3. Siphonaptera Pireler 1. Anoplura Pediculus sp. 1. Phthirus pubis 2. Hemiptera79 1.B İ TLER Pediculus s p. Pediculus humanus capitis (Ba ş biti) Pediculus humanus corporis (V ü cut biti) Yumurta80 Pediculus humanus capitis (Ba ş biti) ve Pedic ulus humanus corporis (V ü cut biti) ya ş am d ö ng ü s ü . Eksik metamorfoza sahip olup hayat d ö ng ü leri yumurta-nimf-eri ş kin ş eklindedir. ? Ba ş biti erkek:1-1,5mm, di ş i:1,8-2 mm; V ü cut biti erkek: 2,3-3 mm, di ş i:2-4 mm ? boyutlar ndad r. Ba ş ta, bir ç ift anten ve hor tum vard r. G ö zler iyi geli ş memi ş tir ve v ü cutlar , dorso- ? ventral olarak yass la ş m ş t r. Kanats z d rlar. ? 3 ç ift bacaklar vard r ve ç engel ş eklinde pen ç elerle sonlanmaktad r. ? ?81 So ğuk ve l man iklimlerde daha ç ok k ş aylar nda g ö r ü lmektedir. Yumurtalar na sirke ad verilmekte ve 0,6-0,8 boyundad r. Beyaz sar renkte ve ? kapakl d r. Ba ş biti ö m ü r boyunca ortalama 150, v ü cut biti 300 yumurta yumurtlamaktad r. Di ş i d ö llendikten sonra 1-2 g ü n sonra yumurtlamaya ba ş lamaktad r. Di ş i ö zel bezlerinde ? yumurtalar ya p ş t rmak i ç in yap ş t r c madde ü retmektedir. Bu madde ile sa ç lara, k llara ve giysilere yap ş t rmaktad r. Yumurtadan 1-3 haftada nimf geli ş ir. Eri ş kine benzer fakat daha k üçü k olup cinsel ? organlar geli ş memi ş tir. Kan emerek beslenirler ve vekt ö rl ü kleri vard r . ? 24 saatte 3-5 kez, 30-40 dk kan emmektedir. Bir di ş i tek seferde 0.7-1.1 ml kan ? emmektedir. Tokken karanl ğa a ç iken ayd nl ğa do ğru y ö nelmektedirler. ? Phthirus pubis (Kas k biti) Kas k biti, 3 bitin en k üçü ğü d ü r. Daha k sa ve geni ş yap dad rlar. ? Eri ş kin erkek: 0,8- 1mm, di ş i: 1- 1,5 mm boyutlar ndad r. ? Yumurtalar ba ş ve v ü cut bitleriyle ayn d r. ? Ö m ü rleri boyunca yakla ş k 50-60 yumurta b rak rlar. ? Pubiste k l folik ü l ü ve k l diplerine ba ş n sokarak tutunurlar. ? So ğuk aylarda daha s k rastlanmaktad r. ? Hastal k etkeni ta ş mazlar. ? ?82 2.P İ RELER Kan emici ve kanats z olup v ü cutlar lateral bas kt r. ? Eri ş kinleri 1-4 mm boyundad r. ? V ü cut ba ş , toraks ve abdomenden olu ş mu ş tur ? V ü cutlar nda kal n k l ve dikenler vard r. ? ?83 Torakstan 3 ç ift bacak ç kar ve üçü nc ü ç ift bacaklar ç ok uzun ve z plamaya elveri ş lidir. Evrim d ö nemleri, yumurta-larva-pupa-eri ş kin ş eklindedir. ? Gebe di ş i yumurtalar n to prak veya enfeste yuvalara b rak r. ? Pireler , taraks z ve tarakl olmak ü zere 2 grupta toplanmaktad rlar. ? ? Ctenocephalides canis (k ö pek piresi) Pulex irritans (insan piresi) 3.UYUZ Sarcoptes scabiei hominis ER İ Ş K İ N YUMURTA84 S.scabiei hominis (eri ş kin erkek) S.scabiei hominis (eri ş kin di ş i) B ü t ü n hayat d ö nemlerini insan n derisi i ç inde ge ç iren, allerji ve ka ş nt l deri lezyonu ? olu ş turan akarlard r. İ nsanda olu ş turduklar hastal ğa “Uyuz” denir . ? İ nsan S.scabiei hominis ’ in tek kona ğ d r. ? Di ş ileri (yakla ş k 0.3 mm) erkeklere (yakla ş k 0.2 mm) oranla daha b ü y ü kt ü r. ? Kirli beyaz renkte, yar saydam, oval bi ç imlidirler. ? Beyaz renkli olan yumurtalar olduk ç a b ü y ü k boyuttad r: 0.1 mm x 0.15 mm ? ? Parazit t ü m evrimini insan n derisinin i ç inde oydu ğu sillon denilen t ü nellerde ge ç irir. ? Bu t ü nellerin uzunlu ğu birka ç milimetre ile 3-4 cm aras ndad r. ? S.scabiei hominis t ü neli a ç arken par ç alad ğ doku ile beslenir, fakat kan emmez. ? Genellikle eller, parmak aralar , bilek ve dirseklerin i ç yan , koltuk alt na yak n yerlerde ? yerle ş irler.85 Ö m ü rleri genellikle 1-1,5 ay kadard r. ? Evriminde; yumurta - larva - nimf - eri ş kin d ö nemleri vard r. ? D ö llenmi ş di ş i deriye girdikten sonra t ü nel i ç ine g ü nde 2– 4 aras yumurta b rak r. ? Yumurtadan ç kan larvalar olgunla ş mak i ç in deri y ü zeyine ç kar. ? Larvalar deri y ü zeyinde nimf evresine ge ç er. ? Nimf evresinden sonra g ö mlek de ği ş tirenlerden erkek, 2.nimf evresinden sonra g ö mlek ? de ği ş tirenlerden ise di ş iler olu ş ur. Di ş iler ç iftle ş ene kadar hareket etmez, ç iftle ş tikten sonra t ü nel kazmaya ba ş larlar. ? ? Demodex folliculorum İ nsand a daha ç ok y ü zde k l folik ü llerinde ya ş ar ve folik ü ler uyuz etkenidir. ? Ya ğ bezleri seviyesi ü zerinde basit k l folik ü llerinde iki ya da daha fazla say da ? bulunmaktad r. Erkekleri: 280 µm, Di ş iler ise 350-440 µm boyutlardad r. ? Abdomen v ü cudu n 3/2 si kadar d r. ? Yumurtalar ok ba ş ş eklindedir ve yakla ş k olarak 80-100 µm uzunlu ğunda, 40-50 µm ? enindedir ?86 Folik ü l a ç kl ğ nda d ö llenen di ş i akar ? k l folik ü l ü ne do ğru ilerleyerek yumurta b rak r. Yakla ş k 2-3 g ü n sonra yumurtadan ? ç kan larva 3-4 g ü n i ç inde protonimf e , s o nra d ö tonimflere d ö n üş erek folik ü l a ç kl ğ na ilerler ve 2-3 g ü n i ç inde eri ş kin ş ekle d ö n üşü rler. Toplam hayat s ü releri 15 g ü n kadard r. ? 4. S İ VR İ S İ NEKLER87 I nsecta s n f , Diptera tak m nda bulunurlar. ? Evrim d ö nemleri, yumurta - la rva - pupa - eri ş kin ş eklindedir. ? İ nsan sa ğl ğ a ç s ndan ö nemli 3 cinsi vard r; ? Anopheles ? Culex ? Aedes ? G ö l, akarsu ve batakl klarda; g ö lge, r ü zgars z- kuytu yerlerde ya ş arlar. ? Pupadan ç kan di ş i 2-24 saatte ç iftle ş ir ve yumurtlar. Bir di ş i bir defada 50-500 ? yumurta yumurtlar. Hayat boyu 1-4 kez yumurtlar. Her yumurtlamadan ö nce kan emer. Su d ş na b rak lan yumurtalar geli ş mez . ? Genellikle ak ş amlar ve sabah erken saatlerde kan emerler. ? Anopheles berrak sularda, Culex ise her t ü rl ü temiz veya kirli su larda ya ş ayabilirler. ? Erkekler 1-3 hafta, di ş iler ise 1-6 ay ya ş ayabilir. ? ?88 Anopheles Di ş i Culex Di ş i Aedes Di ş i Antenler seyrek k ll d r. Antenler seyrek k ll d r. Antenler seyr ek k ll d r. Palpler hortumla ayn boydad r. Palpler hortumdan ç ok k sad r. Palpler hortumun dibinde veya 1/5 uzunlu ğundad r. Anopheles Erkek Culex Erkek Aedes Erkek Antenler ç ok k ll d r. Antenler ç ok k ll d r. Antenler ç ok k ll d r. Palpler hortumla ayn boydad r ve ucu geni şlemi ştir. Palpler hortumdan uzundur. Palpler hortumla ayn boyda veya daha uzundur. Anopheles Eri ş kin Culex Eri ş kin Aedes Eri ş kin Skutellum tek par ç al Skutellum üç par ç al Skutellum üç par ç al Dinlenme esnas nda v ü cudunu y ü zeye e ğ ik tutar Dinlenme esnas nda v ü cudunu y ü zeye paralel tutar. Dinlenme esnas nda v ü cudunu y ü zeye paralel tutar.89 Anopheles Yumurta Culex Yumurta Aedes Yumurta Su y ü zeyine tek tek b rak rlar. Su y ü zeyine sal bi ç iminde dizilmi ş yumurta paketleri halinde b rak r. Su y ü zeyine tek tek b rak rlar. Y ü zge ç leri var. Y ü zge ç leri yoktur. Y ü zge ç leri yoktur.9091 Anopheles Larva Culex Larva Aedes Larva S u y ü zeyine paralel durur. S u y ü zeyine 45° lik a ç yapar. S u y ü zeyine 45° lik a ç yapar. Hava sifonu yoktur, hava deli ği vard r. Hava sifonu vard r. Hava sifonu vard r. Palme t ü yleri vard r. Palme t ü yleri yoktur. Palme t ü yleri yoktur. Anopheles Pupa Culex Pupa Aedes Pupa İ lk kar n par ç alar g ö vdeye dayal d r. İ lk kar n par ç alar g ö vdeye dayal de ğ ildir İ lk kar n par ç alar g ö vdeye dayal de ğildir Hava borusu k sa ve geni ş tir. H ava borusu dar ve uzundur. Hava borusu muhtelif 5. PHLEBOTOMUS (TATARCIKLAR)92 Phlebotomus eri ş kin erkek Phlebotomus eri ş kin di ş i Eri ş kin 1,5-3,5 mm boyunda, ba ş k üçü k ve ö ne e ğik, g ö zl er b ü y ü k ve birle ş iktir. K anatlar k ll , soluk-parlak sar renkli zooantrofildir. ? Bacaklar ince uzun, kanatlar k ll ve lanset ş eklindedir. Dinlenme halinde kanatlar V ? ş eklindedir. Erkekte maxilla ve mandibula yoktur bundan dolay bitki ö zsuyu ile veya hi ç besin ? almayabilirler. Erkekler 4 g ü n di ş iler 12-30 g ü n ya ş amaktad r. ? Di ş iler kanla veya bitki ö zsular yla beslenir. ? Gece aktif lerdir , g ü nd ü zleri ise so ğuk ve karanl k bar naklara da saklan rlar. ? Aktiviteleri i ç in en uygun s cakl k 25-28°C dir. ? 400 t ü r ü olmakla beraber P. papatasi, P. sergenti, P. perniciosus vekt ö rl ü kte ö nemli ? t ü rlerdir93 Phlebotomus: Hayat d ö ng ü s ü Phlebotomus hayat d ö ng ü s ü Kemirgenlerin, kaplumba ğalar n, kertenkelelerin ve ku ş lar n yuvalar nda, hayvan ? inlerinde, a ğa ç k ovuklar nda, ev-ah r duvar ç atlaklar nda ya ş arlar. Nemli, lo ş , r ü zgars z yerlerde bulunurlar. Ç iftle ş me genelde havada veya konaklar n bulundu ğu bar naklarda ger ç ekle ş ir. ? Ö m ü r leri 2-3 hafta kadard r. Di ş iler d ö llendikten 8-10 g ü n sonra çü r ü m üş bitkisel ? ar t klar n bulundu ğu nemli yerlere 50-60 adet yumurtay tek tek b rak rlar. Yumurta suda ve kuru yerde geli ş mez. Uygun ko ş ullarda 6-10 g ü nde, yumurta i ç inde larva olu ş makta ve yumurtadan ç kmaktad r. Di ş tatarc k bir kez yumurtlad ktan sonra kan emerek tekr ar yumurtlayabilmektedir. ? Yumurta : Oval bir taraf d ü z bir taraf konkav ş eklindedir. %100 ’ e yak n nem ve besin maddeleri olan yerlere b rak l r. 5-20 g ü n sonra larva ç kar. S cakl k art k ç a geli ş me s ü resi k sal r. Larva: Y umurtadan ç kan larva 12 segme ntli olup, pupaya d ö n üş meden ö nce 4 g ö mlek de ği ş tirmektedir. Toprakta ya ş amaya uygundur. Yaprak, b ö cek par ç alar , hayvan d ş k s ile beslenirler. Pu pa: D ö rd ü nc ü evre larva pupa evresine d ö n üş meden ö nce mide i ç eri ğini bo ş alt r ve beslenmesi durur. 7-10 g ü n i ç erisinde pupa evresini tamamlad ktan sonra T ş eklinde a ç lan yar ktan eri ş kin ç kmaktad r. 94 6. KENELER Ö n Arka Ö n Arka Sert kene (Ixodidae) Yum u ş ak kene (Argasidae) Sert Kene (Ixodidae) Eri ş kinler: 2-20 mm kadard r. Kan emdiklerinde 2-3 kat na ula ş rlar. ? Renkleri saman sar s ndan, koyu k rm z -kahve renge kadar de ği ş mektedir . ? K an emdiklerinde ise renkleri koyula ş maktad r. ? Kan emerek beslenirler. Di ş iler daha fazl a kan emerler. 14 g ü n boyunca deride kalabilirler. ? Sert ve yumu ş ak kenelerin farklar Kapitulum ; sert kenelerde s rttan bak ld ğ nda g ö r ü l ü r, yumu ş ak kenelerde ise g ö r ü lmez. ? Sert kenelerin s rtlar nda kalkan ( skutum ) vard r, yumu ş ak kenelerde yoktur. ? Sert kenelerde bacaklar n ucunda yast k ( pulvillus ) vard r, yumu ş ak kenelerde yoktur. ? ?95 Evrimleri, yumurta–larva–nimf–eri ş kin ş eklindedir. ? Yumurta hari ç b ü t ü n d ö nemlerinde hem erkek, hem de di ş i ektoparazittir ler , Kan emme ? d ö nemleri d ş nda kona ğ n bar na ğ nda ya ş arlar. Ö m ü rleri 2-3 y ld r fakat a ç l ğa uzun s ü re dayan kl d rlar. ? Evrim s ü resi: sert kenelerde 2 y l, yumu ş ak kenelerde 1 y ld r. ? Di ş i sert kene bir seferde binlerce yumurta yumurtlay p ö l ü r, di ş i yumu ş ak kene hayat ? boyunca birka ç kez 20-25 yumurta yumurtlar. Konak bar na ğ nda zemine b rak lan yumurta i ç inde uygun ç evre ko ş ullar nda larva olu ş ur. ? Larva kan emer ve 1-2 haftada nimf d ö nemine ge ç er . Sert kenelerde sadece bir nimf d ö nemi varken yumu ş ak kenele rde birden fazlad r. ? Nimf g ö mlek de ği ş tirip eri ş kinleri olu ş ur. ? Eri ş kin keneler kan emer ve sonras nda ç iftle ş irler. Erkek kene ç iftle ş meden sonra ö l ü r. ? Di ş i kene ise tekrar kan emer ve sonras nda yumurtlar. ? Yumu ş ak kene (Argasidae) Sert Kene (Ixodi dae)96 MYIASIS (M İ YAZ) ETKENLER İ M İ YAZ S İ NEKLER İ Calliphoridae : Calliphora Sarcophogidae: Sarcophaga Oestridae: Oestrus , D ermatobia Hypodermatidae : Hypoderma (nokro) Gastrophylidae: Gastrophylus Baz sinek larvalar n n canl insan veya hayvanlar n doku ve organlar nda yerle şmesiyle • olu şan parazitoza miyaz denir. Miyaz da larvalar v ü cudun i ç inde veya derinin i ç indedir ler Eri şkinleri renkli sineklerdir. Antenleri 3 par ç al olup eri şkinlerde hortum vard r. • Eri şkinleri farkl b ü y ü kl ü ğ e sahiptir; 2-4 m m/ 10-15 mm. Eri şkin sineklerin ç o ğ u ya şam • s ü relerinin ç ok k sa olmas ndan (6-10) dolay beslenememektedirler ve bu sineklerde hortum k ö relmi ştir. Yumurtalar k üçü k, beyaz ms renkte, oval yap l d r. Yumurtalar sine ğ in cins ve t ü r ü ne g ö re • farkl ortamlara b rak l r Larvalar ba şs z ve ayaks zd r. Larvalar n b ü y ü kl ü ğ ü larval d ö neme g ö re de ğ i şir • Ba ş g ö r ü n ü mleri ay r c tan da kullan l r . Larvalar 12 segmentten olu şmu ş olup, ö n k sm nda • ba ş, arka k sm nda an ü s segmenti bulunmaktad r. S cak yaz aylar nda sinek lerin yumurtadan eri şkin oluncaya dek ge ç en s ü re 10 g ü n olup yaz • boyunca 10-12 nesil ortaya ç kmaktad r. Di şiler pupadan ç kt ktan sonra 24 saat i ç inde ç iftle şmekte ve 9-12 g ü n sonra yumurtalar n b rakmaya ba şlamaktad r. Di şiler hayatlar nda bir kere d ö ll enmektedir. Yerle ş ti ğ i Doku ve Organlara G ö re Miyazlar Sa ğ lam deri ve derialt miyaz ? Yara miyaz ? G ö z miyaz (ophtalmomyiasis) ? Burun miyaz (nasomyiasis) ? Kulak miyaz ? An ü s ve vajina miyaz ? Gastrointestinal miyaz ?97 Sarcophaga sp. Evrim D ö nemleri98 NOTLAR99 NOTLAR NOTLAR100 NOTLAR101 NOTLAR102 NOTLAR103 NOTLAR104 NOTLAR