Genel Saha Jeolojisi Çalışma Notları A. Kürşat ÖZCAN Saha Jeolojisi Çalışma Notları - 2011 Sayfa 1 SAHA JEOLOJİSİ ÇALIŞMA NOTLARI 1. Dokanak nedir? Kaça ayrılır? Dokanak, iki farklı jeolojik birimi birbirinden ayıran sınırdır. 3’e ayrılır: Sedimanter Dokanak Uyumlu (keskin, geçişli) Uyumsuz (açısal, nankonformite, parakonformite, diskonformite) Magmatik Dokanak Konkordan (silt, lakolit, lapolit) Diskordan (dayk, stock, batolit) Tektonik Dokanak Normal Fay Ters Fay Oblik Fay Doğrultu Atımlı Fay 2. Melanj (karmaşık) nedir? Kaça ayrılır? Melanj; 1/25.000 ölçekli bir haritada haritalanabilir, tabakaların ve ilişkilerin iç devamlılığı olmayan ve yerli veya dışarıdan parçaların ve blokların, ince taneli malzemeden oluşan parçalı matriks içinde gömülü olarak bulunduğu kayaç grubudur. Dolayısıyla melanjın en büyük özelliği matriks içinde blok yapısının olmasıdır. 3’e ayrılır: ? Sedimanter Melanj: Çökel ilişkileri, yumuşak sediman deformasyon yapıları ve deforme olmamış matriks ile diğerlerinden ayrılır. Çeşitli kütle akıntısı ürünlerinin devamlı veya aralıklı olarak bir basende birikmesinden sonra kırıntı ve matriksin tektonik deformasyona uğramasından oluşmuş bir fasiyestir. ? Tektonik Melanj: Genel olarak makaslanmış matriks ve diskordan ilişkileri ile diğerlerinden ayrılır. ? Ofiyolitik Melanj: Eğer melanj ofiyolit parçaları içerirse buna ofiyolitik melanj denir. Genelde yaklaşan kıta kenarlarında oluşurlar. Sütur zonlarında yaygın olarak bulunurlar. Yığışım prizması içinde kamalanan ofiyolit parçaları karışarak ofiyolitli melanjları oluştururlar. 3. Bir dokanağın uyumlu olup olmadığı nasıl anlaşılır? Açı, renk, keskin olarak gözlenen litoloji farklılığı, fosillerin taşınıp taşınmadığından. 4. Filiş ve molas nedir? Filiş; derin deniz ortamında bulunan kayaç tipidir. Klastik ve türbidit akıntılarla taşınır. Kalınlığı 1 km’den büyük, yanal devamlılığı fazla, senorojenik oluşumdur. Molas; sığ deniz, hatta sulu karasal veya geçiş ortamında bulunan kayaç tipidir. Türbidit akıntı veya kaymalarla taşınır. Kalınlığı yaklaşık 100 m civarında, yanal devamlılığı az, postorojenik oluşumdur. 5. Obduction, hiyatüs, lakün, resifal ortam, deltatik ortam nedir? Obduction; kıtasal kabuk kapanınca okyanusal kabuğun geriye doğru gitmesi, ofiyolitik üzerlenmeye denir. Tersine subduction denir. Hiyatüs; kayıp zaman. Lakün; kayıp birim. Resifal ortam; bol ışıklı, dalganın olmadığı, oksijence zengin, tuzluluğu normal sığ ortamlardır. Deltatik ortam; tatlı ve tuzlu suyun karıştığı ortama denir. A. Kürşat ÖZCAN Saha Jeolojisi Çalışma Notları - 2011 Sayfa 2 6. Sedimanter ortamlar kaça ayrılır? 1. Karasal Ortam 2. Geçiş Ortamı 3. Denizel Ortam Alüvyal ortamlar (değişken iklim) Kıyı ortamı Kıta sahanlığı (sığ evaporitik şartlarda CO 3 oluşur) Çöl ortamı Deltatik ortam Kıta çizgisi (türbid akıntı) Göl ortamı Lagüner ortam Derin deniz (ince taneli sedimantasyon) Buzul ortamı Bataklık ortamı 7. Jeolojik çalışma yaparken birim takibini kolaylaştıran oluşumlar nelerdir? Deniz kıyısındaki dik yamaçlara bakılır. Yol yarmalarına bakılır. Derin vadiler derin istif gözlemede kullanılır. Endüstriyel hammadde veya madenler ile ilgili açılacak işletmeler önemlidir. 8. Yaş tayini kaç çeşittir? İki çeşittir: Göreceli (relative) Yaş Tayini: Stratigrafi ilkelerini ve fosil yaşlarını kullanarak kayaçların birbirlerine göre yaşları belirlenir. Mutlak (absolute) Yaş Tayini: Jeokimyasal yöntemler ve izotopların kullanılmasıyla bulunan mutlak yaştır. 9. Arazide görülen keskin geçişler neleri ifade eder? Fay, uyumsuzluk, düşmüş bloklar. 10. Bir stratigrafik istifin tanımlanması için gereken esaslar nelerdir? İstifin hangi tarihte yapıldığı Boyutu, bulunduğu yeri Fosil içeriği Fosillerin stratigrafik yayılımı 11. Tabaka altı ve üstünü belirleyen yapılar nelerdir? Kuruma çatlakları, oyuk sürüklenme izleri, yastık (pillow) lavlar, iki kavkılı (bivalve) fosiller, asimetrik ripılmarklar, dereceli tabakalanma, çapraz tabakalanma (az eğimli taraf altı gösterir), simetrik ripılmarkların keskin sivri uçları tabakaların üst yüzeyini gösterir. 12. Akıntı yönünü belirleyen kriterler nelerdir? Oyuk sürüklenme izleri ve yük kaybı, akıntı ripılmarklar, üst üste bindirmeli yapı, çapraz tabakalanma 13. Makaslama yönü tayini nasıl yapılır? Tansiyon çatlakları, sigmoidal damarlar, P kırıkları, Y kırıkları, Riedel kırıkları, makaslama çatlakları. 14. Orojenezler hakkında bilgi verin Kaledoniyen Orojenezi: Silüryen sonlarında faaliyet göstermiştir. Kambriyen tabakaları bu birim üzerinde açılı diskordans halinde bulunur. Türkiye’de bu orojenezin izlerine rastlanmamıştır. Hersiniyen Orojenezi: Permiyen ve Karbonifer devirleri boyunca meydana gelmiştir. Triyas yaşlı tabakalar bu Paleozoik yaşlı tabakalar üzerinde uyumsuz (diskordan) olarak bulunur. Şili, Gebze, Ereğli, Zonguldak arasındaki bölgede görülmektedir. Alpin Orojenezi: Juradan başlayarak Tersiyerin sonuna kadar devam etmiştir. Türkiye jeolojik yapısını bu orojenezle kazanmıştır. 15. Fay düzlemi üzerindeki karakteristik yapılar nelerdir? Fay çiziği, fay kertikleri, rideller, saplanma izleri, mineral büyümeleri. A. Kürşat ÖZCAN Saha Jeolojisi Çalışma Notları - 2011 Sayfa 3 16. Fay çiziği nedir? Hareket esnasında düzlemin her iki tarafında kalan blokların arasındaki küçük taneli malzemelerin düzlemi çizmesi sonucunda oluşuyor. Fayın doğrultusu hakkında bilgi verir. 17. Fay tanıma kriterleri nelerdir? Tabakaların tekrarlanması veya kaybolması, fasiyeslerin ani değişimi, yapıların devamsızlığı, fay düzlemi üzerindeki karakteristik yapılar, fay düzlemi ile temas halinde bulunan tabaka uçlarının kıvrımlanması, fay breşi ve milonit oluşumu, silisleşme ve mineralizasyon, sıcak-soğuk su kaynaklarının çizgisel sıralanışı, çizgisel bitki anomalisi, fay çizikleri ve kertikleri, yapıların devamsızlığı. 18. Fizyografik kriterler nedir? Fay sarplıkları, fay zonunda görülen üçgen yüzeyler, sıralı birikinti konileri, belirli morfolojik yapının bir çizgisellik boyunca kesilmesi, aktif fayların güncel sediman depolarını kesmesi, ötelenen dere- akarsu yatakları, çizgisel vadiler, basınç sırtları, sıcak-soğuk su kaynakları. 19. Monoklinal yapı nedir? Birbirleri üzerinde yer alan farklı dayanıklılıktaki tabakaların veya birimlerin bir yöne doğru eğimli olduğu yapı tipidir. Bu yapıda olan tabakaların eğimi yönünde akan akarsulara (kosekant) ait vadiler simetrik, tabakaların eğim yönüne dik veya verev akan akarsulara (subsekant) ait vadiler asimetriktir. Eğim yönünde akan akarsuların sert tabakaları kestikleri yerlerde kornişli vadiler görülür. 20. Decomposition nedir? İlksel yapının depolanması, daha sonra tektonik etkiler ile kıvrımlanması, erozyonla aşınması ve yeniden depolanmasıdır. Yeniden depolanan malzeme ile eski malzeme arasındaki fark açısal uyumsuzluktur. 21. Uyumsuzlukları (diskordansları) tanımlayıcı kriterler nelerdir? Stratigrafik dizideki eksiklikler (paleontolojik ve stratigrafik boşluk), aşınma belirtileri (yapısal uyumsuzluk), yaşlı tabakalar üzerindeki kalıntılar (kaide veya taban konglomerası). Ayrıca fosiller ve oksitlenme de kriter olarak kabul edilebilir. A. Kürşat ÖZCAN Saha Jeolojisi Çalışma Notları - 2011 Sayfa 4 22. Uyumsuzluk çeşitlerini çiziniz. 1. Diskonformite Her iki birim de sedimanterdir. 2. Açısal Uyumsuzluk (Angular Unconformity) 3. Nonkonformite Birbirinden aykırı iki birim arasındaki sınırdır. Birimlerden biri sedimanter, diğeri ya metamorfik ya da magmatiktir. 4. Parakonformite (Diyastem) Arazide anlaşılması zordur. Paleontolojik çalışma ile belli olur. Biostratigrafi yapılmalıdır. A. Kürşat ÖZCAN Saha Jeolojisi Çalışma Notları - 2011 Sayfa 5 23. Transgresyon ve regresyon nedir? Şekil çiziniz. Transgresyon: Deniz havzası genişleyerek karalar üzerine ilerler ve kıyı çizgisi civarında denizin derinleşmesine yol açar. Deniz basması. Yaşlıdan gence doğru gittikçe tane boyu küçülür. Regresyon: Deniz seviyesinin çekilmesidir. Yaşlıdan gence doğru gittikçe tane boyu büyür. A. Kürşat ÖZCAN Saha Jeolojisi Çalışma Notları - 2011 Sayfa 6 24. Sedimanter yapılara örnek veriniz. Kuruma çatlakları, ripılmarklar, çapraz tabakalanma, dereceli tabakalanma. 25. Mostrayı gördüğünüzde ne yaparsınız? Kayacın yerinde olup olmadığı araştırılır. Tabakaların doğrultu ve eğimleri bir düzen içerisinde olup olmadığına göre yerinde veya taşınmış olduğu anlaşılır. Çevre kayaçlar gözlemlenebiliyorsa mostradaki kayaca bakıp karşılaştırma yapılır. Kayacın çeşidini belirlenir. Haritada yer bulunur. Yapısal veriler çıkartılır. Sedimantolojisi çıkartılır. Paleontolojisi belirlenir. 26. Sedimanter ortamları tanıma kriterleri nelerdir? Fosiller, renk, litoloji, sedimanter yapılar (tabakalanma), kimyasal özellikler, geometrik yapı. 27. Çatlaklar kaç çeşittir? Önemini yazınız. Çatlakların önemi, ortamdaki gerilme yönlerinin ve türlerinin bulunmasını sağlar. 2 çeşittir. Tansiyon Çatlakları Makaslama Çatlakları Pürüzlü yüzey Pürüzsüz yüzey Mineralizasyon mevcut Mineralizasyon yok Açılmalar gözlenir (damar) Açılma yok. Baklava dilimi şekiller gözlenir. 28. Litolojik tanımlama nasıl yapılır? Tabaka kalınlığı, tip lokalitesi ve yanal devamlılığı belirlenir. Birimlerin korelasyonu yapılır. İçindeki fosiller ve tabakalanma biçimi belirlenir. Alt ve üst sınırları tanımlanır. Topoğrafik görüntüsü hakkında bilgi verilir. 29. Sütur nedir? İki kıtasal kabuğu birbirinden ayıran eski okyanus baseni olarak tanımlanır. 30. Tabaka çeşitleri nelerdir? ? Çapraz tabakalanma: Kama, teğetsel, levha ve tekne ? Dereceli tabakalanma ? Tekrarlanmalı tabakalanma 31. Yapısal analizler nelerdir? Niçin yapılır? Dekstrip analizler: Yapıların tarifi, fiziksel ve geometrik bileşenleri tanımlar. Kinematik analizler: Kayaç kütlelerinin konumunu, yerini, boyut ve şeklini değiştiren, transgresyon, rotasyon, dilatasyon, distorsiyon hareketlerinin yorumunu yapar. Dinamik analizler: Jeolojik yapıların oluşumunda rol oynaya; kuvvet, stres gibi mekanik süreçleri yorumlar. 32. Bir fayın yönü/çeşidi nasıl bulunur? Fay kertikleri, rideller, tabaka uçlarının kıvrılma yönü, fay düzlemindeki kayaç içerisinde saplanmış kayaç parçalarına bakılarak. 33. Reactivation nedir? K-G sıkışmasından sonra D-B sıkışmasıyla var olan yapıların eski tektonik yapıyla birleşmesi, yenilenmesi olayıdır. Bu olayla normal fay ters faya dönüşür (terslenme tektoniği). Doğrultu atımlı faylar; sol ile sağ, sağ ise sol yönlü olur. 34. Sapma açısı nedir? Ne işe yarar? Fay çizikleri ile doğrultu arasındaki açı 0° ise doğrultu atımlı fay, 0-90° ise oblik fay, 90° ise eğim atımlı faydır. Bunu bilmemiz fayın türünü bulmamıza yardımcı olur ve yeraltı madenciliğinde damarın ne yönde atıldığını, kayma yönünü belirlemekte ve tünel çalışmalarında yardımcı olur. A. Kürşat ÖZCAN Saha Jeolojisi Çalışma Notları - 2011 Sayfa 7 35. Trona nedir? Tabiatta doğal olarak bulunan soda minerallerinden en yaygın olanıdır. Kimyasal bileşimi: Na 3 H(CO 3 ) 2 •H 2 O’dur. Trona, monoklinal ve prizmatik sistemde kristalleşen doğal olarak oluşmuş sodyum seskikarbonatın saf olmayan şeklidir. Cevherin içerdiği organik maddeye bağlı olarak rengi kahverengiden koyu sarıya kadar değişir. Saf numunelerinde ise renk beyazdan şeffafa kadar değişmektedir. Beypazarı’ndaki trona yatağı Orta ve Üst Miyosen yaşlıdır. Cam endüstrisinde, kimya sanayisinde kullanılır. 36. Kalsitürbiditlerin oluşumu nasıldır? Kalsitürbiditler çöken karbonat platformunu göstermektedir. Türbidit akıntılarla kireçtaşı parçaları taşınır ve yeni kireçtaşı oluşur. (Kargabedir) 37. Aglomera nedir? Tane boyu 2-20 cm boyuna kadar değişen, çakıl, lapilli, bomba ve blokların bir ana madde sayesinde çimentolaşması ile oluşur. Aglomeralar; çakıl ve parçaların köşeli olması halinde volkanik breş adını alır. 38. Disharmonik kıvrım nedir? Tabakaların plastiklik dereceleri veya kıvrımlanma eğilimleri birbirinden farklı ise ve bu tabakalar birlikte kıvrılmaya uğrarsa disharmonik kıvrım oluşur. 39. Sürüme kıvrımı nedir? Sert (competent) karakterli iki tabaka arasındaki plastik (incompetent) tabakalarda meydana gelir. Kıvrımlanma sırasında birbirleri üzerinde kayarlar. Üst ve alttaki kompetant tabakaların ortadaki inkompetant tabaka boyunca kaymaları sonucunda inkompetant tabaka içinde küçük ve birbirine benzer kıvrımlar oluşur. Bunlara sürüme kıvrımı denir. 40. Kütle hareketlerinin nedenleri nelerdir? Yamaç materyalinin özelliği (konsolide olup olmaması), malzeme içindeki su miktarı ve yamacın eğimi 41. Kütle hareketlerine etki eden etmenler nelerdir? Yamaç eğimi, bozunma, iklim, su içeriği, bitki topluluğu, yük artışı, tabakaların eğim faktörü, tetiklenme mekanizması 42. Klivaj nedir? Dilinimdir. Deforme olmuş sedimanter veya metamorfik kayaçlardaki mineral veya mineral tanelerinin belirli bir yönde sıralanmasıdır. A. Kürşat ÖZCAN Saha Jeolojisi Çalışma Notları - 2011 Sayfa 8 43. Kireçtaşı sınıflamasını yapınız. Biyojenik Kireçtaşları Dentritik Kireçtaşları Kimyasal Kireçtaşları Pellet Kalsirudit (>2mm) Ooit Kalkarenit (2-0,063mm) Rudis Kalsilutit (<0,063mm) 44. Gölsel ortamın karakteristikleri nelerdir? Göllerdeki sedimanlarda iyi boylanma vardır. Göllerde oluşan sedimanlar gölün büyüklüğüne ve çeşidine göre değişir. Akarsular boyunca oluşan küçük göllerin sedimanları akarsu sedimanlarından bataklık sedimanlarına doğru geçiş gösterir. Materyali; orta ve ince tane boyuna sahip dentritikler, silt boyu kumlar ve biyolojik/kimyasal olarak oluşan marn tipi sedimanlar sık görülür. Büyük göller dalga enerjisine sahiptir. Bu yüzden ripılmarkları oluştururlar.