Saha Raporu Saha Staj Raporu 1 1. STAJIN YAPILDIĞI KURULUŞ (MTA) HAKKINDA BİLGİLER 1.1 Maden Tetkik ve Arama Müdürlüğü’nün Tarihçesi ve Kuruluş Kanunu Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra, kalkınma çabaları içerisinde madencilik konusu da ele alınmış, yeraltı kaynaklarımızın devlet eliyle çıkarılması ve değerlendirilmesi amacıyla, 1933 yılında Ekonomi Bakanlığı'na bağlı "Petrol Arama ve İşletme" ile "Altın Arama ve İşletme İdaresi" adıyla iki bağımsız kurum kurulmuştur. Daha sonra madenlerimizin gerekli jeoloji ve madencilik yöntemleriyle sistemli olarak araştırılması ve işletilmesi amacıyla 22 Haziran 1935 tarihinde 2804 sayılı yasayla Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü kurulmuştur. MTA’nın 1935 yılındaki görüntüsü Şekil 1’de verilmiştir. Enstitü, kuruluş kanununa göre; yurdumuzun maden ve taş ocakları kaynaklarını aramak, bulmak ve işletmeye uygun olup olmadığını tespit amacıyla gerekli etütleri, kimyasal ve teknolojik analizleri yapmak ve sektöre mühendis, yardımcı personel ve kalifiye işçi yetiştirmekle görevlendirilmiştir MTA Enstitüsü önce Ankara Adliye Sarayı karşısında bir apartman katında, her biri birkaç personelden oluşan Muhasebe, Laboratuar, Kömür, Petrol ve Diğer Metaller olmak üzere beş üniteli küçük bir kuruluş olarak göreve başlamış bir süre sonra da Akköprü Tesislerine taşınmıştır. 1939 yılına kadar Metal, Kömür ve Petrol grupları olarak çalışmalarını sürdürmüştür. Daha sonra bu grupların harita, çizim, fotoğraf ve atölye işlerini yapmak üzere, Yardımcı Teknik İşler Kısmı (YTİK) kurulmuştur. Bir süre sonra bu grup, bazı jeolog ve prospektörler bu kısımda görevlendirilerek, Saha Araştırma 2 ve Mesaha (SAM) grubu haline getirilmiştir. Metal ve Kömür Grupları da Maden Arama Grubu (MAG) altında toplanarak arama ve etüt işlerini yapmıştır. MTA’nın bir başka görüntüsü Şekil 2’de verilmiştir. MTA ülkenin her yerinde etüt yapmıştır. Bu çalışmalar sırasında birçok yeni maden yatakları bulunmuş, bilinen maden yataklarına yeni rezervler ilave edilerek yatakların gelişmesi sağlanmıştır. Bu çalışmalarıyla MTA Türkiye ekonomisine ve yerbilimlerine büyük katkılarda bulunmuştur. 1935 yılında bir apartman katında 38 kişiyle kurulan MTA Genel Müdürlüğü bugün, kuruluş amacına yönelik hizmetleri yerine getirebilecek çok sayıda yetişmiş eleman ile büyük bir iş makineleri parkı ve laboratuar imkanlarına sahip olarak ülkemize hizmete devam etmektedir. 1.2 Maden Tetkik ve Arama Müdürlüğü’nün Misyon ve Vizyonu Cumhuriyetin daha ilk yıllarında madencilik eğitimine el atılmıştır. Zonguldak'ta orta ve yüksek dereceli teknik okullar açılmış ve yurt dışına maden mühendisliği eğitimi için öğrenciler gönderilmiştir. 1924 yılında kurulan Sanayi ve Maadin Bankası, 03 Haziran 1933'de Sümerbank şekline dönüştürülmüştür. 1934 yılında Sümerbank ve İş Bankası ortaklığıyla Keçiborlu Kükürtleri işletmeye alınmıştır. Daha sonraları Karabük Demir Çelik Fabrikasının kurulmasıyla görevlendirilen Sümerbank yakın zamanlara kadar önemli madencilik kuruluşlarımızdan birisi olmuştur. Mezopotamya uygarlığını kuran Sümerlerin ismini taşıyan bu kuruluş, MTA tarafından bulunup Etibank tarafından işletilen madenleri, kuracağı fabrikalarda değerlendirilecek şekilde düşünülmüştü. Aynı yıllarda İktisat Vekaletine bağlı olarak Petrol Arama ve İşletme İdaresi ile Altın Arama ve İşletme İdaresi kurulmuş, diğer madenler için de bir jeoloji enstitüsü projesi hazırlanmıştır. Bu sıralarda toplanan madencilik şuralarında alınan 3 kararlarla bu üç kuruluş bir çatı altında toplanarak 22 Haziran 1935 tarihli ve 2804 Sayılı Kanunla Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü kurulmuştur. 70 yıl önce kabul edilen ve günümüze kadar birçok politika değişikliklerine rağmen 2804 sayılı Kanun günümüzde önemini hala korumaktadır. MTA Genel Müdürlüğü'nün görevleri 2804 Sayılı Kanunun 2.maddesinde "Ülkemizde işletmeye elverişli maden ve taşocağı sahalarının bulunup bulunmadığını, işletilen maden ve taş ocaklarının daha faydalı şekilde işletilme koşullarını araştırmak, ve buna yönelik arama işlemleri, bilimsel, jeolojik ve teknolojik tetkikleri yapmak, harita, plan ve kesitler hazırlamak, proje, fen raporları ve karlılık hesapları yapmak ve madencilik sektörüne kalifiye eleman yetiştirmek" olarak belirtilmiştir. Maden aramacılığı, madenciliğin kapısını aralayan ve sürdürülebilirliğini sağlayan en önemli faaliyettir. Yüksek risk, arama yatırımlarının en belirgin özelliğidir. Riski kabul edilebilir düzeye düşürebilmenin ve maden aramayı defineciliğe dönüştürmekten kurtarmanın tek yolu bilimselliğe dayanan yöntemleri kullanmaktadır. Karmaşık jeolojik yapısı nedeniyle arama problemleri zor olan ülkemizde bilimselliğin önemi daha da büyüktür. MTA Genel Müdürlüğü, ? Ülkemiz jeolojisinin sunduğu imkan ve avantajları, ? Madenciliğe dayalı sanayi tesislerimizin artan ve çeşitlenen ihtiyaçlarını, ? Arz ve talep yapısındaki değişmeleri (iç ve dış pazarlardaki gelişmeleri), ? Teknolojik ilerlemeleri, ? Maden ve maden ürünleri ithalat ve ihracatındaki gelişmeleri, Göz önüne alarak zaman zaman yenilediği önceliklerine göre, yönlendirdiği arama projelerini gerçekleştirmektedir. MTA teknoloji araştırmaları kapsamında da cevher zenginleştirme ve malzeme geliştirme çalışmaları yapmaktadır. Kaya 4 ve Zemin Mekaniği Test Merkezi, madencilik jeotekniği konusunda gelişmiş merkezlerin başında gelmektedir. MTA Genel Müdürlüğü maden arama çalışmalarını 2804 sayılı Kuruluş Kanunu ve 3213 sayılı maden Kanunu'na göre yapmaktadır. 5177 sayılı Kanunla değiştirilen 3213 sayılı Kanunun 47.maddesine göre MTA'ya özel kişi ve kuruluş ruhsatları da dahil olmak üzere geniş alanlarda araştırma ve arama yapabilme hakkı sağlanmıştır. MTA ülke madenciliğinin hizmetinde olup işletme hakkı olmaması nedeniyle hiçbir zaman özel sektöre rakip olmamıştır. MTA kendi adına yürüttüğü arama ve araştırma projeleri neticesinde ekonomik değerleri olan sahaların ülke ekonomisine kazandırılması için Maden İşleri Genel Müdürlüğü'ne devredilmektedir. Ruhsat sahalarından üretilen madenlerden alınacak devlet hakkı, 5177 sayılı Maden Kanunu'na göre ocak başı satış tutarının % 2 - 4 değerleri arasında değişen oranlarda alınmaktadır.Bu tip çalışmalar dışında MTA Genel Müdürlüğü tip mukaveleli ve ücretli etütler ile özel madencilerimize de destek vermektedir. 1.3 Jeoloji Etütleri Dairesi Ülkemiz jeolojisi karmaşık ve tektonik bakımdan depremlerin oldukça etkin olduğu bir bölgede yer almaktadır. Jeolojideki bu karmaşıklık, yer altı kaynaklarının bulunmasını güçleştirdiği gibi mevcut yatakların işletilmesi aşamasında da önemli problemlerin doğmasına ve fiziksel çevrede pek çok sorunla karşılaşılmasına ekonomik, sosyal ve kültürel kayıplara neden olmaktadır. Doğanın sunduğu kaynaklardan yararlanmanın yanı sıra, gerek yer kabuğunda gerekse çevremizde karşılaşılan sorunların çözülmesi ancak görevinin bilincinde olan bir dairenin ayrıntılı jeoloji 5 araştırmaları yapmasıyla mümkündür. Enstitü ilk olarak Ankara'da Adliye Sarayı karşısındaki bir apartman katında her biri birkaç personelden teşekkül eden Muhasebe, Laboratuar, Kömür, Petrol ve Diğer Metaller olmak üzere beş üniteden oluşturulmuştur. Şekil 3 ve Şekil 4’te Jeoloji Etütleri Dairesi dış cephe görüntüleri verilmiştir. 1950 Yılında Jeolojik Etütler, Maden Arama ve Prospeksiyonlardan ayrılmış ve 1951'de Maden Arama Şubesi, 1954 yılında ise ? Genel Jeoloji, ? Petrol Jeolojisi ? Hidrojeoloji, ? Paleontoloji ? Plan ve Proje Servislerinden oluşan Jeoloji şubesi kurularak çalışmalarına başlatılmıştır. 1967 yılında gittikçe yoğunlaşan petrol arama çalışmalarını daha akılcı bir şekilde yürütebilmek için Petrol Servisi ile artan analiz taleplerini karşılamak üzere Tahlil ve Tecrübe Laboratuarları (T.T.L.), Jeoloji Şubesinin bir servisi olmaktan çıkarılarak müstakil birer şube haline gelmişlerdir. Jeoloji Şubesinin adı da bu tarihten itibaren Jeolojik Haritalar Şubesi olmuştur. 1975 Yılında Jeoloji Şubesinin yanı sıra, temel jeoloji araştırmaları gerçekleştirmeye yönelik Genel Direktörlüğe bağlı bir Temel Araştırmalar Servisi oluşturulmuş, bu servis 1976 yılında da Daire haline getirilmiştir. Ancak 25.4.1984 gün ve 190 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile Jeoloji Etütleri Dairesi ve Temel Araştırmalar Dairesi tekrar birleşerek Jeoloji Etütleri Dairesi adı altında toplanmıştır. 6 1.4 Jeoloji Etütleri Dairesi’nin Görevleri I. Hazırlanan araştırma projeleri ile ülkemizin jeolojik yapısını ortaya koymak, değişik amaç ve ölçekli jeoloji haritaları yapmak, jeoloji raporları düzenleyerek elde edilmiş bilgileri ilgili kamuoyuna sunmak, böylece doğal kaynakların aranma ve işletilmesine yönelik faaliyetlerin alt yapısını oluşturmak. II. Fiziksel çevrede karşılaşılan sorunların çözümü için uygulamaya dönük çevre jeolojisi ve mühendislik jeolojisi projeleri gerçekleştirmek, bu çerçevede 1/25000 ölçekli arazi kullanım haritaları üreterek sanayi bölgeleri, yerleşim, baraj, santral,vb.'nin yer seçimini yönlendirmek, karayolu, demiryolu, köprü, tünel güzergah etütlerini yapmak. III. Deniz Jeolojisi projeleri ile, ülkemizi çevreleyen denizlerin ve iç denizlerimizin jeolojik yapısını açığa çıkarmak, kara-denizaltı jeoloji ilişkisini belirlemek, böylece elde edilen bilimsel verilerden hareketle sualtı jeolojisinin ve ekonomik potansiyelinin ortaya konulmasına yardımcı olmak, jeoteknik çalışmalarla denizlerimize yönelik mühendislik projelerine alt yapı oluşturmak. IV. Ülkemizin aktif kırık hatlarını belirleyerek bu hatlar boyunca depremsellik çalışmaları yapmak, böylece deprem gibi çok yönlü araştırmaları gerektiren bir konuda jeolojik yaklaşımlar sergileyerek, depremlerin olumsuz etkilerini azaltma yönündeki çalışmalara katkıda bulunmak. V. Yurdumuzdaki mağaraların tarihsel, turistik, ekonomik ve kültürel değerlerini kamuya mal etmek için mağara etütleri yapmak. VI. Belirtilen bu görevleri yerine getirmek için: ? İlgili Üniversite, kurum ve kuruluşların yanı sıra, uluslararası kuruluşlarla işbirliği yapmak, ortak projeler hazırlayıp uygulamak. 7 ? Ulusal ve uluslararası kongre, sempozyum, yayın organı vb. platformlar da bildiri ve yayınlarla ülkemizin jeolojisine yönelik bilgi ve bulguların geniş kitlelere yansıtılmasını sağlamak. 2. GİRİŞ Jeolojik gezi sırasında Ankara-Elmadağ-Irmak-Kalecik, Haymana-Polatlı ve Haymana-Bala-Kızılcahamam güzergahının temel jeolojisini içeren birimlerin stratigrafisi, kaya türü özellikleri ve bu birimlerin birbiriyle olan ilişkileri anlatılacaktır. Bölgenin değişik kesimlerinde ve yakın çevresinde eskiden beri değişik araştırıcılar tarafından yersel ve bölgesel jeoloji çalışmaları yapılmıştır. Bunlardan bazıları; Chaput (1331, 1936), Calvi (1940), Erol (1949, 1956, 1968), Bailey ve Mc. Callien (1950, 1953), Gannser (1959), Bilgütay (1960), Ketin (1962, 1963, 1981), Boccaletti ve diğerleri (1966), Sestini (1971), Norman (1972, 1973), Bingöl ve diğerleri (1973), Çalgın ve diğerleri (1973), Birgili ve diğerleri (1975), Çapan ve Buket (1975), Erentöz (1975), Erk (1977, 1980, 1981), Batman (1978a, 1978b), Akyürek ve diğerleri (1979a, 1979b, 1980, 1982, 1984, 1988, 1996, 1997), Akyürek (1981), Ünalan (1981), Hakyemez ve diğerleri (1986), Koçyiğit (1987)'dir. 2.1 Stajın Amacı Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Jeoloji Etütleri Dairesi bünyesinde arazi ve jeolojik haritalama çalışmalarını deneyimli Jeoloji Mühendisleriyle uygulamalı olarak çalışmaktır. Ayrıca Ankara ili ve çevresinde jeolojik inceleme yaparak birimler hakkında geniş bilgi edinmektir. 2.1 Stajın Konusu Genel jeoloji, sedimantoloji, stratigrafi, paleontoloji, mineraloji, petrografi, ofiyolitler, tektonik, metamorfizma, volkanizma gibi jeolojinin temel dallarını oluşturan konular hakkında hem teorik hem de uygulamalı bilgi ve deneyim edinmek, bu stajın konusunu oluşturmaktadır. 8 3. TEORİK ÇALIŞMALAR Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Jeoloji Etütleri Dairesi bünyesinde düzenlemiş olan staj programında teorik çalışmalar Tablo 1.’de verilmiştir. TARİH SAAT KONU İLGİLİ UZMAN 10.07.2006 09:30 Jeofizik hakkında temel bilgiler Dr. Ahmet Üçer 10.07.2006 14:00 Uzaktan algılama Dr. Taner San 11.07.2006 09:30 Deniz jeolojisi hakkında temel bilgiler Dr. Füsun Yiğit 11.07.2006 14:00 Hidrojeoloji ve Jeotermal enerji hakkında temel bilgiler Dr. Nilgün Doğdu 12.07.2006 09:30 Metalik madenler hakkında temel bilgiler Ercan Kuşcu 12.07.2006 14:00 Endüstriyel hammaddeler hakkında temel bilgiler Haşim Ağrılı 13.07.2006 09:30 Zemin mekaniği hakkında temel bilgiler ve Fizibilite laboratuarının tanıtılması Dr. Ahmet Onak 14.07.2006 09:30 Sedimantoloji hakkında temel bilgiler Ebru Sezen Demirci 14.07.2006 14:00 Mağaracılık hakkında temel bilgiler Dr. Lütfi Nazik 15.07.2006 16.07.2006 HAFTA SONU 17.07.2006 09:30 Metamorfizma hakkında temel bilgi verilmesi Dr. Neşat Konak 17.07.2006 14:00 Ofiyolitler hakkında temel bilgiler Dr. Ender Sarıfakıoğlu 18.07.2006 09:30 Volkanizma hakkında temel bilgiler Evren Atakay 19.07.2006 09:30 Genel tektonik ve Türkiye’nin ana fayları Dr. Erdal Herece 20.07.2006 09:30 Türkiye jeolojisi Dr. Neşat Konak 21.07.2006 09:30 Arazi öncesi arazi çalışmalarıyla ilgili temel bilgilerin verilmesi ve harita çalışması Dr. Neşat Konak 9 10 Temmuz 2006 - 21 Temmuz 2006 tarihleri arasında yapılan teorik çalışmalarda ilgili uzamanlar tarafından jeolojinin temelini oluşturan konular hakkında sunumlar ve dersler haline bilgi verildi. Verilen bu bilgiler arazi çalışmaları boyunca kullanıldı. Arazi çalışmaları boyunca yapılan haritalarda kullanılan renkler, jeolojik zaman cetveli olarak ekte verilmiştir. 4. ARAZİ ÇALIŞMALARI 4.1. Ankara-Elmadağ-Irmak-Kalecik Dolayının Temel Jeolojisi 4.1.1. Çalışma Alanın Tanıtılması Çalışma alanı; Ankara İ-29-b2 paftasında İmrahor Vadisi, Ankara İ-29-b2 paftasında Yakupapdal Köyü, Ankara İ-29-b2 paftası, Ankara-Kırıkkale karayolu üzerindeki Hasanoğlan Kasabası, Ankara-Kırıkkale Yolu üzerinde İ-30-b2 paftasında Cengizpınar Çeşmesi, Ankara İ-30-d3 paftasında Karakeçili Köyü, Ankara - Kaman Yolu üzerinde Köprüköy ve Ankara-Kazan civarındır. Çalışma bölgesi Şekil 5’te gösterilen haritadaki il ve ilçeleri kapsamaktadır. SİNCAN ETİMESGUT KAZAN SİRKELİ 1 2 3 KAYAŞ ANKARA 4 GÖLBAŞI KARAALİ İmrahor ELMADAĞ KIRIKKALE HASANOĞLAN RAVLI KALECİK HASAYAZ 5 6 9 7 8 10 11 ÇANDIR 0 1 2 3 4 Km K 10 4.1.2 Stratigrafi 4.1.2.1 Giriş İnceleme yapılan bölgede Alt Triyas'tan Paleosen'e kadar birbirinden farklı sedimanter, magmatik ve metamorfik kayaçlar yüzeylenmektedir. Otoktan birim olan Ankara Grubu içinde alloktan olarak saptanan Karbonifer ve Permiyen yaşlı kaya türleri bloklar halinde bulunmaktadır. Eldivan Ofiyolit Topluluğu'na ait kaya türleri ise çeşitli boyutlarda olistolit ve olistostromlar olarak Kılıçlar Grubu içinde yer alır. 4.1.2.2 Ankara Grubu Ankara Grubu olarak adlandırılan Triyas yaşlı birimler Emir, Elmadağ, Ortaköy ve Keçikaya formasyonları olarak, Ortaköy Formasyonu ise İmrahor Kireçtaşı Üyesi ve Radyolarit Üyesi olarak ayırtlanmıştır. Bu grubu oluşturan formasyonlardan Emir Formasyonu içinde diyabaz, Elmadağ ve/veya Ortaköy formasyonları içinde ise Karbonifer ve Permiyen yaşlı kireçtaşı blokları ayırtlanmıştır. Sakarya Kıtası olarak bilinen pontitlerin güney bölgesinde İzmir -Ankara sütür zonu bulunmaktadır. Bu zon burada bulunan okyanusun kapanması sonucunda oluşmuştur. Bu nedenle bu zonda bulunan kayaçlar okyanusal kabuğu temsil eden ofiyolitlerdir. Burada ki birimler genelde Karakaya Kompleksi'ne ait birimlerdir. Ankara Grubu içerisinde izlenen diyabaz daykları, Emir Formasyonu'nu yer yer de Elmadağ Formasyonunu kesmiş olarak görülmektedir. Ayrıca bu iki formasyon içerisinde Permiyen yaşlı kireçtaşı blokları da bulunmaktadır. Triyas yaşlı olan Ankara Grubu aşağıdaki birimlere ayrılmıştır; ? Emir Formasyonu ? Elmadağ Formasyonu ? Ortaköy Formasyonu 11 ? İmrahor Kireçtaşı Üyesi ? Radyolarit Üyesi ? Diyabaz Daykı ? Keçikaya Formasyonu 4.1.2.2.1 Emir Formasyonu Ankara İ-29-b2 paftasında İmrahor Vadisi, Mülk Köyünün 2 km doğusunda yapılan arazi çalışmalarında bölgede otokton olarak izlenen en eski birim olan Emir Formasyonu görülmektedir. Bu bölgede hafif derecede metamorfizmaya uğradığı halde ilksel hali anlaşılabilen metakumtaşları bulunmaktadır. Buradaki birimler Emir Formasyonu'na ait birimlerdir. Ayrıca gözlemlenen bir diğer birim serisit- şistlerdir. Bunlara yakından bakıldığında yapraklar, laminalar şeklinde belli düzlemler boyunca ayrıldıkları görülebiliyor. Ölçüm yapılan bir folyasyonun konumu K25°D/23°KB olarak bulunmuştur. Emir Formasyonu kırıntılı ve volkanik kayaçların düşük dereceli metamorfizmaya uğramsıyla oluşmuştur. Bu birimler arazide gri veya sarı renkli, izoklinal ve yatık kıvrımlar görülmektedir. İnce taneli olan kesimlerde kıvrımlanma daha belirgin olarak görülmektedir. Bu formasyon muskovit - kuvarsşist, serisit - klorit - kuvarsşist, serisit - kloritşist,fillit,kalkşist ve metavolkaniklerle karakterize edilmektedir. Emir Formasyonuna ait metakumtaşı Şekil 6’da verilmiştir. Üstte ise Orta-Üst Triyas yaşlı Elmadağ Formasyonu ile geçişlidir. Geçiş zonuna karşılık gelen kesimlerinde Alt Triyas yaşlı Meandrospira pusila (Ho), Cydogyra cf. mahajeri Brönniman et ali/ Earlandia tintinniformis (Misik), Glomospira sp., Glomosplrella sp fosilleri saptanmıştır (Akyürek ve diğ. 1979a). Bu fosil topluluğuna ve üzerine gelen Elmadağ Formasyonu'nun yaşına dayanarak, Emir Formasyonu'nun yaşı Alt Triyas olarak kabul edilmiştir. İnce ve orta taneli kayaçların ardalanmalı olarak çökelimi sırasında gelişen volkanitler ve bunların tüfleri çökelmekte olan kaya türleri arasına girerek 12 çökelime katılmışlardır. Bu tip volkanitlerin varlığını Aşağı İmrahor mahallesinin güneydoğusunda izlemek olağandır. 4.1.2.2.2 Elmadağ Formasyonu Ankara İ-29-b2 paftasında Yakupapdal Köyü’nün küzeyinde yapılan çalışmalarda Elmadağ Formasyonu gözlenmektedir. Elmadağ Formasyonu içerisinde kilometrelerce büyüklükten çakıl boyutuna kadar Karbonifer - Permiyen yaşlı kireçtaşları içeren kumtaşı, kiltaşı, feldispatik kumtaşı, radyolarit ve spilitik bazaltlardan oluşan yer yer metamorfizma etkisi gösteren ve kuvvetli deformasyona uğramış Orta-Üst Triyas yaşlı kayaç topluluklarından oluşmaktadır. Burada gördüğümüz yerler kumtaşı ve kiltaşlarından oluşmaktadır. Kireçtaşları olistolitler halinde bunların içerisinde bulunmaktadır. Yani kireçtaşları bu ortama dışarıdan taşınarak gelmişlerdir. Olsitolitlerin küçük boyutlu olanlarına ise olistostrom denilmektedir. Elmadağ Formasyonu alttan üste doğru metamorfizması gittikçe azalan ilksel halini kısmen koruyan ve/veya yeşil şist fasiyesi sınırları içinde metamorfızma geçirmiş konglomera, kumtaşı, çamurtaşı, kumlu kireçtaşı, kireçtaşı ile volkarenit, aglomera, volkanit ve tüften oluşur. Birimin içinde Karbonifer ve Permiyen yaşlı kireçtaşından oluşan değişik boyutlu bloklar yer alır. 13 Elmadağ Formasyonu yaygın olarak sarı, boz, kahverengi, gri renklerdedir. İnce ve orta kalınlıkta tabakalanmalı olan birim, sık kıvrımlıdır. Kıvamlanmalar ince taneli ve ince tabakalı kesimlerde belirgindir. Elmadağ Formasyonuna ait kumtaşı Şekil 7’de verilmiştir. Elmadağ Formasyonu altta Emir Formasyonu ile, üstte ise Keçikaya Formasyonu ile geçişlidir. Elmadağ Formasyonu geçiş zonunda kumtaşı, kumlu kireçtaşı ardalanması olarak devam ederek Keçikaya Formasyonuna geçer. Elmadağ Formasyonu yanal olarak metavolkanit, metatüf, volkarenit ve aglomeradan oluşan Ortaköy Formasyonu ile giriktir. Elmadağ Formasyonu ile Emir Formasyonu geçiş zonunda bulunan Meandrospira pusula (Ho), Cyclogyra cf.mahajeri Brönnimann et ali, Earlandia tintinniformis (Misik), Glomospira sp., Glomospirella sp. Ammodiscus sp. fosilleri ile Alt Triyas yaşı saptanmıştır. Elmadağ Formasyonu içinde bantlar halindeki kireçtaşları fosilli olup, bu bantların değişik kesimlerinde Meandrospira dinarica Kochansky-Devide ve Pantic, Glomospira densa (Pantic), Ammobocıılites sp., Trochomrnina sp., Endothyraneüa sp., Endothyra sp. fosilleri ile Anisiyen yaşı saptanmıştır. Üst düzeylerden alınan örneklerde ise; involuiina gaschei (Koehn- Zaninetti ve Brönnimann), Trochammina aimtalensis Koehn-Zaninetti, İnvoluiina eomesozoica Oberhauser, Glomospirella sp., Opthalmidium sp., Trocholina sp., AmmobacuHtes sp., Endothyra sp. fosilleri ile de Orta-Üst Triyas yaşı saptanmıştır. Bu bulgular sonucu Elmadağ Formasyonu Alt, Orta-Üst Triyas yaşında kabul edilmiştir. 14 Birim genel olarak kumtaşı ve şeyl ardalanması şeklinde çökelen kaya türlerinden ve bunların içinde gelişmiş çakıltaşlı kanal çökellerinden oluşmuştur. Birim çökelimine devam ederken gelişen volkanizma ve bunların ürünleri değişik evrelerde çökelime katılmışlardır. Çökelim ve volkanizma devam ederken, Karbonifer ve Permiyen yaşlı kireçtaşları değişik boyutlarda bloklar halinde çökelme havzasına gelmiş ve çökelime katılmışlardır. 4.1.2.2.3 Ortaköy Formasyonu Çalışma alanı Ankara İ-29-b2 paftası. Ortaköy Formasyonu, Elmadağ Formasyonunun yayılımı içinde farklı kaya türü özellikleri ile ayırtlanmıştır ve kısmen ilksel halini koruyan, kısmen de düşük derecede metamorfİzmaya uğramış bazalt (spilit), diyabaz türü kayaçlar ile bunların tüflerinden, volkanik malzemeli kumtaşlarından ve aglomeralardan oluşur. Ortaköy Formasyonu içinde sıkça izlenen kireçtaşları İmrahor Üyesi, çok az olarak izlenen radyolarit-çamurtaşları ise Radyolarit Üyesi, ve dayk konumdaki diyabazlar ise Diyabaz daykı olarak ayırtlanmıştır. Koyu yeşil siyah renkli bazaltlarda pillov (yastık) yapılarının ender de olsa korunduğu kesimler vardır. Spilitler gaz boşluklu olup, gaz boşlukları kalsit tarafından doldurulmuştur. Spilitlerde bölgesel kıvrımlanmaya uygun olarak belirgin yönlenme görülür. Ortaköy Formasyonu içinde Permiyen yaşlı kireçtaşları değişik boyutlarda bloklar halinde izlenir. Ortaköy Formasyonu, Elmadağ Formasyonu ve kısmen de Keçikaya Formasyonunun çökelimi süresince bölgede etkin olan volkanizmanın ürünlerinden oluşur. Yanal olarak Elmadağ Formasyonu ve Keçikaya Formasyonunun alt kesimleri ile giriktir. Birimin alt sınırı doğrudan izlenmez, ancak Emir Formasyonu içinde ayırtlanamamış volkanitlerin varlığı volkanizmanm Emir Formasyonunun çökelimi süresince de bölgede etkin olduğunu göstermektedir. Üstte ise Keçikaya Formasyonunun üst düzeyleri ile örtülüdür. Ortaköy Formasyonuna ait mikritik kireçtaşları Şekil 8’de verilmiştir. 15 Ortaköy Formasyonu içindeki bant konumlu kireçtaşlarında; Meandrospira dinarica Kochansky-Devide ve Pantic, Glomospira sp., Endothyra sp., Trochammina sp. fosilleri saptanmıştır. Bu fosil topluluğuna göre Ortaköy Formasyonunun yaşı Orta-Üst Triyas olarak belirlenmiştir. Ortaköy Formasyonu, Elmadağ Formasyonunun çökelimi sırasında ve hatta Emir Formasyonunun çökelimi sırasında başlayan ve Keçikaya Formasyonunun alt düzeylerinin çökelimine kadar süren zaman aralığında oluşmakta olan Okyanus'un bölgede etkin olan ve zaman zaman çökeller içine giren volkanizmasının ürünlerinden oluşur. Emir ve Elmadağ formasyonlarının çökelimi sırasında gelişen faylanmaya bağlı olarak çıkan Ortaköy Formasyonuna ait volkanitler içine yine faylanmaya bağlı olarak Permiyen yaşlı bloklar yerleşmiştir. Ortaköy Formasyonu Orta-Üst Triyas'ta oluşmuş okyanus kabuğuna ait yastık lavlı kesim olarak düşünülmektedir. Elmadağ, Ortaköy ve Emir Formasyonları arasındaki ilişkiyi anlatan jeolojik kesit Şekil 9’da verilmiştir. 16 GD KB AÇIKLAMALAR Hançili Formasyonu; kumtaşı, silttaşı, marn, killi kireçtaşı, tüfit, jips, bitümlü şist, kömür. Emir Formasyonu; muskovit-kuvarşist, metakonglomera. Elmadağ Formasyonu; metakumtaşı, metakonglomera, kumlu kireçtaşı, metavolkanit. Ortaköy Formasyonu; metavolkanit, bazalt, diyabaz, aglomera, tüfit. MİYOSEN ÜST TRİYAS ORTA TRİYAS ALT TRİYAS Uyumsuzluk. Formasyon sınırı Ölçeksiz 17 a-)İmrahor Kireçtaşı Üyesi Ankara İ-29-b2 paftasında yapılan çalışmada İmrahor Kireçtaşı Üyesi içinde spilitik bazaltlara rastlanmıştır. İmrahor Kireçtaşı Üyesi, Ortaköy Formasyonunun yayılım alanı içinde ayırtlanan bant şeklindeki kireçtaşlarından oluşur. İnce-orta tabakalanmalı, gri beyaz renkli, seyrek olarak da kırmızı renktedir. Volkanik kumtaşları ile geçişli olduğu yerlerde kumlu kireçtaşı özelliğindedir. İmrahor Kireçtaşı Üyesi altta ve üstte Ortaköy Formasyonu'nu oluşturan kaya türleri ile geçişlidir. Yanal olarak ise yine Ortaköy Formasyonu içinde kamalanarak sonlanır. İmrahor Kireçtaşı Üyesi, Ortaköy Formasyonunun volkanik kumtaşı ve aglomeralarının çökeliminden sonra zaman zaman ortamın sakinleşmesi sırasında çökelmiştir. Spilit, diyabaz ve bunların tüfleri ile volkanik kumtaşı, kumtaşı, aglomera düzeyleri arasında tekrarlanan düzeyler olarak izlenirler. b-)Radyolarit Üyesi Birim Ortaköy Formasyonu içinde kaya türü özelliğine bağlı olarak ayırtlanmıştır. Radyolarit üyesi, kırmızı, nefti renkli, ince tabakalı çamurtaşı ve radyolarit ardalanması şeklindedir. Sert midye kabuğu kırılmalı ve kıvrımlıdır. Radyolarit üyesi alttan ve üstten volkanik taneli kıımtaşı ve volkanitlerle sınırlıdır. Yanal olarak Ortaköy Formasyonunu oluşturan kaya türleri içinde kamalanır. Birim içinde bulunan Radyolarya fosilleri fazla deformasyona uğradıkları için tayinleri yapılamamıştır. Radyolarit üyesi, birlikte bulunduğu Ortaköy Formasyonu ile aynı yaşta olup, yaşı Örta-Üst Triyas olarak kabul edilmiştir. Radyolarit üyesi, Ortaköy Formasyonu'nu oluşturan kaya türlerinin çökelimi sırasında ortamın sakinleştiği ve derinleştiği dönemin ürünleridir. Birim, Triyas'ta oluşmaya başlıyan okyanus kabuğu malzemesinin yastık lavlarla birlikte çökelen pelajik çökeller bölümü olarak düşünülebilir 18 c-)Diyabaz Daykı Diyabaz daykı çoğunlukla Emir Formasyonunun yaygın olduğu kesimlerde görülür. Diyabaz daykları koyu yeşil renkli, sert, ince dokuludur. Emir Formasyonu ve Elmadağ Formasyonu ile birlikte kıvrımlanırken kırılmış ve sucuk yapısı kazanmıştır. Diyabaz daykları bölgede Emir Formasyonu ve Elmadağ Formasyonunu kesmiş olarak izlenir. Dokanakları Emir ve Elmadağ Formasyonlarının yönlenmelerine dik veya verevdir. Birim, olasılıkla Ortaköy Formasyonunu oluşturan volkanizmanın ürünü olarak izlenen bazalt (spilit) türü volkanitlerin daykları olarak düşünülebilir. 4.1.2.2.4 Keçikaya Formasyonu Keçikaya Formasyonu, altta Elmadağ Formasyonu ve Ortaköy Formasyonu ile geçişlidir. Geçiş zonunda kireçtaşı tabakaları artar. Ortaköy Formasyonunu oluşturan volkanitler ise Keçikaya Formasyonunun alt düzeyleri ile sıcak ilişkilidir. Üstte ise Hasanoğlan Formasyonu, çakıltaşı, kumtaşı düzeyleri ile Keçikaya Formasyonunu uyumsuz olarak örter. Keçikaya Formasyonu fliş karakterindeki kaya türlerinin çökelmesinden sonra ortamın gittikçe sığlaşması ve sakinleşmesi sonucunda oluşmuştur. Geçiş zonunda kumlu kireçtaşı, silttaşı, kumtaşı ardalanmasından kireçtaşına geçilmektedir. Keçikaya Formasyonunun çökeliminin ilk aşamalarında Ortaköy Formasyonu volkanitlerinin son ürünü girik olarak izlenir. Bazen Ortaköy Formasyonunun içinde Keçikaya Formasyonuna ait kireçtaşı parçalarının, bazen de Keçikaya Formasyonunu oluşturan kireçtaşları içine Ortaköy Formasyonuna ait volkanik parçaların gömülmüş olduğu katmanları ardalanmalı olarak izlemek olasıdır. Keçikaya Formasyonunun çökeliminin son aşamasında volkanizimanın etkinliği izlenmez. 4.1.2.3 Hasanoğlan Formasyonu Ankara-Kırıkkale karayolu üzerindeki Hasanoğlan Kasabası’nın 1 km kuzeydoğusunda yapılan çalışmada Hasanoğlan Formasyonu gözlenmiştir. 19 Triyasın başında Karakaya Denizi açılır ve Triyas sonunda kapanır. Bunun sonucu olarak bölgede karasal çökeller hakim olmuştur. Bundan sonra aşınma başlamış ve Lias yaşlı konglomeralar çökelmeye başlamıştır. Hasanoğlan Formasyonuna ait konglomera Şekil 10’da verilmiştir. Burada daha genç yaşlı konglomeraların üstte olması gerekirken daha yaşlı olan kireçtaşlarının altında bulunmaktadır. Kırmızı - bej renkli bu konglomeranın içerisinde yer yer mercek şekilli karbonat düzeyleri yeralmaktadır. Bu karbonatlı seviyelerde bol ammonit fosili bulunmaktadır. Hasanoğlan Formasyonu altta kötü boylanmalı çakıltaşı ile başlar. Üste doğru kumtaşı, çamurtaşı, kumlu kireçtaşı ardalanması olarak devam eder. En üstte ise sarı, siyah, nefti ve kırmızı renkli kırıntılılardan ve beyaz renkli kireçtaşlarından oluşur. Çakıltaşının elemanlarını bol oranda granit, metakumtaşı, kuvars, metavolkanit parçaları, gnays, trakit, dasit, riyodasit oluşturur. Hasanoğlan Formasyonu içinde mercekler şeklinde kumlu kireçtaşları yer alır. Hasanoğlan Formasyonu altta Ankara Grubu'nun Elmadağ Formasyonu üzerine taban çakıltaşı ile uyumsuz olarak gelir. Üstte ise Dogger-Malm yaşlı Akbayır Formasyonu ile geçişlidir. Geçiş zonunda kırmızı marn ve killi kireçtaşları artar. Birimi oluşturan kaya türlerinde yanal yönde kamalanmalar izlenir. Hasanoğlan ve Elmadağ Formasyonları arasındaki ilişkiyi anlatan jeolojik kesit Şekil11’de verilmiştir. 20 D B AÇIKLAMALAR Hasanoğlan Formasyonu; konglomera, kumtaşı, çamurtaşı, kumlu kireçtaşı. LİYAS Elmadağ Formasyonu; metakumtaşı, metakonglomera, kumlu kireçtaşı, metavolkanit. Fay breşi ÜST TRİYAS İmrahor Kireçtaşı Üyesi; volkanitlerle ilksel ilişkili kireç- taşları. ALT PERMİYEN Ters fay. Formasyon sınırı Ölçeksiz 21 4.1.2.4 Akbayır Formasyonu Genel olarak, ince-orta tabakalı, çörtlü, biyomitritik kireçtaşlarından oluşmaktadır. Akbayır Formasyonu beyaz, krem, bej ve yer yer kırmızı renkli, midye kabuğu kırılmalı, ince-orta tabakalanmalı, yaygın olarak çört yumru ve bantları içeren killi kireçtaşı ve/veya biyomitritik kireçtaşlarından oluşmaktadır. Hasanoğlan Formasyonunun denizci düzeyleri ile geçişli olduğu bölgelerde, Akbayır Formasyonunun alt seviyeleri san, kahve-yeşil renkli marn, silttaşı ve killi kireçtaşı ardalanması ile başlanmaktadır. Bu killi ve siltli seviyeler üzerinde, formasyonun yaygın kaya türünü oluşturan kireçtaşı düzeyleri yer almaktadır. Porselenimsi görünümlü bu kireçtaşlan içerisinde tektonik deformasyon (kırıklama ve kıvrımlanma) ve birincil sedimanter yapılar (slamp, yamaç breşi v.b.) görülmektedir. Akbayır Formasyonu, Hasanoğlan Formasyonunun oluşumunu sağlayan tektonosedimanter sürecin devamında gelişmiştir. Ancak Ankara'nın batısında Üst Jura-Alt Kretase zaman aralığında düzenli olarak devam eden istif derin deniz çökeli olarak gelişmiştir. Ankara'nın doğusunda ise zaman zaman gelişen denizaltı tepelerinde daha sığ kesimlerde yer yer oolitli düzeylerde çökelmiştir. 4.1.2.5 Kılıçlar Grubu Ankara-Kırıkkale Yolu üzerinde İ-30-b2 paftasında Cengizpınar Çeşmesinde yapılan çalışmada, Senomaniyen-Kampaniyen yaşlı, birbirleriyle yanal ve dikey yönde geçişli sedimanter, volkano-sedimanter ve volkanik kayaçların yer aldığı, Kılıçlar Grubu gözlenmektedir. Bu grup içerisinde Eldivan Ofiyolit Topluluğu ve Dereköy Ofıyolitli melanjından türemiş olistolit ve olistostromlar yaygın olarak bulunmaktadır. Bölgede yaygın olarak izlenen grup, Hisarköy ve Karadağ Formasyonlarına ayrılmıştır. Hisarköy Formasyonu içinde Kocatepe Kireçtaşı Üyesi ayırtlanrmştır. Kılıçlar Grubunu oluşturan birimler stratigrafik konumlarına göre, bloklar ise Kılıçlar Grubundan sonra anlatılacaktır. 22 Bu bölgede Hisarköy ve Karadağ Formasyonlarından oluşan Kılıçlar Grubu'na ait birimleri inceleyeceğiz. Hisarköy Formasyonu , volkanik kayaçlar ve ofiyolitik olistromlardan oluşan, Karadağ Formasyonu ise filişel fasiyeste kumtaşı - kiltaşı ardalanınası şeklinde bir litolojiye sahiptir. 4.1.2.5.1 Hisarköy Formasyonu Ankara-Kırıkkale Yolu üzerinde İ-30-b2 paftasında Cengizpınar Çeşmesinde yapılan çalışmaların devamında spilitik bazaltlardaki yastık yapısı görülmektedir. Yastık yapıları magmatizma yönünün belirlenmesi için kullanılmaktadır. Magma denizin altında püskürdüğü zaman magmanın su ile temas ettiği yüzey aniden soğur ve bir kabuk şeklini alır. Bu şekilde püskürmeler diğer soğuyan magmaların boşluklarını dolduracak şekilde devam eder. Bunun sonucunda yastık gibi görünen yapılar meydana gelmektedir. Yastık yapılarının yuvarlak yüzü deniz yüzeyini göstermektedir. Kaba çakıl boyutundan ince kum boyutuna kadar değişen tanelerin oluşturduğu kaya türlerinden oluşur. Birimin çökel kayaçları yer yer kötü boylanmalı volkanik taneli çakıltaşı, kumtaşı, çamurtaşı ardalanması ve arada izlenen kireçtaşlarından ve volkanitlerden oluşmuştur. Çakıltaşı ve kumtaşları çoğunlukla boz, kahverengi, kırmızı renkli gevşek tutturulmuş ve tabakalanması belirsizdir. Birimin genelinde boylanma ve derecelenme kabaca izlenir. Çamurtaşları; kırmızı, boz renkli, ince-orta tabakalıdır. Hisarköy Formasyonu içinde Eldivan Ofıyolit Topluluğundan türemiş çeşitli boyutlarda olistolit ve olistostromlar sıkça izlenir. Hisarköy Formasyonu bölgenin kuzeyinde Eldivan Ofıyolit Topluluğu üzerine uyumsuz olarak gelir. Hisarköy Formasyonu, Karadağ Formasyonu ile düşeyde geçişli yanalda ise giriktir. Üst sınırı ise genç tektonik nedeniyle açık olarak izlenemez. Ancak yaş ve ortam özellikleri göz önüne alındığında Hisarköy Formasyonunun, Haymana Formasyonu ile geçişli olduğu düşünülmektedir. Hisarköy Formasyonu, derin deniz ortamında ve genellikle eğimi fazlaca olan kıta yamacında çökelmiştir. Çökellerin en önemli kaynağı kıta ve şelfdeki 23 çökeller olmakla birlikte eşyaşlı volkanizmanın ürünü spilit ve diyabazlar da kaynak kayacın bir bölümünü oluşturur. Hisarköy Formasyonu içindeki volkanitlerin alkalen toleyitik ve kalkalkalen nitelikte olduğunu belirtmişlerdir. Havzada var olan tektonik etkinlik, volkanizmanın etkisi ile şiddetlenmiş ve parçalanarak yerinden oynatılan eşyaşlı volkanik gereç, karadan türeyen gereçlerle karışarak başlıca moloz akması süreçleri ile çökelmiştir. Ortamın dingin olduğu evrelerde gerçekleşen pelajik çökelim ile radyolarit, çamurtaşı ve killi kireçtaşı oluşmuştur. Hisarköy Formasyonuna it spilitik bazalt Şekil 12’de verilmiştir. Mostra yakından incelendiğinde spilitik bazaltlardan oluştuğu görülmektedir. Bunların içerisinde gaz çıkışlarına bağlı olarak boşluklar görülmektedir. Bu boşlukların bazıları kuvars veya kalsit kristalleri ile dolmuştur. Kalsit türbiditler türbidit fasiyesinde kalsitlerin taşınması ile oluşmuş ve bazalt parçaları bunların içerisine aktarılmıştır. Yani bunlar olistostromal süreçlerle oluşmaktadır. Bu türbidit kalsitler Hisarköy Formasyonu'na ait 24 olduklarından Hisarköy Formasyonu'nun da olistostromal süreçlerle oluşmuş bir formasyon olduğu anlaşılır. 4.1.2.5.2 Karadağ Formasyonu Kırıkkale - Kalecik yolu üzerinde Karadağ Mevkii'nde inceleme yapıldığında buradaki birimin Kılıçlar Grubu içerisindeki Karadağ Formasyonu'na ait olduğu anlaşılmaktadır. Türbidit fasiyeste gelişmiştir. Çakıltaşı , kumtaşı , kiltaşı , mikritk kireçtaşı ardalanınası şeklinde görülmekte ve türbidit fasiyesinin dış kısmında ince kil - çamurtaşı ve yer yer radyolaritler görülmektedir. Karadağ Formasyonu altta volkanik taneli kumtaşı, çakıltaşı ardalanması ile başlar, üste doğru kumtaşı-çamurtaşı ardalanması şeklinde devam eder ve pelajik killi kireçtaşı düzeyleri artarak tamamen killi kireçtaşına geçer. İçinde mercekler şeklinde çakıltaşı düzeyleri, olistostromlar ve iri olistolitler de yer alır. Çakıltaşı ve kumtaşı, yeşil, kahverengi, boz, kızıl renkli, sıkı tutturulmuş ve ince-orta tabakalanmalıdır. Kumtaşlarında, derecelenme, paralel laminalanma, akıntı çapraz laminalanma konvolüt tabakalanma izlenmektedir. Çamurtaşı, gri, kahverengi, boz renkli sıkı tutturulmuş, ince tabakalı ve iğnemsi kırıklıdır. Çamurtaşları, kumtaşı tabakalarının üzerine geçişli olarak gelir. Çamurtaşlarında paralel laminalanma yaygın olarak gözlenir. Killi kireçtaşları, gri, boz, kırmızı renkte, ince-orta tabakalanmalı ve midye kabuğu kırılmalıdır. Karadağ Formasyonu, Hisarköy Formasyonunun daha derin ve düzlük kesimlerindeki çökelleri olarak düşünülmektedir. Alt kesimleri ıraksak türbidit karakterinde, üst kesimleri ise ortaç türbidit karakterindedir. Karadağ Formasyonunun ıraksak ve ortaç türbidit karakterinde olması, az miktarda olistolit kapsaması, kalınca killi kireçtaşı düzeyleri içermesi ve denizaltı yelpazesinin üst kesimlerine ait çökellerden oluşan Hisarköy Formasyonu ile yanalda girik ve geçişli olması, birimin Hisarköy Formasyonuna göre daha derin bir denizin kesimlerindeki düzlüklere yakın kesimlerde ve volkanizmanın etkinliğinden uzak bir alanda çökeldiğini göstermektedir. 25 4.1.2.6 Kızılırmak Formasyonu Ankara İ-30-d3 paftasında, Karakeçili Köyü içerisinde yapılan çalışmada kumtaşı ve çakıltaşlarından oluşan Pliyo-Kuvaterner yaşlı Kızılırmak Formasyonu görülmektedir. Burası aslında Kızılırmak'ın eski yatağıdır. Karşımızdaki mostrada kumtaşı ve çakıltaşı gibi ince taneli birimler hakim olarak görülmektedir. Bunun yanında mercek şekilli çapraz tabakalanmalar ve kanal dolguları da görülebilmektedir. Kızılırmak Formasyonu, kırmızı renkli çamurtaşı, jips, tüf ve daha az da konglomera ve kumtaşlarından oluşur. Havza kenarlarında konglomera ve kumtaşı, havza ortasında ise çamurtaşı ve jips yaygın olarak izlenir. Çamurtaşları, gevşek, kötü-iyi boylanmalı, orta-kalın tabakalıdır. Çakıltaşları, orta tutturulmuş, kötü-orta boylanmalı, matriks veya tane destekli ve kalın tabakalıdır. Kumtaşları orta-kötü tutturulmuş, orta-kalın tabakalıdır. Jipsler, beyaz renkli, ince tabakalı ve küçük kristaller halinde çamurtaşları arasında yer alır. Kızılırmak Formasyonu, altta Hançili Formasyonu üzerine, bazen de Hançili Formasyonu olmaksızın doğrudan Kumartaş Formasyonu üzerine uyumlu olarak gelir. Yer yer de daha yaşlı birimler üzerinde uyumsuz olarak görülür. Üstte ise Bozkır Formasyonu ile geçişlidir. Kızılırmak Formasyonu birlikte olduğu birimlerin stratigrafik konumlarından dolayı Üst Miyosen yaşlı olarak kabul edilmiştir. Kızılırmak Formasyonu bölgede gelişmiş göllerin gittikçe dolması sonucunda oluşmuştur. Ankara - Kaman Yolu üzerinde Köprüköy' de Kırşehir Masifi içerisinde yer alan Böhrenk Dağı Batoliti üzerinde yapılan çalışmada ölçümler alınmıştır. Granitlerde bozulmamış çatlaksız ve en altta kısımlara temel kaya, çuval şeklinde görülen çatlaksı bölgelere çuval zonu, çatlak görülmeyen bölgelere gore zonu , kayaç içerisindeki minerallerin etrafa yayıldığı bölgelere ise arenit zonu denilmektedir. Burada ölçülen çatlak konumlarına göre yapılan gül diyagramı Şekil 13 ‘deki gösterilmiştir. 26 4.1.2.7 Ofiyolitler Ankara-Bala karayolu üzerinde yapılan jeolojik çalışmada rastlanılmıştır. Bölgede yaygın olarak yüzeyleyen ofıyolitler iç yapı özellikleri, stratigrafik konumlan ve diğer birimlerle olan ilişkilerindeki farklılıkları gözönüne alınarak üç ayrı birim olarak ayırtlanmış ve tanımlanmıştır. Bunlar; 1. Jura-Alt Berrasiyen oluşum yaşlı ve kısmen iç düzenini korumuş "Eldivan Ofiyolit Topluluğu". 2. Alt Kretase'de bölgeye yerleşen ve tektonik dokanaklı, değişik yaş ve kökenden kayaç bloklarını kapsayan "Dereköy Ofiyolitli Melanjı". 27 3. Üst Kretase yaşlı sedimanter birimler içerisinde Eldivan Ofiyolit Topluluğu ve Dereköy Ofiyolitli Melanjı'ndan aktarılan "Olistolit ve Olistostrom". 4.1.2.7.1 Eldivan Ofıyolit Topluluğu Eldivan Ofiyolit Topluluğu Orta Anadolu'da gözlenen Ofiyolitli Melanj yayılımında iç düzeni kısmen korunmuş okyanus kabuğu malzemesidir. Eldivan Dağı'nda ve Beynam'da izlenen düzenli ofiyolit istifine karşın, Kalecik güney batısında ve kuzeyinde volkanik ve sedimanter örtünün yer almadığı eksikli ofiyolit istifi olarak da gözlenmiştir. Eldivan Ofiyolit Topluluğu içinde değişik yaşta ve boyutlardaki kireçtaşı bloklarında en geç yaş olarak Berriaziyen-Valenjiniyen ve Barremiyen yaşları saptanmıştır. Birim, Senomaniyen'den başlayan ve üstte doğru Kampaniyen'e kadar devam eden Kılıçlar Grubu'na ait formasyonlar tarafından uyumsuz olarak örtülür. Eldivan Ofiyolit Topluluğu'nu oluşturan kaya türleri yer yer ayırtlanmış, bazen de birlikte gösterilmiştir. a-)Dunit-Harzburgit Eldivan Dağı'nda ve Beynam'da yaygın olarak izlenen ve Ultramafitler olarak ayırtlanan birim, dunit, harzburgit ve piroksenitten oluşur. Ultramafitler düzenli ofiyolit topluluğunun izlenen en alt düzeyidir ve serpantinleşme yaygındır. b-)Gabro-Diyabaz Eldivan Dağı'nda ve Beynam'da düzenli ofiyolit topluluğunun ikinci bölümü olarak izlenir. Gabrodan bantlı amfibolitlere geçişler sıkça gözlenir, yer yer plajiyogranit sokulumlarına rastlanılır. Çoğunlukla dayklar şeklinde izlenen diyabazlar ince dokularıyla dikkati çeker. 28 c-)Spilit Eldivan dağında ve Beynam'da gözlenen spilitler, çoğunlukla yastık yapılı ve amigdoyidal dokuludur. Spilitler Radyolarit-Çamurtaşı ve Çörtlü Kireçtaşı birimleriyle birlikte bulunurlar. d-)Radyolarit-Çamurtaşı Eldivan Dağı'nda ayırtlanmış olan birim, kırmızı renkli radyolaritlerden ve kırmızı, yeşil renkli çamurtaşından oluşur. Radyolarit-Çamurtaşı, Spilit ve Çörtlü Kireçtaşı birimleriyle birlikte bulunur. e-)Çörtlü Kireçtaşı Eldivan Dağı'nda ve Beynam'da ayırtlanan birim, kırmızı beyaz renkli, ince tabakalı, laminalı, yumru ve bant halinde çört içeren kireçtaşlarmdan oluşur. Bu kireçtaşları Spilit ve Radyolarit-Çamurtaşı birimleri içinde yer yer sucuk yapısında gözlenirler. 4.1.2.7.2 Dereköy Ofıyolitli Melanjı Dereköy Pftyolitli Melanjı, adını Ankara-Haymana yolunda Dereköy'den alır. Birim Dereköy, Oyaca ve Develi dolaylarında yaygın olarak izlenir. Bölgede daha küçük yüzlekleri ise Karagedik batısında, Beynam Köyü güneyinde izlenmiştir. Melanjın özellikleri çok sık değiştiği için bu özelliklerin bir kısmının gözlendiği Dereköy dolayı tip yer olarak belirlenmiş ve daha sonra Dereköy Formasyonu olarak adlandırılmıştır (Ünalan ve diğ., 1976; Batman, 1977). Dereköy Ofıyolitli Melanjını; Serpantinit, gabro, diyabaz, volkanit (bazalt, diyabaz, spilit) radyolarit, çörtlü kireçtaşı ve bunların içinde yabancı olarak bulunan Permiyen yaşlı kireçtaşı, Jura yaşlı kireçtaşı ve yaşı belirlenemeyen kireçtaşlan oluşturur. Bu kaya türleri birbirleriyle tektonik dokanaklı olup belirli bir düzen göstermezler. Bu nedenle tip yeri aynı kalmak üzere Dereköy Ofıyolitli Melanjı adının kullanılması uygun görülmüştür. Dereköy Ofıyolitli Melanjı ayrıntılı olarak Batman (1981) de Dereköy Formasyonu adı altında incelenmiştir. 29 K 0 200 400 600 800 m Dereköy Ofıyolitli Melanjını oluşturan kaya türleri Eldivan Ofiyolit Topluluğuna ait kayaçların birbiri ile tektonik karışımından oluşmuştur. Bölgede iç düzeni kısmen korunmuş ofiyolit topluluğunun yerleşimi sırasında gelişen tektonik olaylar Dereköy Ofıyolitli Melanjının karmaşık yapısını kazanmasına neden olmuştur, Dereköy Ofıyolitli Melanjı, Eldivan Ofiyolit Topluluğunun yanal devamı olarak düşünüldüğü için oluşum yaşı da Eldivan Ofiyolit Topluluğunun oluşmaya başladığı Jura-Senomaniyen zaman aralığı olarak kabul edilmektedir. 4.2 Ankara-Kazan Güvenç Köyü Jeolojik Haritalama Çalışması 4.2.1 Çalışma Alanının Tanıtılması Ankara-Kazan ilçesinin Güvenç Köyü’nde güneyinde yapılan jeolojik haritalama çalışmasında, çalışma alanı yaklaşık 6km²’dir ve Şekil 14’de verilmiştir. 30 Güncel Alüvyon Kiltaşı-Kireçtaşı Güllübahçe Formasyonu Üst Paleosen Kırmızı renkli anahtar seviye Killi Kireçtaşı-Marn Çayraz Formasyonu Eosen Konglomera Kızılçukur Formasyonu Alt Paleosen 4.2.2 Stratigrafi 4.2.2.1 Giriş Güvenç Köyü’nün stratigrafik kolon kesiti Şekil 15’te verilmiştir. 31 İnceleme yapılan bölgede Alt Paleosen'den Üst Miyosen’e kadar sedimanter süreçlerle çökelen kayaçlar yüzeylenmektedir. Arazide koyu yeşil renkte Haymana Formasyonu, kırmızı renkte Kızılçukur Formasyonu, cam göbeği mavisi renkte Güllübahçe Formasyonu, kirli sarı renkte Çayraz Formasyonu, açık sarı renkte Güvenç Formasyonu ve beyaz renkte Hançili Formasyonu gözlenmiştir. 4.2.2.2 Hançili Formasyonu Ankara-Yenimahalle ilçesinin Güvenç Köyü ve civarında yapılan jeolojik incelme sırasında rastlanılmıştır. Hançili Formasyonu killi kireçtaşı, marn, silttaşı, kumtaşı, konglomera ve tüfıt ardalanmasından oluşmaktadır ve yer yer jips, bitümlü şeyl içerir. Bu ardalanmada yerel olarak bazı kaya türleri egemen duruma geçmektedir. Ayrıca birim içinde andezit silleri gözlenmiştir. Killi kireçtaşı ve marnlar, beyaz, sarımsı beyaz renklerde, ortaç tutturulmuş ince ve orta tabakalı olup silttaşı-kumtaşları ile ardalanmalıdır. Silttaşları gri renkli, az tutturulmuş, ince tabakalı ve laminalıdır. Konglomera ve kumtaşları sarımsı, boz renkli, az tutturulmuş, ve tabakalanması belirsizdir. Hançili Formasyonu altta ve yanalda Kumartaş formasyonu ile, yanalda ise Mamak formasyonu ile giriktir. Üstte ise Mamak ve Gölbaşı Formasyonları tarafından örtülür. Hançili Formasyonu içinde Candana (Candona) steinheimensis Sİerep Candona (Candona) convexa Livental, Candona sp. fosilleri ile Serravaliyen-Tortoniyen yaşı saptanmıştır. Hançili Formasyonu, kenarlarında alüvyon yelpazelerinin (Kumartaş formasyonu) geliştiği karasal bir havzadaki ırmak ve gölde çökelmiştir. Göl ortamı, akarsu ortamına göre daha egemen olmuş ve havza giderek tümüyle göl karakterine geçmiştir. Gölde çökelim devam ederken, bölgede etkinliğini sürdüren volkanizmanın ürünlerinden tüfitler çökelime katılmış, andezitler ise siller halinde çökellerin arasına girmiştir. 4.2.2.3 Çayraz Formasyonu Tipik sarımsı rengi ve bol Nummulites içeriği ile kolayca ayırt edilebilen formasyon kireçtaşı ve marn ardalanmasından oluşur. Çayraz Formasyonunun 32 egemen kaya türünü kireçtaşı, marn ardalanması oluşturmakla birlikte birkaç düzey halinde konglomera bantları da izlenmektedir. Tipik sarımsı-bej renkli, kalın (1-5 m) tabakalı, bol fosilli (nummulit, alveolin, discocyclin, alg, mercan, gastropod, pelecypod, echinit) biyostromal kireçtaşı yaygın kaya türünü oluşturmaktadır. Bu kireçtaşlarının arasında yer yer kumlu düzeylerin bulunduğu, mercekler şeklinde kumlu kireçtaşı ara bantları da yer almaktadır. Kireçtaşları arasında yine bol fosilli yeşil-sarı renkli marnlar bulunmaktadır. Kireçtaşı ve marnlar birbirleriyle yanal ve düşey yönde tedrici geçişlidir. Çayraz Formasyonunun tabanında değişik türde çakıllar içeren konglomeralar yer almaktadır. Değişik kalınlığa (50 cm-30 m) sahip bu taban konglomeraları Çayraz Formasyonunun kendinden daha yaşlı birimleri aşmalı olarak örttüğü yerlerde görülmektedir. Taban konglomerasının iyi derecede yuvarlaklaşmış çakıllarını, altında yeralan birimler oluşturmaktadır. Çayraz Formasyonunun yaşı daha önceki araştırıcılar tarafından saptanan Nummulites ve Alveolina türlerine göre Küviziyen-Lütesiyen olarak belirlenmiştir. Çayraz Formasyonu, fosil içeriği ve kaya türü özellikleri ile sığ denizel, şelf kenarı ortamında çökelmiştir. Birimin yanal ve düşey yönde diğer birimlerle olan ortamsal ilişkileri dikkate alındığında, Haymana havzasmda, Eskipolatlı Formasyonunun üst düzeylerinde başlayan regresif dönemin devamında çökelirken, bir kısmi ise transgresyon ile aşmalı olarak çökelmiştir. 4.2.2.4 Güllübahçe Formasyonu Ankara-Yenimahalle ilçesinin Güvenç Köyü ve civarında yapılan jeolojik incelme sırasında rastlanılmıştır. Formasyonun üst bölümünde yer alan yeşil renkli ince tabakalı şeyl, marn, kiltaşı, yeşilimsi beyaz renkli, ince-orta tabakalı killi kireçtaşı, kumtaşı ardalanmasından ve yeşilimsi gri renkli bitümlü şeyllerden oluşan bölümü Kabalar üyesi olarak ayırtlanmıştır. Birimde nadir ince seviyeler halinde kömür ve yer yer de jipsler olağandır. Haymana, Güllübahçe, Kızılçukur ve Hançili Formasyonlarının aralarındaki ilişkiyi anlatan jeolojik kesit Şekil16’da verilmiştir. 33 GB KD AÇIKLAMALAR Hançili Formasyonu. Haymana Formasyonu. Güllübahçe Formasyonu. Kızılçukur Formasyonu. MİYOSEN ÜST PALEOSEN ÜST KRETASE ALT PALEOSEN Uyumsuzluk. Formasyon sınırı Ölçeksiz 34 4.2.2.5 Kızılçukur Formasyonu Ankara-Yenimahalle ilçesinin Güvenç Köyü ve civarında yapılan jeolojik incelme sırasında rastlanılmıştır. Kızılçukur Formasyonu konglomera, kumtaşı, çamurtaşı ve kireçtaşından oluşur. Konglomeralar kırmızı, siyah renkli kötü boylanmalı ve kalın tabakalı, matriks desteklidir. Çakıllar serpantinit, radyoiarit, volkanit ve kireçtaşından oluşur. Kumtaşları, ince-orta tabakalı, makrofosil parçalıdır. Çamurtaşları, orta- kalın tabakalı olup aralarında kum ve çakıl boyutunda parçalar içeren kötü boylanmalı düzeyler halindedir, Kireçtaşları ince-orta tabakalı kırıntılı ve ince düzeyler halinde kum ve çakıl kapsamaktadır. Kızılçukur Formasyonu altta Malboğazı Formasyonu üzerine uyumlu olarak gelir. Üste doğru ise Çaldağ Formasyonuna geçiş gösterir. Birim, çökelme koşullan ve yaşı dikkate alındığında Dizilitaşlar Formasyonu ile giriktir. 4.2.2.6 Haymana Formasyonu Ankara-Yenimahalle ilçesinin Güvenç Köyü ve civarında yapılan jeolojik incelme sırasında rastlanılmıştır. Haymana Formasyonu, konglomera, kumtaşı ve şeyl ardalanmasından oluşur. Kumtaşlarındaki taban yapılarının bolluğu ve kumtaşlarının şeyllerle olan ritmik ardalanması birimin tipik özelliğidir. Konglomera, yeşilimsi, sarımsı ve kahverenkli olup, sıkı tutturulmuş ve orta-kalın tabakalıdır. Tabaka tabanları aşındırmalıdır. Konglomera tabakaları düzenli veya mercekseldir. Yer yer kötü boylanmalı, kaba çakıllı ve kalın tabakalı konglomera düzeyleri de vardır. Çakılların çoğu alttaki ofîyolitlerden türemiştir. Konglomeralar içinde resiflerden taşınmış eş yaşlı rudist ve mercan parçalan yer alır. Kumtaşları, yeşil, sarı ve kahve renklidir. Sıkı tutturulmuş, köşeli ve kırıklı, ince-orta tabakalıdır, tabaka tabanlarında kazıma ve alet izleri ile canlı sürünme izleri boldur. Kumtaşlarında derecelenme, paralel lamilanma, küçük ölçek akıntı çapraz laminalanması ve konvolüt lamilanma olağandır. 35 Yapılan jeolojik incelemeler sonucunda Şekil 17’de verilen jeolojik harita elde edilmiştir. 1198 Çakmaklı T. Çam Kabaahlat T. Tavşan T. Çakmak T. Hamam T. Geç T. Salakaya T. Kızılbayır T. K Hamamdere Akkayayüzü Sr. Bağ D. Akkayayüzü dere Kayaönü D. AÇIKLAMALAR MİYOSEN Hançili Formasyonu. ÜST MİYOSEN KUVATERNER Güvenç Formasyonu Güncel çökeller Çayraz Formasyonu Kızılçukur Formasyonu EOSEN PALEOSEN Formasyon sınırı Yol Dere 0 200 400 600 800 m 36 4.2.2.7 Güvenç Formasyonu Formasyon, kireçtaşı, konglomera, kumtaşı, marn ve volkanitlerle temsil etmektedir. Altta çakıllı kumtaşlarıyla başlayan birim, üste doğru kireçtaşı-marn ardalanmasına dönüşmektedir. Kireçtaşları sarımsı-boz renkli, sıkı tutturulmuş, sert, köşeli kırıklı olup, bol fosillidir. Üst kesimler konglomera ve volkanit ara katkılı birim, sarımsı, yeşilimsi gri, gri, bej ve alacalı renkli, ince-orta tabakalı kumtaşı-şeyl nöbetleşmesi şeklinde devam eder. Kumtaşları sıkı tutturulmuş, sert, sparit çimentoludur. Yer yer kalın tabakalı ve masif görünüşlü türbiditik ve olistostromal konglomera düzeyleri kireçtaşı, serpantinit, magmatit çakılları içerir. 4.3 Ankara-Haymana-Polatlı Yöresinin Temel Jeolojisi 4.3.1 Çalışma Alanının Tanıtılması Ankara Ç. Sincan Ankara Gölbaşı Haymana Yenimahalle Mangaldağ Sakarya N 32º 39º K Y enidoğan Beyobası Kuşçu 40º 0 5 10 15 20 km Temelli Polatlı Y enice 37 Çalışma alanı Ankara’nın güneybatısında olup, Polatlı, Haymana ve Yenice yörelerini içine almaktadır ve Şekil 18’de bu bölgenin bulduru haritası verilmiştir. 4.3.2 Stratigrafi 4.3.2.1 Giriş İnceleme yapılan bölgede Alt Kretase’den Üst Tersiyer’e kadar birbirinden farklı çökeller yüzeylenmektedir. Burada gözlenen formasyonlar; Beyobası, Kırkkavak, Kartal, Haymana, Mollaresul, Ilgınlıkdere, Temirözü ve Dereköy Formasyonlarıdır. Haymana Formasyonun üzerinde sırasıyla Beyobası, Kartal ve Kırkkavak Formasyonları bulunmakatadır. 4.3.2.2 Haymana Formasyonu Çalışma alanı Ankara İ-28-c1 paftası, Temelli’nin güneyi, Beyobası Köyü’nün doğusu. Haymana ve dolaylarında geniş alan kaplayan bir formasyondur. Çalışma alının kuzey kesimlerinde bulunmaktadır. Beyobası - Eskiköseler köyleri arasında, Türk:şerefli dolaylarında, Sarıgöl kuzeyinde, Boyalık ve Culuk köylerinde yüzeylemekltedir. En yaygın olduğu yer Haymana ve dolaylarıdır Haymana Formasyonu, çakıltaşı mercekleriyle, kumtaşı mercek ve bantları içeren boz şeylerden oluşur. Alttaki şeylerin, üstteki çakıltaşı, kumtaşı mercekleriyle ve kumtaşı bantlarıyla dokanakları oyguludur. Şeyler bol miktarda fosil içermektedir. Çakıltaşı ve kumtaşı tanelerinin çoğunluğu, altta yer alan “ofiyolitli melanj” dan türemiştir. Kumtaşı bantlarının kalınlığı yer yer değişmektedir. Bu kesimlerde tabaka alt yapıları (flute coasts, load coasts vs.) gözlenmektedir. Bu yapılar incelendiğinde akıntı yönünün güneydoğu olduğu belirlenmiştir. Haymana Formasyonun stratigrafik kolon kesiti Şekil 19’da verilmiştir. 38 Haymana Formasyonu alt kesimlerinde bulanan boz şeylerin altında, Mollaresul Formasyonu, yörenin kuzeyinde ise Dereköy Formasyonu yer almaktadır. Alta yer alan bu formasyonların taban ilişkileri konusunda kesin bir yargıya varılamamıştır. Haymana Formasyonu, üstten Beyobası, Çaldağ ve Yeşilyurt Formasyonları'yla uyumlu olarak örtülmekte, ayrıca birimin üst kesimi, çalışma alanının güney- doğusuna doğru, Beyobası Formasyonu ile yanal geçiş göstermektedir. Haymana Formasyonunda kumtaşı ve şeyl ardalanmasının ola- ğanlığı, şeylerin dereceli tabakanlma gösteren kum- taşlarıyla olan alt sınırın keskinliği, farklı tür lamina- lanmaların bulunması, kum- lu düzeylerin uzun mesafe- lerde yanal devamlılık göstermesi gibi sedimanter özelliklerin varlığı ve fosil içeriği bu formasyonun fliş olarak tanımlanabileceğini S İ S T E M S E R İ K A T F O R M A S Y O N K A L I N L I K L İ T O L O J İ K R E T A S E K R E T A S E Ü S T M A E S T R İ H T Y E N H A Y M A N A 1842 m Kum mercekli siyah şeyl Kumlu boz marn Kumtaşı Çakıltaşı mercekli kumlu boz marn Siyah şeyl 39 göstermektedir. Ayrıca bu bilgiler, birimin şelf ilerisinde ve türbidit akıntıların etkili olduğu alanda çökeldiğini kanıtlamaktadır. 4.3.2.3 Beyobası Formasyonu Çalışma alanı Ankara İ-28-c1 paftası, Temelli’nin güneyi, Beyobası Köyü’nün batısı. Beyobası Formasyonun stratigrafik kolon kesiti Şekil 20’de verilmiştir. Beyobası Formasyonu, Haymana’nın batısında, Kayabaşı ile Beyobası köyleri arasında yüzeylemektedir. Birim, alttan üste doğru kumtaşı, çakıltaşı, çakıllı kireçtaşı, ve kumlu marnlarda oluşmaktadır. Arazide sarı renkli gözlenmektedir. Bu renginde dolayı arazide kolaylıkla tanınabilir. Çakıltaşları mercek şeklindedir. Çakıl taşlarının büyük bir kısmı altta bulunan “ofiyolitli melanj” dan türemiştir. Kumtaşları bantlardan oluşur. Kalınlıkları yaklaşık 30 cm civarındadır. Bol fosil içerir. Çapraz tabakalanma gözlenmektedir. Derecelenme ve tabaka alt yapısı yoktur. Kuvars taneleri, kırıntıların büyük bir kısmını oluşturur. Formasyon içinde, birkaç adet, kömür merceği vardır. Biyojenik izler boldur. Alt sınırı, Haymana Formasyonu ile geçişlidir. Üst sınırı ise çalışma alanının kuzey ve güney kesiminde kırmızı renkli Kartal Formasyonu’yla, Haymana dolaylarında ise Çaldağ Formasyonu’yla uyumludur. S İ S T E M S E R İ K A T F O R M A S Y O N K A L I N L I K L İ T O L O J İ K R E T A S E Ü S T K R E T A S E M A E S T R İ H T İ Y E N B E Y O B A S I 125 m Sarı renkli kumtaşı, çakıltaşı, çakıllı kireçtaşı ve kumlu marn Kömür 40 Litolojisine ve fosil içeriğine göre Beyobası Formasyonu’nun, sığ ve denizel bir ortamda çökeldiği söylenebilir. 4.3.2.4 Kartal Formasyonu Çalışma alanı Ankara İ-28-c1 paftası, Temelli’nin güneyi, Macun Köy. Kartal Formasyonun stratigrafik kolon kesiti Şekil 21’de verilmiştir. Kartal Formasyonu, Beyobası ve Kuşçu köyleri ile Temirözü ve Kavak köyleri arasında yüzeylemektedir. Formasyon, tabandan tavana merceksel kötü boylanmış çakıltaşı, kumtaşı ve kumlu marn ardalanmasından oluşur. Bu marnlar alt kesimde alacalı şekilde, üst kısımlarda ise kırmızı renklidir. Marn yüzdesi diğer birimlere oranla oldukça yüksektir. Çakıltaşları üste doğru kumtaşlarına, kumtaşları da marnlara geçer. Tane boyundaki değişim sürekli tekrarlanmaktadır. Çakıl- S İ S T E M S E R İ K A T F O R M A S Y O N K A L I N L I K L İ T O L O J İ T E R S İ Y E R K A R T A L P A L E O S E N M O N S İ Y E N 1362 m Biyomikrit Kırmızı renkli marn Kömür Çapraz tabakalı kumtaşı Kırmızı renkli marn, beyaz renkli kireçtaşı yumrusu, merceksel çakıltaşı ve kumtaşı 41 taşlarının, marnlarla olan alt dokanağı keskin ve oyguludur. Çakıllar çoğunlukla alt seviyelerde bulunan “ofiyolitli melaj” dan türemiştir. Kumtaşla- rında çapraz tabakalanma gözlenmektedir. Bol bitki parçası içerir. Kırmızı ve kumlu marnlarda, beyaz kireçtaşı yumruları ile az miktarda kömür bulunur. Hiçbir denizel fosil bulunmamaktadır. Alt kısmı Beyobası Formasyonuyla, üst kısmı Kırkkavak Formasyonu ile geçişlidir. Çapraz tabakalı kumtaşları, kötü boylan- mış çakıltaşı mercekleri, tane boyundaki küçülme- nin tekrarlanması, kireç- taşı yumrularını kapsayan kırmızı marnlar, karasal ortamı ve özellikle menderesli nehir ortamını yansıtır. Ayrıca formas- yonun üst kesiminde arakatkılı olarak yer alan kireçtaşı bantları denizel ortamı yansıtır. Buna göre Kartal Formasyonu, gerçek olarak fluviyal, fakat zaman zaman denizin etkisi altında kalmış bir ortamın çökelidir. 4.3.2.5 Kırkkavak Formasyonu Çalışma alanı Ankara İ-28-c1 paftası, Temelli’nin güneyi, Macun Köy’ün 3 km batısı. S İ S T E M S E R İ K A T F O R M A S Y O N K A L I N L I K L İ T O L O J İ T E R S İ Y E R 659 m P A L E O S E N T A N E S İ Y E N K I R K K A V A K Boz marn Algli biyosaparit Mercanlı biyomiktirk Boz marn 42 Bu formasyonun alt kesimi, boz renkli marn ve mercanlı kireçtaşı ardalanmasından oluşur. Üst kesimlerinde ise beyaz renkli algli kireçtaşları gelir. İncelme alanından doğuya doğru gidildikçe kireçtaşı oranında belirgin bir azalma gözlenmektedir. Kırkkavak Formasyonun stratigrafik kolon kesiti Şekil 22’de verilmiştir. Alt sınırı Kartal Formasyonu ile, üst sınır ise Ilgınlıkdere Formasyonu ile uyumludur. Kartal Formasyonunun içerdiği alg ve mercan topluluğu sığ ve denizel bir ortamın belirtisidir. 4.3.2.6 Ilgınlıkdere Formasyonu Çalışma alanı Ankara- Haymana’nın kuzeyi ve civarı. Bu formasyonun alt kesimlerinde kötü boylan- malı çakıltaşı, kumtaşı ve şeyl ardalanması görül- mektedir. Çakıltaşlarının, alttaki şeylerle olan dokanakları aşınmalıdır. İnce bantlar halinde kum- taşlarında derecelenme, paralel laminalanma, akıntı kırışıkları ve tabaka alt yapıları görülebilir. Şeyller pelajik fosiller içermekte- dirler. Ilgınlıkdere Formasyonun stratigrafik kolon kesiti Şekil 23’de verilmiştir. Ilgınlıkdere Formasyonu alta Kırkkavak, üstte ise Eskipolatlı Formasyonu ile uyumludur. Kırkkavak, Kartal, Beyobası ve Haymana Formasyonları arasındaki ilişkiyi anlatan jeolojik kesit Şekil 24’te verilmiştir. S İ S T E M S E R İ K A T F O R M A S Y O N K A L I N L I K L İ T O L O J İ T E R S İ Y E R 350 m I L G I N L I K D E R E P A L E O S E N İ L E R D İ Y E N Kumtaşı şeyl ardalanması Kumtaşı Çakıltaşı 43 B D AÇIKLAMALAR Kırkkavak Formasyonu; akarsu kanallarının çakıl taşları, derin deniz ortamından gelen fosilli kısımlar.. Haymana Formasyonu; çakıltaşı, kumtaşı. Kartal Formasyonu; kırmızı renkli kumtaşı, çakıltaşı, silttaşı. Beyobası Formasyonu; çakıltaşı, kumtaşı ve sarı renkli fosil içerikli kireçtaşı. ÜST PALEOSEN ÜST KRETASE ÜST KRETASE ALT PALEOSEN Formasyon sınırı Ölçeksiz 44 Ilgınlıkdere Formasyonu, Haymana Formasyonu gibi fliş özelliğindeki bir birimdir. Ayrıca şelfin ilerisinde ve türbiditik akıntıların etkili olduğu, pelajik bir ortamda çökelmiştir. Ayrıca çalışma alanı boyunca gözlenen diğer birimler; Mollaresul, Temirözü ve Dereköy Formasyonlarıdır. Temirözü Formasyonu, Permiyen yaşlı kireçtaşı blokları içeren, grovak ve metagrovaklardan oluşur. Temİrözü Formasyonu üzerine, Mollaresul Formasyonu uyumsuz olarak gelir. Bu birim Üst Jura - Alt Kretase yaşlı kireçtaşlarıyla simgelenmiştir. Haymana'nın doğu ve kuzeydoğusunda geniş yayılımı olan Dereköy Formasyonu ise, serpantinit, ki- reçtaşı, radyolarit ve volkanit bloklarını kapsayan bir karmaşıktır. 4.4 Ankara-Haymana-Bala-Kızılcahamam Yöresinin Temel Jeolojisi 4.4.1 Çalışma Alanının Tanıtılması Çalışma alanı Haymana, Bala ve Kızılcahamam ilçelerini kapsamaktadır ve Şekil 25’te bu bölgenin bulduru haritası verilmiştir. Kızılcahamam Çamlıdere Kazan Çubuk Akyurt Elmadağ KIRIKKALE Bala Temelli İkizce Haymana Beynam Sincan K ANKARA 0 10 20 30 40 Km 45 4.4.2 Stratigrafi 4.4.2.1 Giriş İnceleme yapılan bölgede Üst Triyas’tan Pliyosen’e kadar birbirinden farklı çökeller yüzeylenmektedir. Burada gözlenen formasyonlar genelde volkanik birimlerden oluşmaktadır. 4.4.2.2 Oğulbey Dasiti Çalışma alanı Kırşehir İ-29-c2 paftası, Beynam Köyü’nün doğusu. Oğulbey köyü ve güneyinde, Beynam-Bala yolu üzerinde kayatürü özelliğine bağlı olarak ayırtlanmıştır. Miyosen yaşlı volkanızmanın ikinci evresindeki daha asidik olan kesimlerden oluşmaktadır. Kirli beyaz, sarımsı renkli, sert altıgen ve dörtgen soğuma eklemlidir. Oğulbey dasiti, tüf ve aglomeraları (Mamak Formasyonu), çamurtaşı, tüf (Hançili Formasyonu)'nu kesmiş olarak izlenir. Tekke Volkanitlerinin daha üst düzeylerini oluşturur ve onlardan daha gençtir. Oğulbey dasiti, Tekke Volkanitlerini oluşturan volkanİzmadan sonra bölgede gelişen doğrultu ve/veya düşey faylar boyunca gelişmiştir. 4.4.2.3 Bozdağ Bazaltı Çalışma alanı Kırşehir İ-29-c2 paftası, Tohumlar Köyü’nün batısı. Bozdağ Bazaltı, İncik Formasyonu ve Riyolitler arasındaki ilişkiyi anlatan jeolojik kesit Şekil 26’da verilmiştir. Elmadağ sırtı boyunca geniş yüzlekleri gözlenir. Bozdağ Bazaltı; koyu siyah, sert, masif ve sarımsı ayrışma renklidir. Bol gaz boşluklu ve boşlukları kalsit ile doludur. Bazaltlarda yer yer akma yapıları ve altıgen soğuma eklemleri ile çok az da olsa andezit, bazaltik tüf , aglomera gözlenir. Bozdağ Bazaltı, çoğunlukla 46 K G AÇIKLAMALAR Uyumsuzluk. Formasyon sınırı Bozdağ Bazaltı; alt kesimlerinde kırmızı renkli piroklastikler, üstte olvinin içeren bazaltik lavlardan oluşur. PLİYOSEN Gölbaşı Formasyonu; çakıltaşı, kumtaşı ve yer yer gölsel kireçtaşlarından oluşur. Akarsu ve göl ortamında çökelmiştir. ÜST MİYOSEN Elmadağ Volkaniti; alt kesimlerin kül, blok akmaları vardır. Aglomera, füt, lavlardan oluşmaktadır. Çok evrelidir. ALT MİYOSEN İncik Formasyonu; kırmızı-bordo renkli kırmızı kırıntılı çökellerden oluşur. ÜST EOSEN ORTA EOSEN Riyolit; pembe renkli, bol hornblend çubuklu lav, riyolitik lav ve piroklastiklerden oluşmaktadır. Ankara Melanjı; içinde egemen olarak radyolarit bulunur. Serpantinitli ve ofiyolitli bir melanjdır. ÜST KRETASE Elmadağ Formasyonu; Permiyen kireçtaşı blokları, kırıntılı, hamurlu bir malzeme oluşan bloklu bir istif. ÜST TRİYAS Ölçeksiz Bindirme 47 Miyosen yaşlı volkanitler, tortullar ve volkanotortul kayaçlar üzerinde izlenir. Üst Miyosen yaşlı çökellerin de üzerinde olması nedeniyle birimin yaşı Pliyosen olarak kabul edilmiştir. Bozdağ bazaltı, bölgede etkin olan volkanitlere bağlı olarak gelişen en son volkanik ürünlerdir. Miyosen zaman aralığında bölgede etkin olan andezitik volkanizma, Pliyosen'de bazik karakterde devam etmiştir. 4.4.2.4 Riyolit Çalışma alanı Kırşehir İ-29-c2 paftası, Tohumlar Köyü. Çalışma alanın boyunca yüzlek veren riyolitler pembemsi, morumsu renkli ve yer yer plaka debisi göstermektedir. Sık olarak akma yapısı vardır. Dış görüntüsü metomorfik bir kayacı andırmaktadır. Bu kıvrımlı yapılar riyolitlerin tipik özelliğidir ve lavın viskozitesinin yüksek olmasından kaynaklanmaktadır. Riyolitlerin içerisinde kuvars, biyotit, hornblend ve alkali feldspat gözlenmektedir. Yaşı Orta Eosen’dir. 4.4.2.5 İncik Formasyonu Çalışma alanı Kırşehir İ-29-b3 paftası, Kömürcü Köyünün kuzeybatısı, Kartalkaya Tepe. İncik Formasyonu, konglomera, kumtaşı, çamurtaşı, marn ve jips ardalanmasından oluşur. İncik Formasyonu altta, aşmalı olarak Eldivan Ofiyolit Topluluğunun serpantinleşmiş ultramafîtleri üzerine gelmektedir. Üstte ise Mamak Formasyonu, ve Bozdağ Bazaltı tarafından uyumsuz olarak örtülür. Birimde taşınmış olarak Nummulites fosilleri bulunmuştur. İncik Formasyonu arazi gözlemleri ve stratigrafik konumu gözönüne alınarak Eosen yaşta kabul edilmiştir. Birim, alüvyon yelpazesi, menderesli ırmak ve evaporitik göl ortamlarında oluşmuştur. 4.4.2.6 Özlüce Bazaltı Çalışma alanı G-29-d3 paftası, Güvenköy kuzeyi. 48 Birim gri, siyah, koyu kahverenkli, kızıl kahve, yersel gaz boşluklu, soğuma eklemli, çoğunlukla kompakt, gaz boşluktan ikinci materyalle dolmuş bazaltlarla temsil edilir. Petrografik olarak plajiyoklaz, olivin fenokristalli ve porfirik dokuludur. Birim, Miyosen birimlerini üzerler, Üst Pliyosen yaşlı çökellerle örtüldüğünden Alt Pliyosen yaşlı kabul edilmiştir. 4.4.2.7 Ilıcadere Volkaniti Çalışma alanı G-29-d3 paftası, Güvenköy kuzeyi. Bazaltik, andezitik lavlar ve aglomeralardan oluşan birim gri, siyah, kırmızı, kahverengi renklerde, masif, bloklu, cüruf biçimlerinde görünen lavlar, bazalt ve bazaltik andezit türündedir. Genel olarak porfirik ve hiyalopilitik dokulu, plajiyoklas, piroksen ve olivin fenokristalli olan birimin boşlukları ikincil olan silisçe doldurulmuştur. Aglomeralar sarı, kırmızı, gri ve kahverenginin değişik tonlarında olup, bazen küçük blok ve çakılların sarı renkli tüfle, bazen de iri blokların gri renkli tüfle tutturulmasmdan oluşmuş, tabakalı veya yığışım biçiminde gözlenir. Uludere piroklastikleri ve Hançili Formasyonu içinde akmış olan lavlar, akma düzeylerini pişirmiş, üstten ise Deveören lav ve piroklastikleri ile örtülmüştür. Birim göreceli olarak Orta Miyosen yaşlıdır. 4.4.2.8 Örencik Formasyonu Çalışma alanı G-29-d3 paftası, Yenimahalle köyü. Bölgenin en genç çökellerini oluşturan karasal konglomera, kumtaşı, çamurtaşından oluşmaktadır. Stratigrafik konumuna göre birimin yaşı Üst Eosen- Alt Miyosen olmalıdır. Birim karasal ve gölsel ortamda çökelmiştir. 4.4.2.9 Bakacak Tepe Volkaniti Çalışma alanı G-29-d2 paftası, Belpınar köyü. 49 Andezit, dasit lav, tüf ve aglomeralardan oluşan birim gri, bej, yeşil, siyah, pembe renkli lavlar, alt düzeylerde masif, üst düzeylerde levhamsı, yer yer de domsu yapı gösterirken, viskozitesinin düşüklüğü nedeniyle geniş alanda yayılım gösterir. Birimde gözlenen beyaz renkli, iri feldspatlar Deveören Volkanitlerinden ayrılmasında kolaylık sağlar. Aglomeralar gri, siyah, pembe, kahverengi renkli, yuvarlak, yarı köşeli, 1-30 cm. arasında değişen boyutlardaki dasit, andezit parçaların tüfle tutturulmasından oluşur. Aglomeralar, kalın katmanlı yer yer masif görünümlü iken tüfler aglomera tabakaları arasında bantlar halinde yer alır. 5. BÜRO ÇALIŞMALARI 10 Temmuz 2006-18 Temmuz 2006 tarihleri arasında, her gün saat 9:30’da ilgili staj komisyon üyelerinin gözetiminde rapor yazımı ve arazi çalışmaları Jeoloji Etütleri Dairesi’nde değerlendirilmiştir. 6. SONUÇ 10 Temmuz 2006 – 18 Ağustos 2006 tarihleri arasında jeofizik, deniz jeolojisi, hidrojeoloji ve jeotermal enerji, sedimantoloji, metamorfizma, ofiyolitler, volkanizma, genel tektonik ve Türkiye’nin ana fayları, Türkiye jeolojisi ve arazi öncesi arazi çalışmalarıyla ilgili temel bilgilerin verimesi ve harita çalışması hakkındaki jeolojik bilgiler, verilen seminerler ve sunumlar yardımıyla hızlı bir şekilde tazelendi. Daha sonra 13 günlük arazi çalışmaları ile teorik bilgiler pratik bilgiler ile birleştirildi. Arazi çalışmalarında Ankara ve çevresinin jeolojisi incelendi. Yapılan arazi çalışmalarında; 1. Ankara-Elmadağ-Irmak-Kalecik dolayının temel jeolojisi incelendi ve bu bölgenin; Emir Formasyonu, Elmadağ Formasyonu, Ortaköy Formasyonu, Keçikaya Formasyonu, Hasanoğlan Formasyonu, Akbayır Formasyonu, Hisarköy Formasyonu, Karadağ Formasyonu, Kızılırmak Formasyonu, Eldivan Ofıyolit Topluluğu ve Dereköy Ofiyolitli Melanjı’na ayrıldığı öğrenelilmiştir. Yapılan jeolojik kesitlerle bölgenin jeolojisi anlaşılmaya çalışılmıştır. 50 2. Ankara-Kazan Güvenç Köyü’nde yapılan jeolojik haritalama çalışmasında bölgenin; Hançili Formasyonu, Çayraz Formasyonu, Güllübahaçe Formasyonu, Kızılçukur Formasyonu, Haymana Formasyonu ve Güvenç Formasyonlarını içerdiği saptanmıştır. İki gün süren harita çalışmasında jeolojik harita yapımı ve harita kullanımı öğrenilmiş oldu. Yapılan jeolojik kesitlerle bölgenin jeolojisi anlaşılmaya çalışılmıştır. 3. Ankara-Haymana-Polatlı yöresinin temel jeolojisi incelendi ve bu bölgenin; Haymana Formasyonu, Beyobası Formasyonu, Kartal Formasyonu, Kırkkavak Formasyonu ve Ilgınlıkdere Formasyonlarını kapsadığı anlaşılmıştır. Yapılan jeolojik kesitlerle bölgenin jeolojisi anlaşılmaya çalışılmıştır. 4. Ankara-Haymana-Bala-Kızılcahamam yöresinin temel jeolojisi incelendi ve bölgenin; Oğulbey Dasiti, Bozdağ Bazaltı, Riyolit, İncik Formasyonu, Özlüce Bazaltı, Ilıcadere Volkaniti, Örencik Formasyonu ve Bakacak Tepe Volkaniti içerdiği gözlenmiştir. Yapılan jeolojik kesitlerle bölgenin jeolojisi anlaşılmaya çalışılmıştır. 51 7. KAYNAKLAR Dergiler ve Belgeler Akyürek, B., Bilginer, E., Dağer, Z. ve Sunu, O., 1979 a, Hacılar (K.Çubuk- Ankara) bölgesinde Alt Triyas’ın varlığı: T.J.K. Bülteni c. 22, S. 2, Ankara. Akyürek, B., Bilginer, E., Dağer, Z., Soysal, Y. ve Sunu, O., 1979 b, Eldivan- Şabanözü (Çankırı) dolayında ofiyolit yerleşimine ilişkin bulgular: J.M.O. yayınları, S. 9, Ankara. Akyürek, B., Bilginer, E., Çatal, E., Dağer, Z., Soysal, Y. ve Sunu, O., 1980, Eldivan-Şabanözü (Çankırı), Hasayaz-Çandır (Kalecik-Ankara) dolayının jeolojisi. M.T.A. Derleme No: 6741 Akyürek, B., Bilginer, E., Akbaş, B., Hepşen, N., Pehlivan, Ş., Sunu, O.,Soysal, Y., Dağer, Z., Çatal, E., Sözeri, B.,Yıldırım, H. ve Hakyemez, Y., 1984, Ankara-Elmadağ-Kalecik dolayının jeolojisi. Jeoloji Mühendisliği, 20, 31- 46 Akyürek, B., Akbaş, B. ve Dağer, Z., 1988, 1/100000 ölçekli açınsama nitelikli Türkiye Jeoloji Haritaları Serisi, Çankırı E-16 paftası: MTA Yayınları, Ankara Bailey, E. B. Ve Mc. Callien, W. J., 1950, Ankara Melanjı ve Anadolu Şarıyajı, M.T.A. Derg. 40, S. 12-46, Ankara Batman, B., 1977, Haymana kuzeyinin jeolojik evrimi ve yöredeki melanjların incelenmesi: Doçentlik Tezi 172 s., Yerbilimleri Enst., Beytepe, Ankara. Batman, B., 1978, Haymana kuzeyinin jeolojik evrimi ve yöredeki melanjın incelenmesi I: Stratigrafi birimleri. H.Ü. Yerbilimleri C. 8, S. 61-70. Batman, B., 1981, Ofiyolitli melanjın (Dereköy Formasyonu) Haymana kuzeyindeki yörede incelenmesi, H.Ü. Yerbilimleri C. 8, 61-70. Bilgütay, U., 1960, Hasanoğlan-Ankara civarının jeolojisi MTA Dergisi, No: 54, Ankara Bingöl, E., Akyürek, B. Ve Korkmazer, B., 1973, Biga Yarımadası’nın jeolojisi ve Karakaya Formasyonu’nun bazı özellikleri. Cumh. 50. yılı Yerbilimleri Kongresi tebliğler dergisi M.T.A yayınları S. 70-76. Calvi S.W. ve Kleinsorge, H., 1940, Geologische und hydrologishe Beobachtungen über zent ralanatonishe Ova. MTA, 19, 186-212. 52 Çalgın, R., Pehlivanoğlu, H., Ercan, T. ve Şengül, M., 1973, Ankara civarı jeolojisi M.T.A. Derleme No: 6487. Çapan, U. Z. ve Buket, E., 1975, Aktepe-Gökdere bölgesinin jeolojisi ve ofiyolitli melanj TJK Bült. 18/1, 11-16. Erentöz,C., 1975, 1/1 500.000 ölçekli Türkiye Jeoloji Haritası ve izahname Ankara Paftası, MTA Yayınları, Ankara. Erk, A. S., 1977, Ankara civarında genç Paleozoyikin Kulm fliş formasyonu. M.T.A. Dergisi No: 88, S. 73-93, Ankara. Erk, A. S., 1980, Ankara flişi. Tübitak VII. Bilim Kongresi Tebliğleri Özeti, S. 16 Erol, O., 1956, Ankara güneydoğusundaki Elmadağı ve çevresinin jeoloji ve jeomorfolojisi üzerinde bir araştırma. M.T.A Yayınları Seri. D., No: 9, Ankara. Ketin, İ., 1962, 1/500.000 ölçekli Türkiye Jeoloji haritası ve izahnamesi Sinop paftası,MTA yayınları, Ankara Norman, T., 1972, Ankara Yahtihan bölgesinde Üst Kretase-Alt Tersiyer istifinin stratigrafisi, TJK Bült., Cilt 15, 2. Sayfa, 180-276, Ankara. Norman, T., 1973, Ankara Melanjı’nın yapısı hakkında. Cumh. 50. yılı Yerbilimleri Kongresi tebliğler dergisi M.T.A. yayınları S. 77-94, Ankara. Ünalan, G., 1981, Ankara güneybatısındaki Ankara Melanjı’nın srtatigrafisi; İç Anadolu’nun jeolojisi simpozyumu.TJK yayını,S. 46-52, Ankara. Ünalan, G., Yüksel, V., Tekeli, T., Gönenç, O., Seyirt, Z. ve Hüseyin, S., 1976, Haymana-Polatlı yöresinin Üst Kretase-Alt Tersiyer stratigrafisi ve paleocoğrafik evrimi; T.J.K. Bült. 19/2, S. 159-176, Ankara. Yayınlaşmamış Eserler Birgili, Ş., Yoldaş, R. ve Ünalan, G., 1975, Çankırı-Çorum Havzası’nın jeolojisi ve petrol olanakları: MTA Derleme No: 5621 (yayınlanmamış) Akyürek, B., Bilginer, E., Akbaş, B., Hepşen, N., Pehlivan, Ş., Sunu, O.,Soysal, Y., Dağer, Z., Çatal, E., Sözeri, B.,Yıldırım, H. ve Hakyemez, Y., 1982, Ankara-Elmadağ-Kalecik dolayının jeolojisi. M.T.A. Derleme No: 7298 (yayınlanmamış) 53 Hakyemez, Y., Barkurt, M. Y., Bilginer, E., Pehlivan, Ş., Can, B., Dağer, Z. ve Sözeri, B., 1986, Yapraklı-Ilgaz-Çankırı-Çandır dolayının jeolojisi, MTA Derleme No: 7966 (yayınlanmamış) 54 8. EKLER