3 - Anatomi Rhinencephalon, Koku Yolları, Limbik Sistem ve Limbik Lob RHINENCEPHALON (Koku Beyni) Rhinencephalon yada koku beyni ; Beyinde koku duyusu ile ilgili kortikal ve subkortikal yap lar n t ü m ü ne rhinencephalon (koku beyni) denir. Koku yollar ile limbik sistem aras nda s k bir ili ş ki vard r. corpus callosumRHINENCEPHALON (Koku Beyni) Rhinencephalon yada koku beyni ; - bulbus olfactorius, - tr olfactorius, - trigonum olfactorium, - stria olfactoriae medialis, - stria olfactoriae intermedius - stria olfactoriae lateralis, - substantia perforata anterior, - lobus priformis (area priformis) - hippocampus formasyonu, - gyrus paraterminalis (subcallosalis) ve - fornix ’ den olu ş ur. corpus callosumKOKU YOLLARI ANATOM İ S İ Regio olfactoria ’ y ö rten mukozada koku duyusu ile ilgili bipolar n ö ronlar ve bu n ö ronlar n periferik uzant lar n n olu ş turdu ğu resept ö rler bulunur. Koku duyusu ile ilgili n ö ronlar insanlarda tek ç o ğalma ö zelli ği olan n ö ron tipidir. Sinir lifleri miyelinsiz olup beyine en yava ş ta ş nan duyudur. Olfakt ö r B ö lge Her bir burunda yakla ş k 25 milyon koku h ü creleri vard r. Bu h ü creler bipolar h ü crelerdir. Koku h ü creleri fila olfactoraia ’ y olu ş tururlar. 1.n ö ron fila olfactoraia ’ da bulunur. Fila olfactoraia (I.n ö ron) II.n ö ronHer bir regio olfactoria ’ da bulunan koku h ü crelerinin santral uzant lar n n birka ç bir araya gelerek yakla ş k 20 adet olan fila olfactoria ’ y olu ş turur. Koku yollar n n 1 n ö ron ’ unu olu ş turan fila olfactoria ’ lar bulunan aksonlar os ethmoideale ’ nin lamina cribrosa ’ s ndan ge ç erek bulbus olfactorius i ç ersindeki mitral h ü creler ile sinaps yaparlar (glomer ü l*). Buradan ba ş layan ikinci n ö ronlar n santral uzant lar tractus olfactorius ’ u olu ş turarlar. mukoza Olfakt ö r epitel bulbus olfaktorius n.olfactorius Traktus olfactorius Mitral h ü creler Kribriform kemik Olfakt ö r resept ö r n ö ronlar Silya Fila olfactoria Glomer ü l Olfakt ö r sinir filamanlar Hava ve Koku Molek ü lleri * * *mukoza Koku n ö ronlar Nn.olfactorii bulbus olfactorius Tractus olfactorius area piriformis ca gph som sol spa Bulbus olfactorius ’ dan arkaya do ğru uzanan aksonlar tractus olfactorius ’ u olu ş turur. Tractus olfactorius arka tarafta stria olfactoriae lateralis, stria olfactoriae medialis ve stria olfactoriae intermedia olmak ü zere üç kola ayr l r. Stria olfactoria lateralis , sulcus lateralis boyunca uzan r ve temporal lobdaki uncus yak n nda bulunan koku sahas nda (lobus priformis) sonlan r. stria olfactoriae lateralis lobus priformisStria olfactoria medialis (som), medialde ve rostrum corporis callosi ’ nin a ş a ğ s nda bulunan area subcallosa ’ da sonlan r. Koku liflerinin bir k sm ç apraz yapar. Bunlar commissura anterior ’ dan ge ç erek her iki taraf n tr. olfactorius ’ unda bulunan nuc. olfactorius ’ lar birbirine ba ğlar. mukoza Koku n ö ronlar Nn.olfactorii bulbus olfactorius Tractus olfactorius area piriformis ca gph som sol spa area subcallosaStria olfactoria intermedia ise substantia perforata anterior ’ daki ç ekideklerde sonlan rlar. mukoza Koku n ö ronlar Nn.olfactorii bulbus olfactorius Tractus olfactorius area piriformis ca gph som sol spa area subcallosamukoza Koku n ö ronlar Nn.olfactorii bulbus olfactorius Tractus olfactorius area piriformis uncus gh som sol spa Lobus priformis, gyrus olfactorius lateralis, uncus, Corpus amygdalaideum ve gyrus hippocampi (gh) ’ nin buraya kom ş u k s mlar ndan olu ş ur. Corpus amygdalaideummukoza Koku n ö ronlar Nn.olfactorii bulbus olfactorius Tractus olfactorius area piriformis ca gph som sol spaThe Sense of Smell, CNS.flvBu olu ş um 4 ayl k insan fetus ’ u beyninde daha iyi g ö r ü l ü r. Bunlar area prepriformis, area preamigdaloideus (amiygdalan n mediali) ve area entorhinalis olmak ü zere üç sahaya ayr l r. Bunlardan ilk ikisi primer koku merkezi (34. saha), üçü nc ü s ü ise (28. saha) koku assosiasyon merkezidir. 34 28bulbus olfactorius v tractus olfactorius v stria olfactoriae lateralis/intermedia/medialis v v v uncus /substantia perforata ant./area subcallosa Stria olfactoria medialis, lateralis ve intermedius aras ndaki ba ğlant stria diagonalis (Broca ’ n n diagonal band ) taraf ndan sa ğlan r. stria olfactoriae lateralis stria olfactoriae medialis stria olfactoriae intermedia Trigonum olfactoriumSubstantia perforata anterior Substantia perforata anterior (spa) , tr. opticus ’ un hemen ö n ü nde bulunan delikli (i ç inden kan damarlar ge ç er) ç ukur sahad r. 1. Gyrus rectus 2. Bulbus olfactorii 3. Tractus olfactorii 4. Trigonum olfactorium 5. Substantia perforata anterior 6. Gyri orbitales 7. Gyrus parahippocampalis Olfaktor sisteme ait koku impulsu g ö t ü ren lifler veya bunlar n yan dallar limbik sisteme ait olan area septalis , corpus amygdaloideum ve hypothalamus ’ a ba ğlan r. Koku sistemi, bu ba ğlant larla hypothalamus ’ un bir ç ok fonksiyonunu ve limbik sistemin aktivitesini etkiler. L İ MB İ K S İ STEM * limbik lob -gyrus cinguli -gyrus hippocampi -gyrus fasciolaris -gyrus subcallosalis -formatio hippocampi -hippocampus -gyrus dentatus -alveus -fimbria hippocampi *corpus amygdaloideum *area septalis *hypothalamus *epithalamus *thalamus ç ekirdekleri ve bunlar aras ndaki ba ğlant lardan OLU Ş UR L İ MB İ K S İ STEM L İ MB İ K S İ STEM *limbik lob *corpus amygdaloideum *area septalis *hypothalamus *epithalamus *thalamus ç ekirdekleri ve *bunlar aras ndaki ba ğlant lardan OLU Ş UR L İ MB İ K S İ STEML İ MB İ K LOB *gyrus cinguli, *gyrus hippocampi, *gyrus fasciolaris, *gyrus subcollsalis ve *formatio hippocampi ‘den OLU Ş URH İ PPOKAMPUS FORMASYONU * hippocampus,*gyrus dentatus, * subiculum *alveus ve *fimpria hippocampi ‘den OLU Ş URHippocampus (cornu Ammonis), Hippocampus , yan kar nc ğ n cornu inferius ’ unun taban boyunca uzanan 8 cm boyundaki gri cevher kitlesidir.Hippocampus (cornu Ammonis), Hippocampus , Kal n ve di ş li olan ö n b ö l ü m ü ne pes [digitationes] hippocampi denilir. Pes hippocampiİ ç erdi ği sinir h ü crelerinin aksonlar hippocampus ü zerinde alveus denilen bir beyaz cevher tabakas olu ş turur. Bu tabaka medialde gyrus dentatus ’ a do ğru uzanarak ş erit ş eklinde bir ç k nt olu ş turur. Fimbria hippocampi denilen bu ç k nt arkada, alveus ’ la birlikte crus fornicis ’ i olu ş turur. alveusHipokampus CA1, 2,3,4 olmak ü zere 4 sekt ö re ayr lm ş t r. İ nsanlarda en b ü y ü k sekt ö r subiculum ile hipokampus ge ç i ş yerinde bulunan CA1 sekt ö r ü d ü r. Subiculum gyrus parahippocam palis ’ in bir b ö l ü m ü d ü r. Hipokampus ile devam eder. CA1 ö zellikle temporal lop epilepsilerinde trigger zone (tetikleyici alan) olmas ndan dolay bir ç ok n ö rolog ve psikiyatrist ve n ö robilimcilerin ilgi oda ğ olmu ş ve olmaya devam etmektedir. Gyrus dentatus, subiculum ile fimbria hipokampi aras nda bulunan ç entikli gri cevher kitlesidir. Gyrus dentatus ’ un arka k sm na Giacominin band denir. Gyrus dentatus Giacominin bandGyrus dentatus ’ un arka k sm na Giacominin band denir. Giacominin bandGyrus dentatus: Di ş li bir gri cevher ş eridi olup, gyrus hippocampi [parahippocampalis] ’ in ü st y ü z ü nde ve hippocampus ’ un medialinde bulunur. Corpus callosum ’ un ü st y ü z ü ndeki induseum griseum [gyrus supracallosalis] ile devam eder. Gyrus dentatus arkada splenium corporis callosi ’ nin alt y ü z ü ndeki gyrus fasciolaris daha sonra corpus callosum ’ un ü st y ü z ü ndeki indusium griseum [gyrus supracallosalis] ile devam der. Ö n tarafta da uncus ’ un ç enti ği i ç inde uzanarak Giacomini band ad n al r.gyrus fasciolaris daha sonra corpus callosum ’ un ü st y ü z ü ndeki indusium griseum [gyrus supracallosalis] ile devam derPes hippocampi alveus Fimbria hippocampi crus fornicis Fornix : Hippocampus ’ u corpus mamillare ’ ye (tr.hippocampomamillaris) ve area septales ’ e (septum pellucidum ve gyrus paraterminalis) ba ğlar. Gyrus dentatus ve hippocampus ’ daki h ü crelerin aksonlar , hippocampus ü zerinde bir k l f gibi alveus ’ u olu ş tururlar. Alveus, bir yaprak ş eklinde medialde gyrus dentatus ’ a do ğru bir ç k nt yapar. Fimbria denilen bu yap , alveus ile birlikte arkada crus fornicis ’ i olu ş tururlar . İ ki taraf n crus fornicis ’ i aras nda transvers y ö nde uzanan lifler bulunur. Commissura hippocampi veya commissura fornicis denilen bu lifler, iki taraf n hippocampus ’ unu birbirine ba ğlar. Crus fornicis ’ ler thalamus ’ u arka taraf ndan dolanarak ü st y ü z ü ne ç karken birbirine yakla ş r. Corpus fornicis denilen bu b ö l ü m, for. interventriculare yak n nda tekrar birbirinden uzakla ş arak columna fornicis ad n al r. Corpus fornicis columna fornicis Commissura hippocampi Crus fornicisFor. interventriculare ’ nin ö n taraf ndan ge ç en columna fornicis, a ş a ğ ve arkaya d ö nerek commissura anterior ’ un ö n ü nden ge ç erek hypothalamus i ç erisine girer ve corpus mamillare ’ de sonlan r. Fornix ’ in bir k s m lifleri de area septales ve thalamus ’ un ö n b ö l ü m ü nde sonlan r. Fornix ’ in getirdi ği impulslar indirekt olarak da mesencephalaon ’ a ula ş r. Area septales ’ den ç kan bir k s m lif, tekrar fornix i ç inde arkaya do ğru giderek hippocampus ’ a ba ğlan r. Ortalama 2,7 milyon lif i ç eren fornix ’ in bir k s m lifleri comissura anterior ’ un ö n ü nden, bir k sm da arkas ndan ge ç er.Hippokampus, subikulumdan gelen duyusal kortikal sinyallerin de ği ş ik yollardan ge ç erek sonunda kendisine geri d ö nd ü ğü bir devrenin merkez par ç as d r.Papez devresinde sinyaller serebral korteksten subikulum arac l ğ yla hippokampusa, oradan forniks arac l ğ yla corpus mamillare ’ ye, mamiller cisimden mamillotalamik traktus ile talamuslara ve en son olarak da talamustan gyrus cinguli ’ ye ula ş maktad r. Bu gyrusta i ş lenen sinyaller, singulum yoluyla hippokampusa geri d ö nmektedir. Hippokampustan ba ş layarak fornix arac l ğ ile corpus mamillare ’ ye, corpus mamillareden tr.mamillothalamicus arac l ğ ile talamusdaki ç ekirdeklere (nucleus anterior thalami), thalamusdaki ç ekirdeklerden gyrus cinguli ’ ye ve buradan da cingulum arac l ğ ile hipokampusa d ö nen yollar n tamalad ğ evreye PAPEZ halkas ad verilir. Gyrus subcallosalis(gyrus paraterminalis): Rostrum corporis callosi ’ nin alt y ü z ü nde bulunan gri cevher b ö l ü m ü d ü r. Arka- ü stte gyrus cinguli ile, arka-altta da gyrus parahippocampalis ile birle ş ir. Gyrus supracallosalis (indusium griseum) ’ a uzanan lifler de i ç erir. Area septales ’ in b ö l ü m ü olarak kabul edilir.Stria terminalis corpus amygdaloideum ’ un medial ç ekirdeklerini area septalis, hipotalamus ve commissura anterior ’ a ba ğlar. (Indusium griseum) Gyrus supracallosalis (indusium griseum): Gyrus subcallosalis ’ den ba ş lar, corpus callosum ’ un ü zerinde ince bir gri cevher tabakas olarak arkaya do ğru uzan r. Bununda ü zerinde bulunan stria longitudinalis lateralis ve medialis, hippocampus ’ a impuls g ö t ü rd ü ğü gibi, hippocampus ’ dan impuls da getirir.Commissura anterior: İ ki beyin hemisferini birbirine ba ğlayan lif demetidir. İ ki grup lif i ç erir. Birinci grup lifler her iki taraf n bulbus olfactorius ’ unda bulunan nuc.olfactorius ’ lar birbirine ba ğlar. İ kinci grup lifler ise, her iki taraf n temporal loblar n n baz b ö l ü mlerini birbirine ba ğlar. Area septales: Beyin hemisferlerinin i ç y ü z ü nde, commissura anterior yak n nda ve lamina terminalis ’ in hemen yukar s nda bulunan septum pellucidum b ö l ü m ü d ü r. Burada nuc.septalis denilen gri cevher ve ayr ca beyaz cevher bulunur.Corpus amygdaloideum: Polus temporalis ’ in medial b ö l ü m ü nde uncus ile gyrus hippocampi [parahippocampalis] aras nda yer al r. Yan kar nc klar n cornu temporalis ’ inin ö n ucunun ü st-i ç k sm nda bulunur. Stria terminalis corpus amygdaloideum ’ u area septalis ve hypothalamus ’ un ö n b ö l ü m ü ne ba ğlar. Corpus amygdaloideum ’ u hypothalamus ’ un orta k sm na ba ğlayan direkt yollar bulunur. Stria terminalis ’ den ayr lan bir k s m lif, commissura anterior ’ dan ge ç erek kar ş taraf n corpus amygdaloideum ’ una ba ğ lan r.Ayr ca amigdala duygusal haf zan n depoland ğ yerdir. Hipotalamusa ö ğrenilmi ş duygular n ifadesini yans tarak ona uygun beden yan t n n verilmesini sa ğlar. Ö rne ğin, korkunun beden dilini d ü zenler, ş a ş k nl k an nda olu ş an donakalma, kalp ç arp nt s , utanma ile y ü z k zarmas , solunum say ve h z n n artmas ve stres hormonlar n n sal nmas bu b ö lgenin faaliyetiyle ger ç ekle ş ir. Limbik sistemin fonksiyonu • Yap lan eksperimental ç al ş malar s ras nda limbik sistemin bir • b ö l ü m ü n ü n dahi harabiyeti, b ü y ü k de ği ş ikliklere yol a ç ar. Yeme i ç me iste ği, huzursuzluk, heyecan, his ile otonom sistemin idare etti ği davran ş ve seks ü el istek ile giyim al ş kanl ğ m z de ği ş ir. M ü dafaa i ç in yap lan hareketler de ği ş ir. Koku duyusu bu fonksiyonlar eksite eder. Ayr ca limbik sistemin belirli b ö l ü mleri haf za ve koku sistemini de etkilemektedir. Otonom sistemle ilgisi: Otonom sistemin hiyerar ş ik organizasyonunda • limbik sistem de yer al r. Limbik sistemden ç kan bir ç ok lif, hypothalamus ’ a ba ğlan r. Otonom sistemin simpatik ve parasimpatik b ö l ü mleri ile etkilendi ği tam olarak bilinememektedir. Limbik sistemin farkl b ö l ü mlerinin uyar lmas sonucunda • kardiovask ü ler ve gastrointestinal aktivite etkilenir. Ayr ca mide ü lseri ve emosyonel de ği ş ikliklere de sebep oldu ğu tesbit edilmi ş tir. Canl sald rgan ve huysuz bir ki ş ilik kazan r.Hipokampusun cerrahi olarak bilateral • olarak ç kart ld ğ durumlarda hastalar n yeni bilgi ö ğrenme yetene ği kaybolur. Ö rne ğin her g ü n bir arada ya ş ad klar insanlar n ad n hasta ö ğrenemez. Kluver-bucy sendromu Formatio hippocampi ve amigdala ’ n n • bilateral lezyonlar nda 1.korku ve sald rganl k ortadan kalkar • 2.hastalar cisimleri a ğ zlar na g ö t ü r ü p • incelerler 3. psi ş ik k ö rl ü k (objeleri g ö rd ü ğü halde • tan yamama) 4.hiperseksualite •