Genel Jeoloji Rüzgar ve Çöller - 1 ÇÖLLER VE RÜZGARLARIN İ Ş LEVLER İ Ders-8 ÇÖL VE ÇÖL ÇÖKELLER İKurak alanlar yeryüzünün %30 ’ unu kapsar. İ ki kurak iklim vard ı r. -Çöl ve kurak bölgeler -Step veya yar ı - kurak bölgeler Jeolojik anlamda Çöl; y ı lda 25 cm veya daha az ya ğı ş , Buharla ş ma > ya ğı şÇöl ve Step alanlar ı n yeryüzünde da ğı l ı m ıÇöl ve kurak alanlar ı n da ğı l ı m ı ve nedenleri Kurak alanlar üç bölgede toplanm ı ş t ı r 1- Dü ş ük enlem ve yar ı - tropikal alanlar Yüksek bas ı nç ve havan ı n batt ığı alanlar. Havan ı n bas ı nç alt ı nda oldu ğ u ve ı s ı nd ığı alanlar 2- Orta enlem bölgesi K ı talar ı n iç kesimlerinde bulunur. 3- Ya ğ mur- gölgesi çölleri Egemen rüzgar yollar ı üzerindeki yüksek da ğ larDü ş ük enlem bölgelerindeki çölle ş menin nedenleri S ı cak hava ekvator yan ı nda yükselir - Hava geni ş ler ve so ğ ur - 30 0 Güney ve kuzey civar ı nda tekrar alçal ı r - - Alçalan hava yukar ı daki hava ve bas ı nç alt ı nda kal ı r Is ı nd ığı zaman daha fazla su buhar ı tutma - kapasitesi kazan ı r ve buharla ş maya yol açar Bu nem nadiren ya ğ mur olarak dü ş er -Ya ğ mur gölgesi: Yüksek da ğ l ı k bölgeler havadaki nemin ço ğ u için bir tutucu görevi görür. Yüksek da ğ l ı k alanlar ı n rüzgar ı n ak ı ş yönüne e ğ imli alanlar ı böylece kuru hava etkisinde kal ı r ve çölle ş ir. Dü ş ük enlem (yüksek bas ı nç) çölleri Örnek: Sahra çölü- Dünyan ı n en büyük çölüdür.K ı y ı çölü Örnek: Namibya k ı y ı çölüKutup çölleri Örnek: Antarktika Orta enlem çölleri: K ı ta içitip K ı ta içi çölleri 30 0 ve 50 0 Kuzey ve Güney enlemleri aras ı nda, yar ı - tropikal yüksek bas ı nç bölgelerinin kutup taraf ı nda yer al ı rlar. Bu çöller okyanuslardan uzak iç drenaj bölgelerindedir ve çok de ğ i ş ken y ı ll ı k s ı cakl ığ a sahiptirler ABD ’ deki Sonoran çölü buna örnektir.K ı ta içi çöl Örnek: Gobi çölüKurak bölgelerdeki jeolojik süreçler -Ayr ı ş ma Humid bölgeler kadar etkin de ğ il Fiziksel ayr ı ş ma bozu ş mam ı ş kayaç ve mineral parçalar ı üretir Baz ı kimyasal ayr ı ş malar çöl bölgelerinde; Kil, İ nce toprak, Oksitlenmi ş mineraller olu ş turabilir.Rüzgarlarla ta ş ı nma Rüzgarlarla ta ş ı nma tipleri -Suspansiyon -Kayma -Dönme -S ı çramaSaltasyon (s ı çrama) Saltasyon- Kum tanelerinin güçlü rüzgarlarla (veya su ak ı m ı yla) ta ş ı nmas ı . Taneler yerden fazla havaland ı r ı lmaz. Çöl bölgelerindeki sediment tipleri Çöl bölgelerinde çökelen sedimentler üç ana katagoriye ayr ı labilir. Rüzgar- Rüzgar etkisiyle ta ş ı nan çökeller Alüviyal- Ani ak ı nt ı lar- sellenmelerle ta ş ı nan çökeller (çamur akmas ı - moloz akmas ı vb) Evaporit- Buharla ş ma sonucu çökelen materyallerKurak bölgelerde suyun etkisi -Zaman ı n büyük bir bölümü dereler kurudur. -Çöl ak ı nt ı lar ı genellikle geçici derelerdir. Kurak iklim bölgelerinde jeolojik süreçler Çöl ya ğ murlar ı -Çöllerde bitki örtüsü çok seyrek oldu ğ undan ya ğı ş ı genellikle yüzeysel ak ı ş ve sellenme ş eklindedir. -Zay ı f entegre olmu ş drenaj sistemi vard ı r ve akarsular ı n geni ş kollar ı yoktur. -Çöllerdeki erozyonun büyük bir k ı sm ı akarsular taraf ı ndan olu ş turulur.Çöllerde geçici olmayan akarsular Kolorado Nehri Nil Nehri -Bir yan kolu olmadan 3000km lik uzunlu ğ a sahiptir. Bu nehirler çöl alanlar ı n ı n d ı ş ı ndaki ya ğı ş ı n bol oldu ğ u yüksek da ğ lardan kaynaklan ı r. Çöl topografyas ı n ı n geli ş imi İ çsel bir drenaja sahiptir - Da ğ lar ı n olu ş umu ve yükselmesi blok faylanmaya ba ğ l ı d ı r - İ çsel drenaj bu bölgede -Alüviyal yelpazeler -Bajadalar -Playa ve playa gölleri olu ş turur.