Sedimantoloji Sedimanter Ortamlar ve Fasiyesler SEDİMANTER ORTAMLARI VE FASİYESLER 1Belirli fiziksel, kimyasal ve biyolojik koşullara sahip olan, bu özellikleri ile bitişik alanlardan ayırt edilebilen ve sedimanların çökelmesine uygun su üstü veya su altındaki jeomorfolojik bir bölge" olarak tariflenmektedir. Sedimanter Ortam 2Arazide geometri, litoloji, tortul yapı, paleoakıntı örnekleri ve fosil içerikleri ile tanımlanan ve bu özellikleriyle diğerlerinden ayırt edilen stratigrafik birimleri ifade eder. Şöyle ki: Bir tabaka veya tabaka grubu, altındaki veya üstündeki tabaka veya tabaka grubundan litoloji, doku, katmanlaşma, sedimanter yapılar ve fauna içeriği vs. ile ayrılıyor ise bu kayaçların alt üstündeki kayaçlardan farklı fasiyeste geliştikleri söylenebilir. 3 Sedimanter FasiyesSedimanter fasiyesler sedimanter ortamların bir ürünü olup, onlarla karıştırılmamalıdır. 4Alüvyal yelpazeler Lagün Bariyer adası Denizaltı kanyonu Abisal yelpaze Derin deniz tabanı Yamaç Denizel ortamlar Denizel ortamlar Kıyı çizgisi Kum kumulu Karasal ortamlar Karasal ortamlar Buzullar Resif Şelf Göl Delta Nehir kanalı Taşma düzlüğü 5Sedimanter ortamlar ve sedimanter fasiyesler arasındaki ilişki 6Tek bir depolanma fasiyesine dayanılarak iyi bir ortamsal yorumlama yapmak hemen hemen imkansızdır. Örneğin: Çapraz katmanlı kumtaşları hem rüzgar hem de su akıntılarıyla oluşturulabilir. Su akıntılarıyla oluşturulan çapraz katmanlaşmalı kumtaşları da plajlarda, nehirlerde, gel-git kanallarında, sığ-denizel şelf ortamlarında vs. çökeltilmiş olabilir. 7İyi bir ortamsal yorumlama için tek bir fasiyesten ziyade, fasiyes topluluklarının ve parametrelerin çalışılarak ortaya konulması gerekir. 8Litofasiyes: Fasiyeslerin renk, doku ve sedimanter yapılar gibi fiziksel özelliklere göre ayırt edilerek tanımlanması. Biyofasiyes: Fasiyeslerin paleontolojik özelliklerine göre ayırt edilerek tanımlanması. 9Kökensel olarak güncel veya eski sedimanter işlev ve ortamlarla birbirine bağlanmış olan üç boyutlu litofasiyes topluluğunu ifade etmektedir. Bir başka deyişle, depolanma sistemleri “ benzer depolanma koşulları altında çökelmiş litofasiyeslerin üç boyutlu topluluğu"dur. Bu tanımlardan da anlaşılacağı gibi bir depolanma sisteminde bir veya birden fazla sedimanter ortam söz konusu olabilmektedir. Ortamlar alt ortamlara, fasiyesler de alt fasiyeslere ayrılabilirler. 1 0 Depolanma sistemiFasiyesler arasındaki yanal ilişkiler Yanal devamlılık prensibini hatırlayarak, tabakalar depolanma havzasının kenarlarında: ? Kamalanarak ve/veya ? Yanal derecelenmeyle son bulurlar. 1 1Fasiyesler arasındaki yanal ilişkiler Kamalanmalar ve yanal derecelenmeler birbirine bitişik farklı depolanma ortamlarını işaret eder. Bunlar ayrıca farklı fiziksel, kimyasal ve biyolojiksel özellikli sedimanter gövdeleri sonuçlar. 1 21 3Moenkopi Form. Shinarump Kong. Chinle Form. Wingate Formasyonu Shinarump konglomeralarının görüntünün merkezinde nasıl kamalandıklarına dikkat ediniz (okla gösterilmiş). 1 4Örneğin: Kontinental şelfler üzerinde, eş zamanlı olarak: ? Kıyıya yakın yüksek enerjili ortamlarda kumlar birikirken, ? kıyı ilerisi düşük enerjili ortamlarda çamurlar ve karbonatlar tortulaşacaktır. 1 51 6Denizel bir transgresyon sırasında kara yönüne doğru her bir fasiyesin kayaçları giderek gençleşir. Aynı özellikteki bir kayacın gövdesi: Dereceli olarak farklı zamanlarda ve farklı yerlerde depolanmıştır. Bu durum, o kayacın yaşının bir yerden diğer bir yere doğru giderek değiştiğini ifade eder. 1 7 Denizel TransgresyonlarZaman çizgileri 1 8Denizel Transgresyonlar Yanal olarak bitişik her bir depolanma ortamı bir sedimanter fasiyes üretir. Bir transgresyon sırasında, Kıyıya yakın ortamlarda depolanmış olan fasiyesler kıyı ilerisi ortamlarda birbirlerinin üzerine gelirler. 1 9Zaman çizgileri 2 0Kumtaşı Şeyl Kireçtaşı Yaygın bir transgresyon sırasında depolanmış üç farklı formasyonu gösterir fotoğraf 2 1a b c d 2 2Denizel Regresyon Denizel bir regresyon sırasında; deniz seviyesi karaya göre alçalırsa kıyı çizgisi ve ortamlar kıyı çizgisine paralel olarak denize doğru hareket eder. 2 3a b c 2 4Denizel bir regresyon denizel bir transgresyonun tersidir. Denizel bir regresyonda; Kıyı ilerisi fasiyesleri üzerleyen kıyıya yakın fasiyeslerin deniz yönüne doğru yaşları giderek gençleşir. Denizel Regresyon 2 5Genç şeyl Yaşlı şeyl 2 6Johannes Walther (1860-1937) yanal olarak bulunan fasiyeslerin düşey istiflerde de mevcut olduğunu tespit etmiştir. Bu durum Walther Kanunu olarak ifade edilmektedir. Şöyle ki; Birbirleriyle uyumlu düşey istiflerdeki fasiyesler yanal yönde bir diğeriyle yer değiştirmektedir. Walther Kanunu denizel transgresyon ve regresyonlara uygulanır. Walther Kanunu 2 7Zaman çizgileri Yaşlı kara yüzeyi 2 8Akarsu Plaj Kıyı yüzeyi Açık şelf Transgresyon denizi kıyı çizgisinin karaya doğru yer değiştirmesini sonuçlar Regresyon denizi kıyı çizgisinin denize doğru yer değiştirmesini sonuçlarTransgresyon ve regresyonun nedenleri Kıtaların yükselmesi; regresyona neden olur. Sübsidans transgresyona neden olur Yaygın buzullaşma (çok büyük miktarlardaki suyun buzullarda donması nedeniyle) regresyona neden olur 3 0Transgresyon ve regresyonun nedenleri Hızlı deniz tabanı yayılması; Okyanus-ortası sırt sistemi genişler ve deniz suyu kıtalara doğru yer değiştirir. Bu nedenle, transgresyona neden olur. Yavaşlayan deniz-tabanı yayılma oranı; Okyanus havzalarının hacmi artar ve regresyona neden olur. 3 1Sedimanter ortamların sınıflaması Sedimanter ortamlar günümüze kadar pek çok yerbilimci tarafından görünüşte farklı, fakat içerik olarak birbirine benzer şekillerde birçok defa sınıflandırılmışlardır. 3 2Birincil depolanma yerleşimi Ana ortam Alt ortam Karasal *Akarsu *Alüvyal yelpaze *Örgülü akarsu *Menderesli akarsu *Çöl *Göl *Buzul *Delta *Plaj/bariyer bar *Haliç/lagün Gel-git düzlüğü Neritik *Delta düzlüğü *Delta önü *Delta ilerisi Geçiş Denizel Okyanusal Şelf **Organik resif Yamaç Derin okyanus düzlüğü 3 3 * Belirgin olarak silisiklastik tortulaşma ** Belirgin olarak karbonat tortulaşmasıKarasal ortamlar belirgin olarak nadiren fosil içeren, özellikle hiçbir denizel fosil içermeyen, silisiklastik tortulardan oluşurlar. Bununla birlikte, daha az oranlarda, tatlı su kireçtaşları ve evaporitler gibi silisiklastik olmayan tortular da karasal ortamlarda oluşabilir. Karasal Ortamlar 3 4Akarsu (Flüviyal) Alüvyon yelpazesi Örgülü akarsu Menderesli akarsu Çöl (Eoliyen) Göl ve Buzul ortamları olmak üzere beş ana ortamla temsil edilirler. Karasal Ortamlar 3 5