Sedimantoloji Sedimantasyon ve Levha Tektoniği SEDİMANTASYON SEDİMANTASYON VE VE LEVHA TEKTONİĞİ LEVHA TEKTONİĞİ? 1960'lı yıllara kadar sedimanter havzalar jeosenklinal teorisine göre açıklanılır ve sınıflandırıldı. ? Kay (1961), Krumbein ve Sloss (1961), Auborn (1965) tarafından yazılan klasik kitaplarda jeosenklinal teorisi tüm büyük boyutlu tanımlamaların temelini oluşturmaktaydı. GirişAncak oldukça dikkatli ve doğru bir şekilde yapılan tanımlamalara rağmen, bu teoriyi savunanlar havzaların nasıl ya da niçin oluştuğunu ve tekrarlanan yapısal stillerin ya da litofasiyes topluluklarının nasıl meydana geldiğini tam olarak açıklayamadıkları görülmüştür. Giriş? Son yıllardaki gelişmeler sedimantasyon ve levha tektoniği arasında sıkı bir ilişkinin olduğunu ve daha önce açıklanamayan pek çok problemin bu ilişkiyle açıklanabileceğini göstermiştir. ? Bu da sedimanter tektonik diye yeni bir bilimin gelişmesine sebep olmuştur. ? Son yıllarda, levha tektoniğindeki ve buna ilave olarak havza jeodinamiğindeki gelişmeler sedimanter havzaların sınıflandırılmalarının değişikliğe uğramasına neden olmuştur. Giriş? Günümüzde, global ölçekte, sedimanter havzalar levha tektoniğine göre sınıflandırılmaktadır. ? Sedimanter havzaların çoğu plaka kenarı ya da plaka içi işlevlerle açıklanabilmekte ve stratigrafileri daha kolay anlaşılır bir şekilde verilebilmektedir. Giriş? Son yıllarda bu alandaki gelişmeler havza tipleri için yeni bir terminolojinin oluşmasına sebep olmuştur. Örneğin; ? “Miyojeosenklinal" için "DİVERJAN KENAR", ? “Eojeosenklinal" için "RETROARK HAVZA" gibi terimler kullanılmaktadır. Giriş? Levha tektoniğinin esas alındığı havza sınıflandırılmasında 3 ana kriter kullanılmaktadır. 1. Üzerinde sedimanter havzanın geliştiği kabuğun tipi. 2. Sedimanter havzanın levha kenarına olan uzaklığı. 3. Levha kenarları veya levha kesişmelerinin tipi. Giriş? Levha tektoniği teorisi bu üç parametrenin zamanla değişebileceğini gösterir. ? Bu önemli bir gözlemdir. ? Zira bu gözlem birden fazla ya da farklı orijinli havzaların aynı orojenik kuşakta yan yana bulunabileceğini gösterir. ? Jeosenklinal teorisinde karşılaşılan bir çok problem böyle bir "MOBİLİST" yaklaşımla çözülebilir. GirişIraksayan Yakınsayan Transform Giriş? Miali (1984)'de sedimanter havzaları aşağıdaki şekilde sınıflandırmıştır. 1.Iraksayan (diverjan) kenar havzalar. 2. Yakınsayan (konverjan) kenar havzalar. 3. Transform veya transcurrent fay havzaları. 4. Kıtasal çarpışma ve süturlanma sırasında gelişen havzalar. 5. Kratonik havzalar. Sedimanter havzaların sınıflandırılmasıIraksayan (diverjan) Kenar Havzalar ? Deniz tabanı yayılmasının bir sonucu olarak, riftleşmenin ve ayrılmanın meydana geldiği yerlerde belirgin bir havza grubu oluşur. ? Bu yapıdaki kıtasal kenarlar “Iraksayan” (diverjan) ya da "Pasif" kenar olarak adlanırlar. Iraksayan (diverjan) Kenar Havzalar ? Günümüz okyanuslarında yayılma merkezleri okyanus sırtlarıyla belirlenir. ? Sırtlar boyunca levhalar birbirinden uzaklaşacak yönde hareket ederler ve gelişen boşluklar sıcak ve kısmen eriyik haldeki manto malzemesiyle doldurulur. ? Böylece yayılma süresince okyanus sırtlarının her iki yanında gittikçe gerileyen yeni bir okyanusal kabuk oluşur. Iraksayan (diverjan) Kenar Havzalar ? Yeni gelişen okyanus kabuğu üzerinde zamanla bir sedimantasyon başlar. ? Bu sedimantasyon organik veya inorganik bir kaynaktan beslenir. ? Kıta ve okyanus adalarından uzakta çökel kaynağını okyanusların yüzey sularında yaşayan pelajik organizmalar oluşturur. ? Kıtalara yakın yerlerde ise bu kaynağı karalardan ayrışma sonucu türeyen kum ve killer ile kara veya denizaltı volkanizması püskürükleri oluşturur. Iraksayan (diverjan) Kenar HavzalarIraksayan (diverjan) Kenar HavzalarIraksayan (diverjan) Kenar Havzalar ? Yayılma merkezleriyle ilgili sedimantasyon 6 ortamda incelenir: 1. Aktif okyanus sırtları (Spreading Ridges) 2. Pasif sırtlar (Aseismic Ridges) 3. Volkanik denizaltı tepeleri (Seamounts) 4. Okyanus platoları 5. Okyanus havzaları. 6. Pasif kıta kenarı (Passive continental margins)Yakınsayan (Konverjan) Kenar Havzalar ? Konverjan kenar havzalar aktif magmatik yay ve dalma-batma zonlarıyla ilişkili havzalardır ve coğrafik konumlarına göre; ? Hendek ? Yay önü ? Yay içi ? Yay ardı havzalar olmak üzere 4'e ayrılırlar.Yakınsayan (Konverjan) Kenar Havzalar ? Hendek ve dış yay bölgelerini kapsayan hendek havzaların çökelleri çoğunlukla kalın, mineralojik ve dokusal yönden olgun değildir. ? Tektonik özellikleri sebebiyle bindirme ve faylarla dilimlenmiş ve yönlenmiş olarak gelişir ve daha da kalınlaşır. ? Sedimentler daha çok türbiditik niteliklidir. Yakınsayan (Konverjan) Kenar Havzalar ? Günümüzde, stratigrafik sütunda yer alan bir çok deforme fliş, melanj ve pelajik çökeller okyanus tabanı veya dalma-batma zonunda gelişmiş hendek çökelleri olarak yorumlanmaktadır.Yakınsayan Plaka SınırlarıYakınsayan (Konverjan) Kenar Havzalar Kıtasal - Okyanusal levha yakınsaması Okyanusal- okyanusal levha yakınsamasıYakınsayan (Konverjan) Kenar HavzalarYakınsayan (Konverjan) Kenar Havzalar Yay önü havzalar: ? 50-100 km genişlikte ve 5000 km.ye varan uzunlukta gelişebilirler. ? Bu havzalarda 5000 m.ye varan kalınlıklarda bir çökelime rastlamak olağandır. ? Havzadaki çökeller, genellikle hendek - dış yay birimleri üzerinde uyumlu veya genellikle tektonik olarak bulunurlar. Yakınsayan (Konverjan) Kenar Havzalar ? Bu çökeller; ? Dış yay ve çevre kıtalardan kaynaklanır. ? Magmatik yaya doğru volkanik kayaçlara yanal olarak geçiş gösterirler. ? Çoğunlukla türbidit, delta veya alüvyal niteliktedirler. Yakınsayan (Konverjan) Kenar Havzalar Yay içi havzalar: ? Dalma-batma zonunda, dalan levhanın 100-150 km.lik bir derinliğe daldığı yerlerde üzerleyen ve dalan levhanın kısmi ergimesi, aktif magmatik yayların gelişmesini sağlar. ? Bu yaylar dalma-batma zonunun eğimine bağlı olarak karaya doğru hendekten en az 100 km ötede gelişir.Yakınsayan (Konverjan) Kenar Havzalar ? Mağmatik yay kuşağı içerisinde kenarları faylı, irili- ufaklı bir takım havzalar gelişir ? Bu havzalar çoğu kez düşük potasyumlu bazaltik ve andezitik kayaçlardan türemiş çökeller içerir. ? Bazen kalkalkalen, silisli lav ve tüfler de içerirler. ? Tropikal bölgelerde üzerlerinde saçak veya set resifleri barındırırlar.Yakınsayan (Konverjan) Kenar Havzalar Yay-ardı havzalar: ? Mağmatik yayı üzerleyen levha tarafında gelişen havzalardır. ? Üzerinde yer aldıkları kabuk cinsine ve dalan levha (Vd) ile üzerleyen (Vü) levhanın göreceli hızlarına bağlı olarak yayardı havzalar üçe ayrılır:Yakınsayan (Konverjan) Kenar Havzalar 1.Gerilmeli yay-ardı havzalar; Vü >> Vd 2. Sıkışmalı yay ardı havzalar; Vü <