Genel Biyoloji Sinir Sistemi S İ N İ R S İ STEM İ S İ N İ R S İ STEM İ Canl larda i ç ten ve d ştan gelen uyar lar alan ve de ğ erlendi ren, tepki olu şumunu sa ğ layan sistemdir. a) Bir H ü crelilerde Sinir Sistemi : Sinir sistemi yoktur. Uya r lar h ü cre y ü zeyindeki resept ö rlerle al n p; kam ç , sil gibi tep kime yap lar na iletilir. Terliksi hayvanda sinir telcikleri vard r. b) Omurgas z Hayvanlarda Sinir Sistemi: Hidra, deniz ana s ve mercanlarda merkezi sinir sistemi yoktur. Fakat sinir tel lerinden olu şan sinir a ğ bulunur. Si nir h ü creleri sinaps yap madan birbirine de ğ erek bir a ğ olu şturur. Canl b ü t ü n v ü cudu ile tepki g ö sterir. Yass solucan, toprak solucan ve b ö cekler de v ü cut boyunca uzanan ip merdiveni şeklinde sinir sistemi vard r. Ayr ca beyin g ö revi yapan bir ç ift ba ş ganglionu vard r. c) Omurgal Hayvanlarda Sinir Sistemi: Bal klardan meme lilere do ğ ru geli şen bir merkezi sinir sistemi g ö r ü l ü r. Memeli lerde beyindeki k vr mlar daha fazlad r. Uyar far alan yap lara resept ö r denir. Resept ö rler; - Belirli bir b ö lgede top lu veya da ğ n k olabilir. - Y ü zeye yak n veya derinde olabilir. - Fiziksel veya kimyasal olarak uyar labilir. - Sinir doku veya epitel dokudan olu şabilir. - E şik şiddetindeki uyanlarla uyar l rlar. Uyar lar sonucu tepki olarak harekete ge ç en yap lara efekt ö r denir. Efekt ö rler kas veya bez olabilir. Sinir h ü crelerine n ö ron denir. N ö ronlar g ö vde ( ç ekirdek ve si-toplazma) ve uzant lardan (Akson ve dentrit) olu şur. Dentrit : K sa, ç ok ve uyar lar g ö vdeye getirir. Akson : Uzun, tek ve uyar lar g ö vdeden g ö t ü r ü r. Schwann H ü creleri : Miyelin k l f olu şturur. Ranvier Bo ğ umu : Miyelin k l fs z b ö lgedir. Mivelin K l f : Aksonu izole eder. İ letim h z miyelinlilerde 120 m/s, miyelinsizlerde 12 m/s dir. G ö revlerine g ö re üç ç e şit sinir h ü cresi vard r: 1. Duyu N ö ronu: Uyar lar resept ö rlerden al r ve merkezi n ö ronlara iletir. 2. Motor N ö ron: Merkezi sinirlerde olu şturulan tepkiyi ilgili efekt ö rlere (kas ve bez) iletir. 3. Ara (Merkezi) N ö ron : Uyar lara cevap olu şturan veya olu şturmayan veya yeni uyar olu şturan sinirlerd ir. Uyar lar ç ift y ö nl ü olabilir. G ö r ü n üş lerine g ö re, üç ç e şit sinir h ü cresi vard r. a) Tek Kutuplu: H ü crede bir tane uzant vard r. b) İ ki kutuplu : Akson ve dentrit kar ş l kl u ç lardan ç kar. c) Ç ok kutuplu : Ç ok say da uzant ç kar, akson bir, dentrit ç ok say dad r. Uyar lara tepki; Uyar -> Resept ö r — > Duyu siniri -> Ara sinir — > Motor sinir — > Efekt ö r -> Tepki şeklinde olu şur. Sinir h ü crelerinde impuls iletimi tek y ö nl ü d ü r ve bu y ö n dent-ritten akson'a do ğ rudur. Uyar lar n Al nmas : Uyar lar resept ö r lerle al n r. Uyar lar n al nmas i ç in uyar n n en az e şik şiddetinde olmas gerekir. Uyanlar; - E şik şiddetinin alt nda ise al nmaz. - E şik şiddetinde ise al n r ve impuls olu şur. - E şik şiddetinden b ü y ü kse ç ok say da ve b ü y ü k impuls olu şur. - E şik şidde tinin ç ok ü st ü nde ise yine al nmaz. impuls iletim h z sabittir de ğ i şmez, fakat say s ve şiddeti de ğ i şebilir. Uyar n n şiddeti, frekans ve s ü resi artarsa impuls say s ve şiddeti artar. Bu da tepki şiddetini art r r. İ mpuls Ta ş nmas : Dinlenmekte olan s inir h ü crelerinin d ş (+)'d r. Bunu sa ğ layan d şar daki ç ok say da Na + ve az say daki Cr'dir. Oysaki i ç (-)'dir. Bunu da sa ğ layan i ç teki ç ok CI" ve az K + d r. Buna polarize hal denir. Aktif ta ş ma ile sa ğ lan r. Uyar olu ştu ğ unda aktif ta ş ma yap lamaz. N a + i ç eri, K + d şa r ç kar. Na + n n giri şi K + n n ç k ş ndan h zl oldu ğ undan y ü k ler yer de ğ i ştirir. Buna depolarize denir. Bir s û re sonra sinir h ü cresi eski haline gelir. Buna da repolarizasyon denir. Sinaps : Sinir h ü creleri aras ndaki bo şluklard r. Si nir h ü creleri birbirine de ğ mez. Uyar lar bir sinirden di ğ erine veya efekt ö re sinapslardan kimyasal olarak n ö rotransmitter maddelerle ak tar l r. Sinapslarda; : - Uyar lar kimyasal olarak ileti lir. - N ö rotransmitter maddeler salg lan r. (Histamin, dopamin, seratonin, asetil kolin ve n ö radrenalin vs.) - Ekzositoz ve endositoz olur. - Se ç ici diren ç vard r. Baz uyar lar durdurulur. Baz uyar lar h zland r l r. - S ü re kayb vard r, impuls iletim h z d üş er. İ NSANLARDA S İ N İ R S İ STEM İMERKEZ İ S İ N İ R S İ STEM İ Beyin ve omurilikten olu şur. Merkezi sinirler bulunur. 1. Beyin : Beyin, kafatas i ç inde ve üç zarla ö rt ü l ü d ü r. a) Sert Zar : Kafatas na i ç ten yap ş k ve sert zard r. D ştan ge len darbelere k ar ş beyni korur. b) Ö r ü mceksi Zar : Sert zar ile ince zar aras nda bulunur. Ba ğ dokusu liflerinden olu şur. Aras nda beyin omurilik s v s (BOS) bulunur. Bu s v ; - Beyni mekanik etkilerden korur. - Kan ile h ü creler aras nda madde al şveri şini sa ğ l ar. - İ yon de ğ i şiminin dengede kalmas na yard m eder. c) İ nce zar : En i ç teki zard r. Beyne yap ş kt r. Kan damarlar bulunur. Beyin h ü crelerini dif ü zyonla besler. Beyin ö n, orta ve arka beyinden olu şur. a) On Beyin : Ö n beyin, u ç ve ara beyin olarak ik i k s mda in celenir. U ç Beyin (Beyin Kabu ğ u^ : iki yar mk ü reden olu şur. Yar m k ü releri birbirine ba ğ layan k ö pr ü ler vard r. Ü stteki k ö pr ü lere nas rl cisim, alttaki k ö pr ü lere beyin üç geni denir. Beyin ya r mk ü relerini enine b ö len yar ğ a rolanda yar ğ denir . D şta boz madde (dentrit ve g ö vde), i ç te ak madde (akson) bulu nur. G ö revleri; - Be ş duyu merkezidir. - Uyar lar n en son geldi ğ i yerdir. - İ stemli hareketleri yapt r r. - Zeka, haf za, hay â l his, irade ve ö ğ renme merkezidir. Ara Beyin : Talamus ve hipota lamustan olu şur. Talamus koku duyusu hari ç , b ü t ü n duyular n toplanma ve da ğ t m merkezi dir. Duyular burada d ü zenlenerek beyin kabu ğ una g ö nderilir. Hipotalamus ise i ç organ ve dokular n kontrol merkezidir. En ö nemli g ö revleri; - Hipofizin uyar larak endokr in sisteminin kontrol ü - V ü cut s s - Uyku ve i ştah - E şeysel olgunla şma vs. dir. b) Orta Beyin : İ şitme ve g ö rme (g ö zbebe ğ i a ç kl ğ n n ayar lanmas ) reflekleslerini yapt r r. Ayr ca kas tonusunu ayarlar. c) Arka Beyin : Beyincik ve omurilik so ğ an ndan ol u şur. Beyincik : Kas hareketlerini d ü zenler. Beyincik yar mk ü releri pons'la birbirine ba ğ lan r. Ayr ca kulaktaki yar mdaire kanalla r ile beraber v ü cudun dengesini sa ğ lar. » Omurilik So ğ an : Yap s omurili ğ e benzer. Yani d şta ak madde, i ç te boz madde bulu nur. Beyinden ç kan baz sinirler omurilik so ğ an ndan ç apraz ge ç erler, i ç organlar n ç al şmas n kontrol eder. Kontrol etti ğ i olaylar; - Solunum - Hap şurma - Ö ks ü rme - Dola ş m - Kusma - Sindirim - Ç i ğ neme - Karaci ğ erin şeker ayarlamas vs. dir. 2. Omurilik : Omurgan n i ç inde, omurga boyunca uzan r. D şta ak madde, i ç te boz madde vard r. Duyusal impulslar n ç o ğ u, omurilikten ç apraz ge ç er. Omurili ğ in g ö revi; - V ü cuttan beyne gelen, beyinden ka slara g ö nderilen impuls-lar iletmek. - Refleks hareketlerini yapt rmak. - Al şkanl k hareketlerini denetlemektir (Y ü zme, dans etme, bisiklet s ü rme, v.s.). Refleks olay ; - Daha az sinaps i ç erdi ğ inden s ü re kayb azd r. - Uyanlar duyu sinirleri ile arka k ö k ten ara sinirlere gelir. - Cevap ö n k ö kten motor sinirlerle efekt ö re gider. Ç EVRESEL S İ N İ R S İ STEM İ :Uyart lar al p beyin ve omurili ğ e g ö t ü ren, olu şturulan tepkiyi doku, bez ve organlara g ö t ü ren sinirlerin t ü m ü ne ç evresel si nir sistemi denir. Duyu ve motor sinirlerinden olu şur. 1. Somotik Sinir Sistemi : iste ğ imizle yapt ğ m z davran şlar yapar. U ç beyin ve beyin cik kontrol ü ndedir. 2. Otonom Sinir Sistemi : iste ğ imiz d ş nda ç al ş r. Omurilik so ğ an ve omurilik kontro l ü ndedir. Sadece miyelinsiz motor n ö ronlar bulunur. Otonom s istem birbirine z t ç al ş an sempatik ve parasempatik sistem den olu şur. Sempatik sinirler kalp, akci ğ eri h zland r r, sindiri mi yava şlat r. Parasempatik sinirler, kalp ve akci ğ eri yava şla t r, sindirimi h zland r r.