Genel Prekambriyen JEOLOJİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ Füsun Alkaya Füsun Alkaya Güneş Sistemi ve Dünya’nın OluşumuG Ü N E Ş S İ S T E M İ ve D Ü N Y A N I N O L U Ş U M UYaklaşık 12-20 milyar yıl önce, küçük bir noktanın hızla genişleyerek patlamasıyla evren oluştu BİG - BANGBaşlangıçta evrende sadece Hidrojen vardı Hidrojenin yerel olarak yoğunlaşmasıyla milyarlarca aşırı yoğun Hidrojen küresi oluştu. Bu kürelerde füzyon reaksiyonları başladı4 Hidrojen çekirdeği (protonlar) kaynaşarak Helyum çekirdeklerini (2 proton+2 nötron) oluşturduBu reaksiyonlar sonucunda yıldızlar doğduYaklaşık 5-6 milyar yıl önce bu yıldızlardan birinin Hidrojen yakıtı tükenmeye başladıYıldız önce kırmızı bir dev oluşturacak şekilde genişlediDaha sonra, Yıldız önce kendi içine doğru çöktü….. takiben patladı.. ve bir süpernova oluşturdu Multiwavelength X-ray image of the remnant of Kepler's Supernova, SN 1604. (Chandra X-ray Observatory) image from wikipediaBu süpernova içinde bütün elementler oluştuYeni malzemeler içeren bu süpernova yoğunlaştı ve disk şekilli bir kütle oluşturdu Bu kütlenin merkezinin aşırı ısınmasıyla yeni bir yıldız, GÜNEŞ, doğduGüneş nebulası toz ve gazlardan oluşmaktaydı A nebula (Latin: "mist"; pl. n e b ul a e) is an interstellar cloud of dust, gas and plasma.Nebuladaki küçük parçacıklar birleşerek gezegencikleri, bunlar da birleşerek ve/veya nebuladan malzeme toplayarak gezegenleri oluşturdularBİLİNEN 8 GEZEGEN Pluto artık bir gezegen olarak kabul edilmiyorJEOLOJİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ Füsun Alkaya Füsun Alkaya PREKAMBRİYEN(EONS) P R E K A M B R İ Y E NPREKAMBRİYEN 4.6 milyar yıl – 542 milyon yıl önce Dünyanın bir gezegen olarak şekillendiği, jeosferin, atmosferin, hidrosferin ve biyosferin geliştiği, dolayısıyla dünyanın ölü bir gezegenden yaşayan bir gezegen haline dönüştüğü dönemdir. PREKAMBRİYEN 4.6 milyar yıl – 542 milyon yıl Arkeen Proterozoyik P R E K A M B R İ Y E N Üst Zaman 2.500 my 4.600 my 542 myARKEEN 4.600– 2.500 my 4600-3600 Eoarkeen 3600-3200 Paleoarkeen 3200-2800 Mesoarkeen 2800-2500 Neoarkeen 2500-1600 Paleoproterozoyik 1600-1000 Mesoproterozoyik 1000-542 Neoproterozoyik Milyon yıl Zaman Arkeen Proterozoyik P R E K A M B R İ Y E N Üst ZamanYaklaşık 4.6 milyar yıl önce, Dünya gezegeninin kütlesi arttıkça yerçekimi de arttı, daha küçük ve daha yoğun bir gövde oluşturacak şekilde sıkıştı. Sıkışma dünyanın merkezini ısıtmaya başladı, radyoaktif bozulmaların ürettiği ısının da ilavesiyle dünyanın iç kesimleri ergimeye başladı. ARKEEN ( E o a rk e e n )Dünya ergidikçe, dünyayı oluşturan elementlerin en ağırı olan Demir ergimiş damlacıklar halinde dünyanın merkezine doğru inip burada yoğunlaştı. Günümüz 4.6 my ARKEEN ( E o a rk e e n )Bazı kişiler bu dönemin başlarında Mars gezegeni büyüklüğünde bir asteroidin dünyaya çarparak ergimeye neden olduğu ve ayın bu evrede dünyadan koptuğu düşüncesindedir. ARKEEN ( E o a rk e e n ) AY OLUŞTU AY OLUŞTUARKEEN ( E o a rk e e n ) Yeryüzünde cehennemi koşullar hüküm sürmekteydi: - likit kayaç okyanusları, - kaynayan sülfür, - patlayan volkanlar, - kızgın lavlar, - durmaksızın gökten yağan taş ve asteroidler. YERYÜZÜ YERYÜZÜKarbon dioksit, su buharı, nitrojen ve kötü kokulu sülfür bileşiklerinden oluşan hava sıcak, yoğun ve tozluydu. Bu dönemde dünyada yaşam yoktu konveksiyon akımları ARKEEN ( E o a rk e e n ) HAVA HAVA - - YAŞAM YAŞAMOKYANUSLAR OLUŞTU OKYANUSLAR OLUŞTU Dünya ısındıkça ve kısmi olarak ergidikçe minerallerin içinde oksijen ve hidrojen olarak kapanlanmış olan su faal volkanik bacalarla yüzeye taşındı Diğer gazlarla karışmış olan su buharı atmosferin daha soğuk olan üst kesiminde yoğunlaşarak bulutları oluşturdu ARKEEN ( E o a rk e e n )OKYANUSLAR OLUŞTU OKYANUSLAR OLUŞTU ARKEEN ( E o a rk e e n ) Su, sıcak yağmurlar halinde yer yüzüne indi, ancak yüzey o kadar sıcaktı tekrar buharlaştı Bu işlemler tekrar ettikçe yerkabuğu soğumaya başladı, kabuk soğudukça su buharları yoğunlaştı ve yağmurlar okyanusları oluşturduBaşlangıçta sadece okyanuslar ve okyanusal litosfer vardı. okyanus okyanusal litosfer the lithosphere includes the crust and the uppermost mantle which is joined to the crust across the Mohorovicic discontinuity. Lithosphere is underlain by asthenosphere the weaker, hotter, and deeper part of the upper mantle. enine kesit ARKEEN ( E o a rk e e n )Yayılma merkezleri Dalma-Batma zonları Okyanusal Okyanusal litosferin litosferin kırılmasıyla kırılmasıyla levhalar levhalar oluştu oluştu ARKEEN ( E o a rk e e n ) Konveksiyon akımlarıKONVEKSİYON AKIMLARIYaklaşık 4 milyar yıl önce levhaların dalmasıyla dalma-batma zonlarında adayayları gelişmeye başladı ARKEEN ( E o a rk e e n ) A volcanic arc is chain of volcanic islands or mountains formed by plate tectonics as an oceanic tectonic plate subducts under another tectonic plate and produces magma. There are two types of volcanic arcs: oceanic arcs (commonly called island arcs, a type of archipelago) and continental arcs. In the former, oceanic crust subducts beneath other oceanic crust on an adjacent plate, while in the latter case the oceanic crust subducts beneath continental crust. In some situations, a single subduction zone may show both aspects along its length, as part of a plate subducts beneath a continent and part beneath adjacent oceanic crust.(wikipedia)Volkanik yay çarpışmaları veya dalma-batma zonunun dönmesiyle proto kıtalar oluştu Proto kıtalar çarpışarak mikrokıtaları meydana getirdi Mikro kıtalar çarpışarak süperkıtaları meydana getirdi ARKEEN ( E o a rk e e n )Arkeen’de tek hücreli değişik tipte bakteriler okyanuslarda yaşamaya başladı. ARKEEN ( P a l e o a rk e e n ) Bilinen en yaşlı fosiller siyanobakterilerin oluşturduğu stromatolitler olup 3.5 milyar yıl yaşındaki Arkeen kayaçlarında bulunmuştur. YAŞAM YAŞAM3.5 milyar yıl önce….. Atmosferin mimarları: CYANOBACTERIA Siyanobakteriler fotosentez yaparak CO2 tüketip O2 ürettiler… Bu sayede önce denizlerde sonra atmosferde oksijen birikmeye başladı ARKEEN ( P a l e o a rk e e n ) OKSİJEN OKSİJENHava çoğunlukla nitrojenden oluşmaktaydı, gökyüzü normal bulutlarla ve yağmurla kaplıydı. ARKEEN ( E o a rk e e n ) HAVA HAVAPROTEROZOYİK 2.500– 542 my 4600-3600 Eoarkeen 3600-3200 Paleoarkeen 3200-2800 Mesoarkeen 2800-2500 Neoarkeen 2500-1600 Paleoproterozoyik 1600-1000 Mesoproterozoyik 1000-542 Neoproterozoyik Milyon yıl Zaman Arkeen Proterozoyik P R E K A M B R İ Y E N Üst ZamanPROTEROZOYİK 3.5-1.8 milyar yıl arasında: dünyaya prokaryotik hücreliler (siyanobakteriler, bakteriler) egemen oldu 2.5-1.8 milyar yıl arasında: hidrosfer ve atmosferdeki önemli değişimler ökaryotik hücrelerin gelişmesini sağladı. ÖKARYOTİK HÜCRE ÖKARYOTİK HÜCRE ortaya çıktı ortaya çıktıPROTEROZOYİK Proterozoyik sonlarında dünya donarak yer tarihindeki en şiddetli buzul çağına girdi KARTOPU DÜNYA KARTOPU DÜNYA (snowball earth) (snowball earth)Milyonlarca yıl süren ısınma-buzullaşma, yaşamı hemen hemen yok olma noktasına getirdi. Ancak....Buzul dönemini takiben… Çok hücreli, yumuşak gövdeli organizmalar ortaya çıktı PROTEROZOYİK ÇOK HÜCRELİLER ÇOK HÜCRELİLERProterozoyik sonlarında yumuşak gövdeli çok hücreli hayvanlar sığ denizlerde yaşamaya başladı. M aw s oni t e s, deniz anası benzeri, Australia Yer: Avustralya, Edikara alanı Yaş: 590-700 milyon yıl PROTEROZOYİK ÇOK HÜCRELİLER ÇOK HÜCRELİLERPROTEROZOYİK Üst Proterozoyik, yumuşak gövdeli, çok hücreli hayvan fosilleri Mawsonites, Australia Dickensonia costata, Australia Newfoundland (590 - 700 my) ÇOK HÜCRELİLER ÇOK HÜCRELİLERPROTEROZOYİK Proterozoyik’in başlangıcında, bu günkü kıtasal kabuğun yaklaşık %50-70’i mevcuttu 1 milyar 100 milyon yıl önce tüm kıtalar bir araya toplanarak süper kıta RODİNYA ‘yı (Rusça’da ev-anavatan) oluşturdu. KITALAR KITALARPROTEROZOYİK 750 milyon yıl önce RODİNYA ikiye ayrıldı İki parçanın arasında Kongo kratonu (kuzey-orta Afrika) bulunmaktaydı KITALAR KITALARKITALAR KITALAR P A N N O T İ Y A enlem PROTEROZOYİK 600 milyon yıl önce bu 3 kıta birleşerek yeni bir süper kıta PANNOTİYA’yı oluşturduenlem boylam Kuzey kutbu Güney kutbuPROTEROZOYİK 600 milyon yıl önce bu çarpışmayla ilişkili olarak meydana gelen dağ oluşumları PAN-AFRİKAN OROJENEZİ dir OROJENEZ OROJENEZPROTEROZOYİK 600 milyon yıl önce Afrika ve Güney Amerika’nın kuzey sahili açıklarında gelişen dalma- batmaya ilişkin volkanik yay oluştu: Avalonya-Kadomiya alanı DALMA DALMA- -BATMA BATMAPROTEROZOYİK Geç Proterozoyik sonlarına doğru PANNOTİYA parçalanmaya başladı PANNOTİYA’nın PANNOTİYA’nın PARÇALANMASI PARÇALANMASIGEÇ PROTEROZOYİK - ERKEN KAMBRİYEN PANNOTİYA nın parçalanmasıyla GONDWANALAND LAVRENSİYA BALTİKA SİBİRYA ÇİN KAZAKİSTANYA Kıtaları ortaya çıktıRİFTLEŞME İLE KITASAL KABUĞUN PARÇALANMASI – blok diyagram hatırlatmahatırlatma RİFTLEŞME İLE KITASAL KABUĞUN PARÇALANMASI - harita K I T A Rift 2 Rift 1 Rift 3hatırlatma RİFTLEŞME İLE KITASAL KABUĞUN PARÇALANMASI - harita Yeni kıta 1 Yeni kıta 2 Yeni kıta 3hatırlatma RİFTLEŞME İLE KITASAL KABUĞUN PARÇALANMASI - haritahatırlatma RİFTLEŞME İLE KITASAL KABUĞUN PARÇALANMASI - haritaGEÇ PROTEROZOYİK (600 my önce ) http://www4.nau.edu/geology/master.html?http://www4.nau.edu/geology/blakey.html PANNOTİYAGEÇ PROTEROZOYİK (560 my önce) Lavrensiya Sibirya Baltika GondwanalandERKEN KAMBRİYEN (540 my önce) Lavrensiya Sibirya Baltika Gondwanaland