Grafik Ses (audio) Dosyaları 40 GRAF İK ve AN İMASYON Alakoç 5. SES (AUDIO) DOSYALARI 5.1. Ses Dosyaları Sıkı ştırma algoritmaları geli ştirilmeden önce bilgisayarlardaki sesler wav, pcm, voc, au, snd gibi formatlardı. Bu formatlar, her türlü sesi istenilen örnekleme oranında, mono ya da stereo olarak saklayabilirler. Bu formatların dı şında yer alan mod ve midi dosyaları da, özel ses formatlarıdır. Midi dosyaları, ses kartının üzerinde yer alan midi sentezcisinin anlayabilece ği özel bir dili kullanarak ses üretir. Midi formatında insan sesi gibi do ğal sesler kullanılamaz. Sadece midi dosyasını çalacak olan bilgisayarın ses kartında tanımlanmı ş olan enstrümanların çıkarabildi ği sesler kullanılabilir. Önceleri Amiga bilgisayarlarında görülen, daha sonraları PC'lerde de popüler olan mod formatı da aslında wav yada voc formatındaki örnekleri belli bir sıra ve düzen içerisinde çalabilen bir dildir. Bu dil aynı anda 8 farklı kanaldan örnekleri çalı ştırarak, normal ses dosyaları kalitesinde ama daha az yer kaplayabilen müzik dosyaları olu şturur. Midi ve mod formatları insan sesi gibi do ğal sesleri depolamak için tasarlanmadıklarından, ço ğunlukla sadece müzik amaçlı kullanıldılar. Di ğer formatlara göre oldukça az yer kaplasalar da ses kaliteleri ço ğunlukla çok yer kaplayan di ğer ses formatlarının kalitesine ula şamıyordu. Wav, pcm, voc ve di ğer ses formatları, sesi depolarken insan kula ğının duyamayaca ğı ses frekanslarını da depolayarak dosyanın boyunun şi şmesine yol açarlar. Bu formatlarda CD kalitesinde 3-5 dakikalık bir ses kaydının saklanabilmesi için 50 ila 70 MB arasında bir hard disk alanı gerekmektedir. Bu nedenle; bu boyutlardaki dosyaların saklanabilmesi için devasa hard diskler ve depolama alanları gerekmektedir. Bir müzik CD'sinin tamamen hard diske kopyalanması için de yakla şık 650 MB bir alana gereksinim duyulmaktadır. 5.2. Ses Dosyası Türleri wav ------- Herhangi bir sıkıstırmaya u ğramamı ş ses dosyalarıdır. Bu nedenle boyutları çok büyüktür ve müzik dosyaları için pek terçih edilmezler mp1 ------- Eski bir sıkı ştırılmı ş müzik dosyası formatıdır. Wav dosyalarına göre daha az yer kaplamakla birlikte müzik kalitesi daha yüksektir. Günümüzde neredeyse hiç kullanılmamaktadır. mp2 ------- Mp1 in geli ştirilmi ş halidir. mp3 ------- Günümüzün en çok kullanılan müzik dosya formatıdır. Yukarıdaki dosyalara göre hem daha az yer kaplar, hem de sıkı ştırma sırasında kaliteden en az şekilde ödün verdi ğinden müzik kalitesi çok yüksektir. BÖLÜM 5 41 GRAF İK ve AN İMASYON Alakoç mpx ------- Mp3 ün geli ştiricilerinin hazırladı ğı yeni bir ses dosyasıdır. mp3 e oranla hem daha az yer kaplar, hem de daha kalitelidir. Fakat henüz yaygınla şamamı ştır. wma ------- Microsoftun mp3 e rakip olarak çıkarttı ğı bir dosya formatıdır. Buda di ğerleri gibi maksimum sıkı ştırma ve kalite oranına ula şmaya çalı şmaktadır. vqf --------- Neredeyse ço ğu bilgisayar kullanıcılarının adını bile duymadı ğı bir dosya türüdür. Fakat mp3 ten ve wma dan daha az yer kaplamakta ve kaliteden de çok az miktarda ödün vermektedir. 5.3. Ses Dosyası Büyüklükleri Bir ses dosyasının büyüklü ğü a şa ğıdaki de ğerlerin örneklenmesine ba ğlıdır: Sıklık: Örneklemin kalitesini belirleyen de ğer (frequency) - (11, 22, 44 KHz) Mono/stereo: Sesin derinli ğini (1 veya 2 kanal) olu şturan de ğer Çözünürlük: Kayıdın düzeyini belirleyen de ğer (resolution) (8 bit-256, 16 bit-64K) Bir ses dosyasının büyüklü ğü şu şekilde hesaplanabilir: k = kanal sayısı (mono - 1 kanal, stereo - 2 kanal) y = KHz cinsinden sıklık de ğeri z = zaman (saniye) b = bytes (8 bit için 1 – 16 bit için 2) Dosya Büyüklü ğü = k * y * z * b Örne ğin; 44KHz, stereo ve 16 bit çözünürlük de ğerlerinde kaydedilmi ş 1 dakika uzunlu ğundaki bir dosyanın büyüklü ğü (2 k * 44000 hz * 60 sn* 2 = 10,560,000 bytes) yakla şık 10 MB olacaktır. 5.4. Görüntülere Ses Dosyası Eklenmesi Görüntü kaydı yapılırken aynı zamanda ses kaydının da yapılması durumda böyle bir i şleme gerek duyulmamaktadır. Mevcut olan sessiz bir görüntüye sonradan ses eklemek mümkündür. Yalnızca ses kaydı için kullanılabilecek programlara TechSmith DubIt, Microsoft Sound Recorder, Lotus ScreenCam gibi programlar örnek olarak verilebilir. Ses dosyaları “au” ve “wav” gibi dosya formatlarında olabilir. Varolan bir görüntü dosyası ile bir ses dosyası Adobe Premier vb. gibi yardımcı yazılımlar aracılı ğı ile birle ştirilebilir. Ayrıca görüntü dosyası seyredilirken seslendirme yapabilmek de mümkündür. 5.5. Multimedya (Çoklu Ortam) Ses Dosyaları ve Düzey Standartları Bilgisayarlarda kullanılan çoklu ortam sesleri için kullanılan ba şlıca iki dosya türü vardır : Midi (.MID) ve dalga (.WAV). Dalga dosyalarının avantajı herhangi bir çoklu ortam bilgisayar sisteminde güvenilir biçimde yeniden üretilebilir olmalarıdır. Dalga dosyaları ses CD'leri gibi ses kaydedici özelliktedir. Çalınan sesin niteli ği kullanılan aletlere ba ğlı olsa da sesler asıl niteliklerini asla kaybetmezler : örne ğin insan sesi yine insan sesine benzer, a şırı de ği şikli ğe u ğrayıp deforme olmaz, anla şılmaz biçime gelmez. 42 GRAF İK ve AN İMASYON Alakoç MIDI dosyalar ise nota sayfalarına benzer. Müzi ğin nasıl ve hangi enstrüman tarafından çalınaca ğını belirtirler. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, aynı notaların farklı orkestralar tarafından farklı biçimde yorumlanabilece ği gerçe ğidir. MIDI dosyalar sadece müzi ği tanımladıkları için dalga dosyalarına göre daha az yer kaplarlar. Bu avantajdan yararlanmak için çoklu ortamlar sesleri MIDI tipinde saklanırlar. Genel MIDI standartlarını destekleyen Windows 95, ses dosyalarının do ğru enstrümanlarca çalınmasını sa ğlar. Ama insan sesinin insan sesi olarak çalınabilece ğini garanti edemezler. Ses kalitesi ses kartının yetenekleri ile birebir orantılıdır. MIDI dosyaların gerçek seslere dönü ştürülebilmesi için fm sentezi ile ses benzetimi yapılır. Fm sentezi ile elde edilen sesler istenen seslerin ancak dü şük nitelikli birer kopyasıdırlar. Sesleri tam anlamıyla çevirebilmek için ses kartının enstrümanların örnek seslerini sa ğlayan bir dalga tablosuna sahip olması gerekir. 5.6. MP3 (Motion Picturas Experts Group) Ses Formatı Yurt dı şında yapılan ara ştırmalar ve Türkiye'deki örnekler, bundan 5 sene öncesine kadar bilgisayarların yaygınla şmasındaki en önemli rolü oyunların oynadı ğını gösteriyordu. İnsanlar, çevrelerindeki ki şilere bilgisayarı i ş amaçlı satın aldıklarını söyleseler de, çoğu zaman öncelikli amaçları bilgisayarda oyun oynamak, daha sonra da bilgisayarı i ş veya e ğitim amaçlı kullanmaktı. İnternetin yaygınla şmasıyla bilgisayarın satı şlarında ya şanan artı ş, önceleri İnternet üzerinde yer alan farklı chat (sohbet) ortamları ile açıklandı. İnternet üzerinde sessiz ve derinden yaygınla şan farklı bir sıkı ştırma algoritması zaman içerisinde yapılan bu açıklamaların de ği ştirilmesine yol açtı. Artık İnternet ve bilgisayar kullanımını arttıran etmenler arasında daha önceleri kimsenin tahmin bile edemeyece ği bir sıkı ştırma algoritmasının adı s ıkça geçiyor. Bu sıkı ştırma algoritması, daha önceleri görüntü sıkı ştırmada kullanılıyordu. Kayıplı s ıkı ştırma yaparak gereksiz verileri atan ama sıkı ştırılan dosyalar üzerinde gözle fark edilemeyecek kayıplar sa ğlayan Mpeg algoritmaları, daha sonraları ses dosyaları üzerinde kullanılmak üzere geli ştirildi. Bu gelişmeler sonucunda ortaya önceleri mp2 daha sonraları da mp3 standartları çıktı. Mp3 kelimesi, MPEG Layer 3'ün kısaltmasından olu şmu ştur. (MPEG=Motion Pictures Experts Group). Yepyeni bir müzik formatıdır. Sıkı ştırma algoritmaları geliştirilmeden önce bilgisayarlarda ses örnekleri wav, pcm, voc, au, snd gibi formatlarda saklanırdı. Bu formatlar sesi depolarken insan kula ğının duyamayaca ğı ses frekanslarını da depolayarak dosyanın şi şmesine yol açarlardı. Bu formatlarda CD kalitesinde 3-5 dakikalık bir ses kaydının saklanabilmesi için 50 ila 70 megabyte arasında bir sabit disk alanı gerekirdi. Mp3 sıkı ştırma formatı tüm basitli ğiyle Internet'te yaygınla şmaya ba şladı ğında CD kalitesinde müzik dosyalarının sabit disklerde eskiye nazaran daha fazla sıkı ştırılarak daha az yer kaplar hale geldi ve yaygınla ştı. Tüm Internet kullanıcıları kendi evlerinde ve ofislerinde bu sıkı ştırma algoritmasını kullanan sıkı ştırıcı yazılımlar kullanarak CD'lerini, kasetlerini Mp3 formatına dönü ştürdü. 43 GRAF İK ve AN İMASYON Alakoç MP3 ile, CD kalitesindeki şarkılar yakla şık 1/12 oranında sıkı ştırılabilir. Örne ğin, bir şarkı CD'sindeki, yakla şık 60MB civarındaki 5 dakikalık bir şarkı s ıkı ştırılarak MP3’e çevrilirse kalitesinden hiç bir şey kaybetmeden yakla şık 5MB ‘a kadar dü şebilir. Bu durumda bir MP3 Cd’sine, bu formatla yakla şık 12 saatlik kayıt sı ğdırılabilir. Bilgisayarda MP3 dosyaları dinlemek için MP3 Player denilen bu tür dosyaların dinlenebilece ği programlara gereksinim duyulur. 5.7. MP3 Yasal mıdır ? İlk önceleri oldukça masumane görülen bu i şlem kullanıcıların kendi yaptıkları mp3 dosyalarını arkada şlarına ve dostlarına da göndermesiyle farklı bir boyuta ula ştı. Bu formatı kullanan player (çalıcı) ve sıkı ştırıcı yazılımların ço ğalmasıyla artık Mp3- mania adı verilen çılgınlıktan bahsedilmeye ba şlandı. Bu çılgınlı ğı körükleyen yazılımlar tüm İnternet üzerinde ço ğu zaman shareware olarak yayılırken, mp3 formatında sıkı ştırılmı ş müzik dosyaları gizli kapaklı olarak İnternet üzerinden da ğıtılıyor. Mp3 dosyalarının CD ve kaset satı şlarını olumsuz yönde etkilemeye ba şlaması dolayısıyla Mp3 dosyaları ilk zamanki gibi yaygın olarak da ğıtılamıyorlar. Ama İnternet'in sınırlanılamayan bir ortam olması dolayısıyla, bu dosyaların da ğıtımı çok belirgin olmasa da halen bazı İnternet siteleri üzerinden yapılabiliyor. İnternet'in bu i şte pazarlama unsuru olarak kullanılabilmesi amacıyla, artık müzik üreticileri de yeni çıkacak albümlerinden bazı parçaları süreleri kısaltılmı ş da olsa yayınlayarak, tıpkı radyolarda oldu ğu gibi albümlerin tanıtımında kullanıyorlar. İnsanlar her ne kadar yasal olmasa da kendi evlerinde gigabyte'lar boyutlarına ula şacak miktarlarda mp3 dosyaları barındırıyorlar. Bilgisayarlara ikinci bir hard disk alımında geçerli sebepler arasında artık mp3 en üst sıralarda yer alıyor. Ço ğu İnternet kullanıcısı saatlerini İnternet'ten güncel ve hit parçaların mp3 dosyalarını aramak ve indirmekle geçiriyor. Ba şta player'lar olmak üzere ard arda mp3 programları yazılıyor. Bu programlar için plugin adı verilen eklentiler geli ştiriliyor. Mp3 çılgınlı ğının ula ştı ğı en son noktada MP3man'ler. MP3man'ler artık walkman gibi ufak boyutlarda, bir kulaklıkla dinlenilebilecek şekilde tasarlanıyorlar. Bilgisayardan Mp3man'e aktarılan mp3 dosyaların mp3man üzerinde yer alan flash hafızaya yazılıyor. 30, 45 ve 60 Mb'lık kapasitelere sahip olan Mp3man'lere istenilen her türlü parça ard arda kaydedilerek hit list parçaları ard arda dinleyebilmek mümkün oluyor. Sınırsız kayıt özelli ği sayesinde her zaman bilgisayara ba ğlanılarak istenilen parçalar silinerek yerine yenileri kayıt edilebilir. 5.8. Real Audio/Video Real Audio, internet üzerinde "sürekli" ses iletimini sa ğlayan bir teknolojidir. Bu format, özellikle çok yer kaplayan "WAV" ya da "AU" gibi ses formatlarının yerini almı ştır. Kullandı ğı algoritmalar sayesinde ses verileri oldukça küçük birimlere sıkı ştırılabilmektedir. Real Audio formatı, özellikle Internet üzerinde canlı yayın yapan radyo sitelerinde yaygın olarak kullanılmaktadır. Şu an, real video kullanarak internet üzerinde yayın yapan TV istasyonları olu şmaya ba şlamı ştır. Ancak, ortalama olarak, ba ğlantı hızlarının hala yetersiz oldu ğu söylenebilir. 44 GRAF İK ve AN İMASYON Alakoç Denemek için, ülkemizdeki TV kanallarından : http://www.kanald.com.tr/, http://www.showtvnet.com.tr/ ve radyo kanallarından http://www.radio.metu.edu.tr/ adreslerine ula şabilirsiniz. İlgili sitede, Radyo ODTÜ real audio formatında 24 saat yayın yapmaktadır. Ayrıca, Internet’te KentFM, PowerFM gibi birçok radyo sitesi bulunmaktadır. 5.9. Resim ve Ses Dosyalarına Virüs Bula şabilir mi? Virüsler, temel olarak, bilgisayar program / programları parçalarıdır ve bilgisayarın CPU'sunda i şlenmektedir. Grafik ve ses formatları ise (en azından bilinen formatların tamamına yakını) sadece statik yapıda verilerden (data) olu şur. İçlerinde hiç çalı ştırılabilir kod yoktur. Bu yüzden de virüs ta şımaları imkansızdır. E ğer bir resim formatını okumaya çalı ştı ğınızda bilgisayarınız kilitleniyorsa bunun muhtemel sebebi; resim formatı bozuk veya resim görüntüleyen programda bir sorun var demektir.