Genel Sayısal Devreler Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.1 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA SAYISAL DEVRELER Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA İstanbul Teknik Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info Sayısal Devreler Ders Notlarının Creative Commons lisansı Feza BUZLUCA’ya aittir. Lisans: http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/ Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.2 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA Dersler arasındaki bağlantı Sayısal Devreler Lojik Devre Lab. Mikroişlemci Sistemleri ve Lab. Bilgisayar Organizasyonu Bilgisayar Mimarisi Formal Diller ve Otomatlar Sayısal devreler bölümdeki diğer donanım dersinin temelini oluşturmaktadır.Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.3 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA Sayısal devrelerin kullanım yerleri: Günümüzde çevremizde gördüğümüz nerdeyse tüm elektronik cihazlar sayısal devreler içerirler. Örnekler: • Merkezi işlem birimi (CPU): Eş zamanlı ardışıl devredir. Bu tür sayısal devreleri dersin ikinci bölümünde inceleyeceğiz. • Bilgisayar bellekleri: Belleklerin yapı taşlarını oluşturan "flip-flop" ve tutucu (latch) adlı sayısal devre elemanlarını bu ders kapsamında göreceğiz. • Ev elektroniği: TV, çamaşır makinesi kontrol birimi, ses ve görüntü cihazları • Otomobiller: ABS, motor ateşleme denetimi • Cep telefonları Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.4 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA Analog - Sayısal (Dijital) İşaretler: Gerçek dünyada karşılaştığımız bir çok fiziksel büyüklüğün (akım, gerilim, sıcaklık, ışık şiddeti vb.) değeri sürekli bir aralık içinde değişmektedir. Sınırlar arasındaki her türlü olası değeri alabilen bu tür işaretlere analog işaretler denir. İkili (binary) sayısal işaretler ise belli bir anda sadece olası iki değerden birini alabilirler: 0 - 1, yüksek – alçak, doğru – yanlış, açık - kapalı. t V Analog işaret t V İkili sayısal işaret H LSayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.5 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA Sayısal Sistemlerin Avantajları: Eskiden analog sistemlerin kullanıldığı bir çok alanda günümüzde daha avantajlı olduğundan sayısal sistemler kullanılmaktadır. Örnekler: Fotoğrafçılık, video, ses kayıtları, otomobil motorları, telefon sistemleri vb. Sayısal Sistemlerin Avantajları: • Bir sayısal sisteme aynı giriş kümesi defalarca uygulandığında hep aynı çıkış kümesi elde edilir. Burada aynı giriş kümesinin uygulanması demek her defasında aynı değer dizisinin aynı sırada uygulanması demektir. Analog sistemler ise çevre koşullarından daha çok etkilenirler ve çıkışları değişkenlik gösterebilir. • Sayısal tasarım (lojik tasarım) dayandığı matematiksel temeller açısından daha kolaydır. Ayrıca sayısal sistemleri test etmek ve hatalardan arındırmak da analog sistemlere göre daha kolaydır. • Esneklik ve programlanabilirlik. Günümüzde sayısal sistemleri programlanabilir bilgisayarlar şeklinde gerçeklemek mümkündür. Bu sayede aynı tasarım yeni gereksinimlere göre yeniden programlanarak tekrar kullanılabilmektedir. • Sayısal verileri bilgisayar ortamında saklamak ve işlemek mümkündür. • Sayısal sistemler daha hızlı çalışmaktadır. • Sayısal sistemler küçülmekte ve ucuzlamaktadır. • Sayısal sistemler gelişmeye devam ediyor. Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.6 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA Modelleme,soyutlama WHEN(A & B) THEN X1-C; ELSE X2 – E # F; X2 – (!A # C); …… HDL Program (Hardware Description Language) Tasarım Gerçekleme Gerilim Sıcaklık Basınç Hız Görüntü Akım Anahtar Gerçek Dünya (Fiziksel Dünya, Problem Uzayı) Sayısal Devre Gerçekleme Aşamaları: 0, 1 ve, veya tümleme Matematiksel Dünya (Boole Cebri)Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.7 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA İkili Sayısal Kodlama: Sayısal sistemler ikili sayısal işaretler üzerinde işlemler yaptıklarından sadece iki farklı değeri işleyebilirler. Bu nedenle sayısal devreler yardımıyla üzerinde işlem yapılacak olan fiziksel büyüklüklere (gerilim, sıcaklık vs.) ve her türlü veriye (harf, sayı, renk, ses) ikili sayılar karşı düşürülür. 3742 Gerçek dünya -17 3.14 A,B,C,Ğ,Ş,Ü Kodlama 01101101 00100110 11110011 00000011 … Kod sözcükleri Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.8 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA Sayısal Kodlama (devamı): n basamaklı (n bitlik “Binary digit”) bir ikili sayı kullanarak 2 n tane farklı “şey” ifade edebiliriz. Örneğin 8 basamaklı (8 bitlik) bir ikili sayı kullanarak 2 8 tane (256) farklı “şey” ifade edebiliriz. Bunlar 256 farklı renk, 256 sembol, 0 ile 255 arası tamsayılar, 1 ile 256 arası tamsayılar, -128 ile +127 arası tamsayılar olabilir. Bir ikili değerin (Örneğin 10001101) ne anlama geldiğine o değeri kullanacak olan sistem (donanım ya da yazılım sistemi olabilir) ya da kişi belirler. Bu değer bir sayı da olabilir, bir renk de. Özellikle sayıların kodlanması büyük önem taşır Bu nedenle derste sayıların kodlanmasına ilişkin temel bilgiler verilecektir. Lisans: http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/ Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.9 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA Sayı: Kod: 0: 0000 1: 0001 2: 0010 3: 0011 4: 0100 Sayı: Kod: 5: 0101 6: 0110 7: 0111 8: 1000 9: 1001 Örnek: Sayı: 805 Kod:1000 0000 0101 Artıklı kodlamadır. Çünkü 4 bit ile 16 farklı kodlama yapılabilmekte ancak bunlardan sadece 10 tanesi kullanılmaktadır. BCD (Binary Coded Decimal) İkili kodlanmış onlu sayılar: 0-9 arasındaki rakamlara 4 bitlik bir ikili kod karşı düşürülür. Doğal BCD: BCD sayılar üzerinde işlem yapmak zor olduğundan günümüz bilgisayar- larında sayıları göstermek için bu kodlama kullanılmamaktadır. Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.10 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA Bitlerin konumlarına birer ağırlık verilir. Doğal ikili kodlama: Sayıların ağırlıklı kodlama ile 2 tabanında gösterilmesidir. Örneğin: 11010 = 1 2 4 + 1 2 3 + 0 2 2 + 1 2 1 + 0 2 0 = 26 Soldaki ilk basamağa yüksek anlamlı bit (Most Significant Bit – MSB) Sondaki basmağa düşük anlamlı bit (Least Significant Bit – LSB) denir. Bilgisayarlarda sayıları göstermek için doğal ikili kodlama kullanılır. Hamming uzaklığı: n uzunluğundaki iki kod sözcüğünün arasındaki Hamming uzaklığı, o sözcüklerdeki aynı sırada olup değerleri farklı olan bileşenlerin sayısıdır. Örneğin: 011 ile 101 arasındaki uzaklık 2 dir. Richard Wesley Hamming (1915-1998) Matematikçi, ABD Bitişik kodlar: Bir birini izleyen sayılara karşı gelen kodlar arasındaki uzaklık 1 ise o kodlama bitişiktir. Ayrıca son sayı ile ilk sayı arasındaki uzaklık da 1 olursa kod çevrimlidir. Ağırlıklı Kodlama:Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.11 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA Sayı: Kod: 0: 0000 1: 0001 2: 0011 3: 0010 4: 0110 Sayı: Kod: 5: 1110 6: 1010 7: 1000 8: 1100 9: 0100 Örnek: 2 bitlik bir Gray kodu: Gray Kodu: 2 n elemanlı bir küme için 2 tabanında artıksız ve çevrimli bir kodlama yapılırsa gray kodu elde edilir. Sayı: Kod: 0: 00 1: 01 2: 11 3: 10 Örnek: Çevrimli bir BCD kodu (doğal BCD’den farklı) Gray Kodunun patenti 1953’te Bell Laboratuvarında çalışan fizikçi Frank Gray tarafından alınmıştır. Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.12 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA İşaretsiz (Unsigned) Sayıların Kodlanması: Bilgisayarlarda işaretsiz tamsayıların ifade edilmesinde “doğal ağırlıklı ikili kodlama” kullanılır. Örnek: 215 10 = (1101 0111) 2 = 1 2 7 + 1 2 6 + 0 2 5 + 1 2 4 + 0 2 3 + 1 2 2 + 1 2 1 + 1 2 0 215/2 = 107 kalan 1 (düşük anlamlı bit “Least Significant Bit – LSB”) son basmak 107/2 = 53 kalan 1 53/2 = 26 kalan 1 26/2 = 13 kalan 0 13/2 = 6 kalan 1 6/2 = 3 kalan 0 3/2 = 1 kalan 1 1/2 = 0 kalan 1 (yüksek anlamlı bit “Most Significant Bit – MSB”) ilk basamak Sayıların Bilgisayarda Gösterilimi Bu derste tamsayıların gösterilimine ilişkin bilgiler verilecektir. Kayan noktalı (floating point) sayıların gösterilimi Bilgisayar Mimarisi dersinde ele alınmaktadır (Bkz. http://www.buzluca.info/mimari). Sayılar kodlanmadan önce işaretsiz ya da işaretli sayılarla çalışılacağı belirlenmelidir. Çünkü işaretsiz ve işaretli sayıların kodlanmasında farklı yöntemler kullanılmaktadır. 8 bit ile ifade edilebilecek en büyük işaretsiz sayı: 1111 1111 2 = 255 10 8 bit ile ifade edilebilecek en küçük işaretsiz sayı: 0000 0000 2 = 0 10Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.13 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA Pozitif ve negatif sayıları ayırt etmek için ikili sayının ilk basamaktaki en yüksek anlamlı bitine bakılır. “0” ile başlayan sayıların pozitif, “1” ile başlayan sayıların negatif olduğu kabul edilir. Pozitif sayıların kodlanmasında (işaretsiz sayılarda olduğu gibi) “doğal ağırlıklı ikili kodlama” kullanılır. Dikkat edilmesi gereken nokta sayının 0 ile başlamasıdır. Buna göre 8 bit ile temsil edilebilecek pozitif işretli sayılar: 0000 0000 ile 0111 1111 arasında (yani 0 ile +127 arasında) değişecektir. Negatif sayıların kodlanmasında 2’ye tümleme yöntemi kullanılmaktadır. Bu yöntemde pozitif bir sayının 2’ye tümleyeni hesaplandığında o sayının negatif gösterilimi elde edilmiş olur. Bir sayının 2’ye tümleyenini elde etmek için • Önce sayı 1’e tümlenir, yani 0’lar 1, 1’ler 0 yapılır, • 1’e tümlenmiş sayıya 1 eklenir. 2’ye tümleme yöntemi aritmetik işlemlerde kolaylık sağladığı için tercih edilmektedir. İşaretli (Signed) Sayıların Kodlanması: Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.14 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA 8 bitlik +5 10 : 0000 0101 1’e tümleme : 1111 1010 1 ekleme : + 1 Sonuç -5 10 : 1111 1011 Negatif Sayılara Örnekler: 2’ye tümleme işlemi bir sayının işaretini değiştirmek için kullanılır. Bir negatif sayıya 2’ye tümleme işlemi uygulandığında o sayının pozitif değeri elde edilmiş olur. 4 bitlik +7 10 : 0111 1’e tümleme : 1000 1 ekleme : + 1 Sonuç -7 10 : 1001 8 bitlik -5 10 : 1111 1011 1’e tümleme : 0000 0100 1 ekleme : + 1 Sonuç +5 10 : 0000 0101 Negatif bir sayının pozitif yapılması: Lisans: http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/ Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.15 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA İşaretli sayılar bir grafik üzerinde gösterilebilir. Aşağıda 4 bitlik sayılar gösterilmiştir. Çıkarma yönü Toplama yönü 4 bit ile ifade edilebilecek mutlak değeri en büyük negatif sayı 1000 = -8 Mutlak değeri en küçük negatif sayı 1111 = -1 8 bit mutlak değeri en büyük negatif sayı 1000 0000 = -128 Mutlak değeri en küçük negatif sayı 1111 1111 = -1 Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.16 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA Sayısal sistemlerde ikili sayılar için belli uzunlukta yerler (bellek gözleri) ayrılır. Bazı durumlarda daha az bit ile ifade edilebilen bir sayıyı daha büyük bir yere yazmak ya da daha uzun bir sayı ile işleme sokmak gerekebilir. Bu durumda kısa olan sayı uzatılır. Örneğin 4 bitten 8 bite veya 8 bitten 16 bite uzatma. Uzatma işleminde sayının işaretsiz ya da işaretli olmasına göre farklı yollar izlenir. İşaretsiz Sayılar: Sayının başına (yüksek anlamlı kısmına) gerektiği kadar sıfır ‘0’ eklenir. İkili Sayıların Uzatılması (Sign Extension) Örnek: 4 bitlik 3 10 : 0011 8 bitlik 3 10 : 0000 0011 Örnek: 4 bitlik 9 10 : 1001 8 bitlik 9 10 : 0000 1001 İşaretli Sayılar: Sayının başına (yüksek anlamlı kısmına) sayının işareti gerektiği kadar eklenir. Buna işaret uzatma (sign extension) denir. Örnek: 4 bitlik +3 10 : 0011 8 bitlik +3 10 : 0000 0011 Örnek: 4 bitlik -7 10 : 1001 8 bitlik -7 10 : 1111 1001 Örnek: 4 bitlik -1 10 : 1111 8 bitlik -1 10 : 1111 1111Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.17 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA Sayısal devrelerin yapıları 2’li sayıların kullanılmasını zorunlu hale getirmiştir. Ancak 2’li sayıların yazılması ve okunması uzunlukları nedeniyle zor olmaktadır. Bu nedenle kağıt üstündeki gösterilimlerde kolaylık sağladığı için 16 tabanında (hexadecimal) sayılar kullanılmaktadır. 16 Tabanının Kullanılması Decimal Binary Hexadecimal 0 0000 0 1 0001 1 2 0010 2 3 0011 3 4 0100 4 5 0101 5 6 0110 6 7 0111 7 8 1000 8 9 1001 9 10 1010 A 11 1011 B 12 1100 C 13 1101 D 14 1110 E 15 1111 F 2’li – 16’lı Dönüşüm: • 2’li sayı 4 bitlik gruplar halinde yazılır, • Her dörtlü için 16’lık karşılığı yazılır. Örnek: 01011101 2 = 0101 1101 (İkili - Binary) = 5 D (Onaltılı - Hexadecimal) 10 tabanına dönüşüm : 5D 16 = (5 x 16) + 13 = 93 Sonuç: 01011101 2 = 5D 16 = 93 10 16 tabanındaki sayıları göstermek için genellikle $ ve h simgeleri kullanılır. Örnek: $5D veya 5Dh. Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.18 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA Sayısal Sistemlerde Toplama ve Çıkarma İşlemleri Bilgisayarlarda tamsayı aritmetik işlemleri Aritmetik/Lojik Birim (ALB) tarafından yapılır (Arithmetic Logic Unit – ALU). Tamsayı toplama ve çıkarma işlemleri işaretsiz ve işaretli sayılar üzerinde aynı şekilde yapılır. Ancak çıkan sonucun yorumlanması işaretsiz ve işaretli sayılarda farklı olmaktadır. Farklı uzunluklarda sayılar ile işlem yaparken kısa sayının uzatılması gerekir. Uzatma işlemi işaretsiz ve işaretli sayılarda farklı olur. (Bkz. 1.15) Toplama: İşaretsiz Tamsayılar: n bitlik iki işaretsiz sayının toplanması sonucu n+1 bitlik bir sayı oluşabilir. (n+1). bit elde (carry) adını alır. a b Elde Sonuç 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 0 1 1 1 1 0 01110101: 117 + 01100011: 99 11011000: 216 Elde oluşmadı. (Elde=0) Örnek: 8 bitlik işaretsiz sayıların toplanması 11111111: 255 + 00000001: 1 100000000: 256 Elde oluştu. (Elde=1)Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.19 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA İşaretli Tamsayılar: İşlem işaretsiz sayılarda olduğu gibi yapılır. Ancak sonucun yorumlanması farklıdır. n bitlik işaretli iki sayının toplanması sonucu (n+1). bit oluşursa bu bit göz ardı edilir. Örnek: 8 bitlik işaretli sayıların toplanması 11111111: -1 + 00000001: +1 100000000: 0 Göz ardı edilir. İşaret (+) 11111111: -1 + 11111111: -1 111111110: -2 Göz ardı edilir. İşaret (-) Dikkat: Eğer n bitlik sayılarla çalışılıyorsa işaret her zaman en yüksek anlamlı bit (sağdan sola doğru sayıldığında) n. bittir (n+1. değil). Toplama: Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.20 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA İşaretli sayılarda toplama sonucu oluşan değer n bit ile gösterilemeyebilir. Örneğin 8 bit ile gösterilebilecek sayılar -128, +127 arasındadır. Oluşan sonuç bu aralığın dışına çıkıyorsa taşma oluşur. Toplama sonucunda taşma oluştuğu toplanan sayıların ve sonucun işaretinden anlaşılır. Toplamada iki durumda taşma oluşabilir: poz + poz ? neg ve neg + neg ? poz Taşma (Overflow): Örnek: 01111111:+127 + 00000010: +2 10000001: Gösterilemiyor İki pozitif sayı toplandı. Sonuç negatif çıktı. Taşma vardır. Not: n+1. bit oluşmadı. Bu bit göz ardı edilir. 10000000:-128 + 11111111: -1 101111111: Gösterilemiyor İki negatif sayı toplandı. Sonuç pozitif çıktı. Taşma vardır. Not: n+1. bit oluştu. Bu bit göz ardı edilir. Lisans: http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/ Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.21 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA Bilgisayarlar, çıkarma işlemi için çıkartılacak olan sayının işaretini değiştirip (2’ye tümleyip) diğer sayı ile toplarlar. Böylece tek bir toplama devresi ile hem toplama hem çıkarma yapmak mümkün olur. İşaretsiz Tamsayılar: n bitlik iki işaretsiz sayı arasında 2’ye tümleyen yöntemine göre çıkarma yapıldığında n+1. bit oluşursa sonuç geçerlidir, borç (borrow) yoktur. Eğer n+1. bit oluşmazsa (sıfırsa) birinci sayı ikinciden küçüktür, borç vardır. 00000101: 5 - 00000001: 1 Örnek: 8 bitlik işaretsiz sayılar ile çıkarma 00000101: 5 + 11111111:-1 100000100: 4 Elde oluştu : Borç Yok Çıkarma: 00000001: 1 - 00000101: 5 00000001: 1 + 11111011:-5 011111100: Borç(İlk sayı küçüktür) Elde oluşmadı : Borç Var 2’ye tümleme 2’ye tümleme Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.22 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA İşaretli Tamsayılar: İşaretli tamsayılar arasındaki çıkarma da, işaretsizlerde olduğu gibi 2’ye tümleyen yöntemine göre yapılır. Elde biti göz ardı edilir. Toplamada olduğu gibi işaretli sayıların çıkarılmasında da taşma olabilir. Çıkarmada iki durumda taşma oluşabilir: poz - neg ? neg ve neg - poz ? poz 00000101: 5 - 00001100:12 Örnek: 8 bitlik işaretli sayılar ile çıkarma 00000101: 5 + 11110100:-12 11111001: 2’ye tüm.:00000111:-7 İşaret 1, sonuç negatif Çıkarma: 11111101: -3 - 01111111: 127 11111101: -3 + 10000001:-127 101111110: Gösterilemiyor İşaret biti 0, Sonuç pozitif. 2’ye tümleme 2’ye tümleme Neg – poz = poz. Taşma vardır.Sayısal Devreler (Lojik Devreleri) http://akademi.itu.edu.tr/buzluca http://www.buzluca.info 1.23 2000-2012 Yrd.Doç.Dr. Feza BUZLUCA Elde (Carry), Borç (Borrow), Taşma (Overflow) Kavramlarının Özeti Elde: İşaretsiz sayıların toplanmasında oluşabilir. Sonucun n bite sığmadığını, (n+1). bitin gerekli olduğunu gösterir. Borç: İşaretsiz sayıların çıkartılmasında oluşabilir. Birinci sayının ikinciden küçük olduğunu, sonucun negatif çıktığını gösterir. 2’ye tümleyen yöntemine göre yapılan çıkarmada n+1. bit oluşursa borç yoktur. Taşma: Sadece işaretli sayılar üzerinde yapılan toplama ve çıkarma işlemlerinde oluşur. Sonucun, ayrılan bit sayısı ile ifade edilemediğini gösterir. Taşma olduğu, işleme giren sayıların ve sonucun işareti incelenerek anlaşılır. Aşağıdaki durumlar oluştuğunda taşma var demektir: poz + poz ? neg poz – neg ? neg neg + neg ? poz neg – poz ? poz