3 - Halk Sağlığı Sağlık Düzeyi ölçütleri O. GÜNAY 1 SA Ğ LIK D Ü ZEY İ Ö L ÇÜ TLER İ Dr. Osman GÜNAYO. GÜNAY 2 Dersin Amac Toplumun sa ğ l k d ü zeyini ö l ç mek ve sa ğ l k hizmetlerinin etkisini de ğ erlendirmek amac yla kullan lan ç e şitli ö l çü tlerin hesaplanmas ve yorumlanmas n ö ğ renmekO. GÜNAY 3 Ö ğ renme Hedefleri İ ki saatlik dersin sonunda kat l mc lar n; Ba şl ca sa ğ l k d ü zeyi ö l çü tlerini sayabilmesi; 1. Ba şl ca fertilite, mortalite ve morbidite 2. ö l çü tlerini hesaplayabilmesi, T ü rkiye’de ve D ü nya genelinde temel 3. demografik ö l çü tlerin d ü zeyini s ö yleyebilmesi. Ö nemli h z ve oranlar yorumlayabilmesi 4. beklenmektedirO. GÜNAY 4 Yararlan labilecek Kaynaklar S ü mb ü lo ğ lu K, S ü mb ü lo ğ lu V. Sa ğ l k Alan na 1. Ö zel İ statistiksel Y ö ntemler. UNICEF. The State of the World’s Children 2. 2012 (www.unicef.org) WHO. World Health Statistics (www.who.org) 3. Hacettepe N ü fus Et ü tleri Enstit ü s ü . T ü rkiye 4. N ü fus ve Sa ğ l k Ara şt rmas – 2008 (www.hacettepe.edu.tr)O. GÜNAY 6 Sa ğ l k D ü zeyinin Ö l çü m ü nde Genel İ lkeler Sa ğ l k d ü zeyinin ö l çü m ü nde kullan labilecek 1. ç ok say da ö l çü t vard r Ö l çü tler genellikle oran veya ortalamalar n 2. hesaplanmas na dayan r. Mutlak say lar n kullan lmas ndan 3. ka ç n lmal d r. Bu ö l çü tler i ç erisinde amaca en uygun 4. olanlar se ç ilmelidir Kullan lan ö l çü tlerin do ğ ru belirlenmi ş 5. olmas ö nemlidir.O. GÜNAY 7 Sa ğ l k D ü zeyi Ö l çü tleri Do ğ urganl k (Fertilite) Ö l çü tleri ? Ö l ü m (Mortalite) Ö l çü tleri ? Hastal k (Morbidite) Ö l çü tleri ? Kombine Ö l çü tler ? Di ğ er Ö l çü tler ? Sa ğ l k hizmetlerinin sunumuna ili şkin ö l çü tler ? Sa ğ l k d ü zeyini etkileyen fakt ö rlere ili şkin ö l çü tler ?O. GÜNAY 8O. GÜNAY 9 Kaba Do ğ um H z (Crude Birth Rate) 1 Y lda Canl Do ğ um Say s KDH = X 1000 Y l Ortas N ü fus D ü nya (2010): Binde 20 T ü rkiye (2010): Binde 18 Nijer (2010): Binde 49 Japonya (2010): Binde 9 Kaynak: UNICEF – 2012O. GÜNAY 10 Genel Do ğ urganl k H z (General Fertility Rate) 1 Y lda Canl Do ğ um Say s GDH = X1000 15 – 49 Ya ş Kad n Say sO. GÜNAY 11 Ya ş a Ö zel Do ğ urganl k H z (Age Spesific Fertility Rate) 1 Y lda (X) Ya ştaki Kad nlar n Yapt ğ Canl Do ğ um Say s Y Ö DH = 1000 (X) Ya ştaki Kad n Say sO. GÜNAY 12 Toplam Do ğ urganl k H z (Total Fertility Rate) 49 TDH = ? Y Ö DH 15 D ü nya (2010): 2.5 T ü rkiye (2010): 2.1 Nijer (2010): 7.1 Japonya (2010): 1.4 Kaynak: (UNICEF – 2012)O. GÜNAY 13 Toplam do ğ urganl k h z , mevcut do ğ urganl k h zlar n n de ğ i şmeyece ğ i varsay larak, bir kad n n do ğ urganl k (fertil) d ö nemi boyunca ortalama ka ç canl do ğ um yapaca ğ n g ö sterir. Toplam Do ğ urganl k H z n n AnlamO. GÜNAY 14 Ç ocuk – Kad n Oran 0 – 4 Ya ş Ç ocuk Say s Ç KO = X 100 15 – 49 Ya ş Kad n Say sO. GÜNAY 15O. GÜNAY 16 Ö l ü m (Mortalite) Ö l çü tleriO. GÜNAY 17 1 Y lda Ö l ü m Say s K Ö H = X 1000 YON Kaba Ö l ü m H z (Crude Death Rate) D ü nya (2010): Binde 8 T ü rkiye (2010): Binde 5 Zambia (2010): Binde 16 İ sve ç (2010): Binde 10 Kaynak: UNICEF – 2012O. GÜNAY 18 Standartla ş t r lm ş Ö l ü m H zlar Toplumlar n ya ş vb ö zellikler a ç s ndan birbirinden farkl olmas kaba ö l ü m h zlar n n kar ş la şt r lmas n g üç le ştirir. Bu nedenle, ö l ü m h zlar ö l ü m olas l klar n etkileyebilecek ö nemli ö zellikler a ç s ndan standartla şt r l r.O. GÜNAY 19 1 Y lda (X) Cinste Ö l ü m Say s C ÖÖ H = X1000 (X) Cinsin Y l Ortas N ü fusu Cinse Ö zel Ö l ü m H zO. GÜNAY 20 1 Y lda (X) Ya şta Ö l ü m Say s Y ÖÖ H = X1000 (X) Ya ş n Y l Ortas N ü fusu Ya ş a Ö zel Ö l ü m H z O. GÜNAY 21 1 Y lda Ö len Bebek Say s B Ö H = X 1000 Canl Do ğ um Say s Bebek Ö l ü m H z (Infant Mortality Rate) D ü nya (2010): Binde 40 T ü rkiye (2010): Binde 14 Sierra Leone (2010): Binde 114 Japonya (2010): Binde 2 Kaynak: UNICEF – 2012O. GÜNAY 22 1 Y lda 0-28 G ü nl ü k Ö len Bebek Say s YD Ö H = X 1000 CDS Yenido ğ an Ö l ü m H z (Neonatal Mortality Rate)O. GÜNAY 23 1 Y lda 29-365 G ü nl ü k Ö len Bebek Say s YDS Ö H = X 1000 CDS Yenido ğ an Sonras Ö l ü m H z (Postneonatal Mortality Rate)O. GÜNAY 24 1 Y lda 0 – 7 G ü nl ü k Ö len Bebek Say s EYD Ö H = X 1000 CDS Erken Yenido ğ an Ö l ü m H zO. GÜNAY 25 1 Y lda 8-28 G ü nl ü k Ö len Bebek Say s GYD Ö H = X 1000 CDS Ge ç Yenido ğ an Ö l ü m H zO. GÜNAY 26 1 Y lda Perinatal Ö l ü m Say s P Ö H = X1000 Toplam Do ğ um Say s (CDS + Ö DS) Perinatal Ö l ü m H z (Perinatal Mortality Rate)O. GÜNAY 27 1 Y lda 0 – 4 Ya şta Ö len Ç ocuk Say s BYA Ö H = X 1000 CDS Be ş Ya ş Alt Ö l ü m H z (Under Five Mortality Rate) D ü nya (2010): Binde 57 T ü rkiye (2010): Binde 18 Afganistan (2010): Binde 149 Japonya (2010): Binde 3 Kaynak: UNICEF – 2012O. GÜNAY 28 1 Y lda Ana Ö l ü m ü Say s A Ö H = X100000 CDS Ana Ö l ü m H z (Maternal Mortality Rate) D ü nya (2008): Y ü zbinde 260 T ü rkiye (2008): Y ü zbinde 23 Afganistan (2008): Y ü zbinde 1400 Yunanistan (2008): Y ü zbinde 2 Kaynak: (UNICEF – 2012)O. GÜNAY 29 1 Y lda (X) Cinste Ö l ü m Say s CGO Ö H = X 100 Toplam Ö l ü m Say s Cinse G ö re Orant l Ö l ü m H zO. GÜNAY 30 Ya ş a G ö re Orant l Ö l ü m H z 1 Y lda (X) Ya şta Ö l ü m Say s YGO Ö H = X 100 Toplam Ö l ü m Say sO. GÜNAY 31 Nedene G ö re Orant l Ö l ü m H z 1 Y lda (X) Hastal ğ Nedeniyle Ö l ü m Say s NGO Ö H = X 100 Toplam Ö l ü m Say sO. GÜNAY 32 Fatalite H z (Case Fatality Rate) (X) Hastal ğ Nedeniyle Ö l ü m Say s FH = X100 (X) Hastal ğ na Yakalanan Ki şi Say sO. GÜNAY 33 Mortalite H z (Mortality Rate) 1 Y lda (X) Hastal ğ Nedeniyle Ö l ü m Say s MH = X1000 Y l Ortas N ü fusO. GÜNAY 34 Ö nemli Ö l ü m Nedenleri S ralamas Bir b ö lgede mortalite h z en y ü ksek olan ö l ü m nedenlerinin s ralamas toplumun sa ğ l k d ü zeyi hakk nda bilgi verir. Bu s ralama t ü m toplum i ç in ya da belli cinsiyet ve ya ş gruplar i ç in yap labilir. Toplumun sa ğ l k d ü zeyi y ü kseldik ç e, beslenme yetersizliklerine ve enfeksiyonlara ba ğ l ö l ü mler alt s ralara iner.O. GÜNAY 35 Do ğ umda Ya ş am Beklentisi (Life Expectancy at Birth) Ya şa ve cinse ö zel ö l ü m h zlar ndan yararlan larak hesaplan r. Ya şa ö zel ö l ü m h zlar n n de ğ i şmeyece ğ i varsay larak, bug ü n do ğ an ya da belli bir ya şa ula şan bireylerin ka ç y l daha ya şamalar n n beklendi ğ ini g ö sterir. D ü nya (2010): 70 T ü rkiye (2010): 74 Sierra Leone (2010): 42 Japonya (2010): 83 Kaynak: (UNICEF – 2012)O. GÜNAY 36 Do ğ umda ya şam beklentisi t ü m toplum i ç in hesaplanabilece ğ i gibi erkek ve kad nlar i ç in ayr ayr hesaplanabilir. Farkl ya şlar i ç in ya şam beklentisi de (5 ya ş, 50 ya ş , 65 ya ş vb) hesaplanabilir. Ya ş am BeklentisiO. GÜNAY 37O. GÜNAY 38 Hastal k (Morbidite Ö l çü tleriO. GÜNAY 39 Nokta Prevalans H z (Point Prevalence Rate) Bir b ö lgede belli bir andaki toplam vaka say s n n risk alt ndaki n ü fusa oran d r.O. GÜNAY 40 S ü re Prevalans H z (Period Prevalence Rate) Bir b ö lgede belli bir s ü rede g ö r ü len toplam (eski+yeni) vaka say s n n risk alt ndaki n ü fusa oran d r.O. GÜNAY 41 İ nsidans H z (Incidence Rate) Bir b ö lgede belli bir s ü rede meydana gelen yeni vaka say s n n risk alt ndaki n ü fusa oran d r.O. GÜNAY 42 S k G ö r ü len Hastal klar S ralamas Bir b ö lgede en s k g ö r ü len hastal klar n s ralamas toplumun sa ğ l k d ü zeyi hakk nda bilgi verir. Bu s ralama t ü m toplum i ç in ya da belli cinsiyet ve ya ş gruplar i ç in yap labilir Toplumun sa ğ l k d ü zeyi y ü kseldik ç e, enfeksiyon hastal klar ve beslenme yetersizlikleri alt s ralara inerO. GÜNAY 43 Kombine Ö l çü tler Sakatl ğ a G ö re D ü zeltilmi ş Ya şam S ü resi ? Disability Adjusted Life Years (DALY) Kaliteye G ö re D ü zeltilmi ş Ya şam S ü resi ? Quality Adjusted Life Years (QUALY) Sa ğ l ğ a G ö re D ü zeltilmi ş Ya şam Beklentisi ? Health Adjusted Life Expectancy (HALE)O. GÜNAY 44 Sa ğ l k Hizmet Olanaklar na İ li ş kin Ö l çü tler Hekim ba ş na d üş en n ü fus ? Di ğ er sa ğ l k personeli ba ş na d üş en n ü fus ? Yatak ba ş na d üş en n ü fus ? Hem şire / Hekim Oran ? Yatak / Hem şire Oran ?O. GÜNAY 45 Sa ğ l k Hizmetlerinin Sunumuna İ li ş kin Ö l çü tler Ki şi ba ş na y lda muayene say s ? Ç ocuk ba ş na izlem say s ? Gebe ba ş na izlem say s ? Do ğ um ö ncesi bak m alan gebe oran ? Sa ğ l kl ko şullarda do ğ um oran ? Gebeli ğ i ö nleyici y ö ntem kullanma oran ? Ba ğ ş klama oranlar ?O. GÜNAY 46 Di ğ er Ö l çü tler Fert Ba ş na D üş en Ulusal Gelir ? Ki şi Ba ş na Y ll k Sa ğ l k Harcamas ? Genel B ü t ç eden Sa ğ l ğ a Ayr lan Pay ? Okur – Yazarl k Oranlar ? Temiz İ ç me Suyuna Sahip N ü fus Oran ? Kanalizasyondan Yararlanan N ü fus Oran ? Ki şi Ba ş na Kalori T ü ketimi ? Ki şi Ba ş na Protein T ü ketimi ? İ nsani Geli şim İ ndeksi ?O. GÜNAY 47 SONU Ç Ç e şitli ama ç larla kullan lan ç ok say da ? sa ğ l k d ü zeyi g ö stergesi vard r. Bu g ö stergelerden amaca uygun olanlar ? se ç ilmeli, bu g ö stergelerle ilgili temel veriler do ğ ru saptanmal ve elde edilen sonu ç lar do ğ ru yorumlanmal d r.O. GÜNAY 48