Mineraloji Sistematik Mineraloji Sınıflandırması SİSTEMATİK MİNERALOJİ SINIFLANDIRMASISISTEMATIK MINERALOJI SINIFLANDIRMASI ? SÜLFÜRLER VE SÜLFOTUZLAR ? Sülfürler, cevher mineralleri içinde sayı bakımından önemli bir mineral sınıfıdır. Bu sınıfta selenür, tellür, arsenür ve antimonürler bulunur. Bu sınıf S, Se, Te, As, Sb ve Bi gibi büyük atomların, Fe, Ni, Cu, Zn, Mo, Ag, Cd, Sn, Pt, Au, Hg, Tl ve Pb ile meydana getirdikleri bileşimleri içerir. Bu bileşenler arasında katı çözelti bulunur ve çeşitli metal cevheri yataklarını oluştururlar. Bileşenler arasında genellikle iyonik bağ bulunmaktadır. Bir kısmında ise metalik bağ hakimdir. Sfalerit gibi mineraller ise yapısal olarak elmasa benzemekle beraber kovalent bağ türüne sahiptirler. ? Sülfürler kendi aralarında küçük eşyapı gruplarına ayrılırlar. Aralarındaki bu farklar, sülfürlerin bileşimine giren atomların özelliklerinden ileri gelmektedir. S, Se ve Te anyonik veya metalik olmayan özellikler içerirken, As ve Sb kükürt ile birleşen bir metal gibi davranır. Bu nedenle de sınıflandırılmalarında zorluklar vardır. Sülfürler genel olarak AmXn formülü ile gösterilirler. Burada A metalik elementi, X ise metalik olmayan elementi sembolize eder. Buna göre sülfürleri şu şekilde sıralayabiliriz.? A2 X Tipi sülfürler ? Arjantit Ag2 S Kalkozin Cu2 S ? A3 X2 Tipi sülfürler ? Bornit Cu5 Fe S4 ? A X Tipi sülfürler ? Galenit Pb S ? Sfalarit Zn S ? Kalkopirit Cu Fe S2 ? Nikelin Ni As ? Pirotin Fe1-x S ? Milerit Ni S ? Pentlandit (Fe, Ni)9 S8 ? Kovellin Cu S ? Zinober Hg S ? Realgar As S ? A2 X3 Tipi Sülfürler Orpiment As2S3 Bizmutin Bi2 S3 A X2 Tipi sülfürler Pirit Fe S2 Kobaltin Co As S Markasit Fe S2 Arsenopirit Fe As S Molibdenit Mo S2 A X3 Tipi sülfürler Smaltin (Co, Ni) As3 Sülfotuzlar A3 B X3 Tipi sülfürler Pirarjirit Ag3 Sb S3 Tetraedrit (Cu,Fe)12Sb4S13ARJANTİT Formülü: Ag2S Sertliği: 2 – 2,5 Yoğunluğu:7,3 Kristal sistemi: Kübik sistemde kristalleşir (179 oC den yukarı). Normal sıcaklıklarda monokliniktir. Bulunuş şekli: Kristalleri küp, oktaedr ve dodekaedr şeklinde olabilir. Sıklıkla masif kütleler halinde, diş diş olarak bulunur. Ayrıca dallı budaklı birbirini kesen agregalar halinde bulunabilir. Üzerinde girik ikizler vardır. Kimyasal bileşim olarak gümüş sülfür olup sık sık bakır ile birlikte bulunur. Rengi ve çizgi rengi: Siyah koyu gri renkli olup çizgi rengi koyu kurşun grisidir. Tanıma özellikleri: Metalik parlaklıktadır. Taze yüzeyleri parlaktır. Koyu gri yüzeyleri hava ile temasında siyahlaşır. Opak özelliklidir. Üfleçte kolay erir. Kömür üzerinde yükseltgen alevde eritilince kükürtdioksit gazı ile metalik gümüş düğmesi verir. Yoğun nitrik asitte kükürt açığa çıkararak erir. Bu eriyiğe HCl ilave edilmesiyle gümüş klorür oluşur. Bu da amonyakta erir. Kolayca dövülebilir yumuşak olup kurşun gibi bıçakla kesilebilir özelliği vardır. Dilinim {110} ve {100} yüzeyleri boyunca ve kötüdür. Yarı kokoidal kırıklıdır. Bulunduğu yer: Arjantit, genellikle sülfür yataklarının epitermal tiplerinde bulunur.Ayrıca arjantit, diğer Ag, Co, Ni mineralleri ile beraber kompleks sülfür damarlarında bulunan primer gümüş mineralidir. Bazen ikincil olarak da bulunur. Arjantit’in ayrışması sonucunda nabit gümüş, gümüş sülfotuzları ve diğer gümüş mineralleri oluşur. Bazen büyük kütleler halindedir. Galen içerisinde kapanımlar halinde bulunduğu zaman gümüşlü galen olarak isimlendirilir. Kullanım yeri: Gümüşün en önemli mineralidir. Gümüş elde edilmesinde kullanılır. KALKOZİN: Formülü: Cu2 S Sertliği: 2,5 – 3 Yoğunluğu: 5,7 Kristal sistemi: Ortorombik sistemde kristalleşir(oda sıcaklığında). 105 oC üzerindeki sıcaklıklarda heksagonal, 460 oC üzerinde ise kübiktir. Bulunuş şekli: Önemli bir bakır cevheridir. Kristalleri nadir olup {001} yüzeyine paralel tabletler veya a eksenine paralel kısa kolonlar şeklindedir. En çok ince taneli kitleler halinde ve masif halde bulunur.? Kalkozin’in kristal yapıları c {001} ? Rengi ve çizgi rengi: Siyahımsı gri renklidir. Taze yüzeyleri parlak olup hava ile temas sonucunda kararır. Çizgi rengi gri siyahtır. Tanıma özellikleri: Dilinim {110} iyi gelişmemiştir. Kırılma yüzeyleri konkoidal kırıklıdır. Gevrek bir yapıda olup dövülmeye yatkındır. Bir miktar kesilme özelliği vardır. Opak özelliktedir. Metalik parıltılıdır. HNO3 de azot dioksit çıkararak çözünür. Çözeltisi yeşil renklidir. Kömür üzerinde SO2 gazı çıkarır ve bakır düğmesi (incisi) verir. Kavrulmuş olan kalkozin HCl ile nemlendirilirse azurit mavisi alev verir.Arjantitden daha kırılgandır. Bulunduğu yer: Kalkozin primer mineral olarak bornit, kalkopirit ve piritle beraber bulunur. İkincil olarak ise bakır minerallerinin bulunduğu yatakların sementasyon zonunda bulunur. Kovellin ile sık sık birlikte görülür. Cevher yataklarının oksidasyon zonunda ise; küprit, malakit ve azurit ile beraber görülür. Kullanım yeri:Önemli bir bakır sülfür cevheridir. Diğerlerine göre en fazla bakır ihtiva eden bir mineraldir. Bu nedenlebakır elde edilmesinde kullanılır. Dünya bakır üretiminde önemli bir payı vardır.A3 X2 Tipi sülfürlerden BORNIT ? BORNİT: Formülü: Cu5 FeS4 Sertliği: 3 Yoğunluğu: 5 Kristal sistemi: Kübik sistemde kristalleşmektedir. ? Bornit kristalleri: küp, oktaedr, dodekaedr ? Bulunuş şekli: Genellikle masif kütleler halinde düzensiz ve konkoidal kırıklı olarak bulunur. Ender olarak küp ve daha nadir olarak da dodekaedr ve oktaedr şeklinde kristalleri görülür. {111} yüzeyleri boyunca ikizleri vardır. Rengi ve çizgi rengi: Bakır kırmızısı renginde, taze kırık yüzeyleri kahverengimsi bronz renktedir. Hava ile temas ettikten sonra ise mor-mavidir. (güvercin boynu) Çizgi rengi gri-siyahtır.Tanıma özellikleri: Metalik parıltılı ve opaktır. Taze yüzeyi et kırmızısı renginde iken hava ile temasda kolayca bozuşarak morumsu haleli renk alır. Mor nüanslı bronz rengi ile kolaylıkla tanınır. Dilinim pek gelişmemiştir. Yarı konkoidal ve düzensiz bir kırık yüzeyi gösterir. Üfleçte erir. HNO3 de kükürt vererek çözünür. Kömür üzerinde ısıtıldığında kükürtdioksit kokusu yayarak manyetik özellik kazanır. Kavrulduktan sonra HCl ile nemlendirilen bornit minerali, alevi azur mavisi renge boyar. Kapalı tüpte zayıf bir kükürt süblimesi verir. Açık tüpte süblime meydana gelmez ancak kükürtlü duman oluşur. Bulunduğu yer: Bornit yaygın bir mineral olup bazı bakır yataklarında önemli miktarda rastlanır. Genellikle bakır minerallerinin sementasyon zonunda sekonder olarak oluşur. Kalkozin ve kalkopirit tarafından ornatılır. Bornit içerisinde bu minerallere ait büyüme dokuları sık sık gözlenir. Bornit, kalkozin ve kovelline kolayca dönüşebilir. Dayklarda, bazik sokulumlarda ve bazik kayaçlarda saçınımlı olarak bulunur. Kullanım yeri: Bakır elde edilmesinde kullanılır. Bakır minerali olarak kalkozin ve kalkopirit kadar önemli değildir. Çünkü bileşimdeki bakır oranı sık sık rastlanan kapanımlar nedeni ile önemli değişiklikler gösterir.A X Tipi sülfürlerden Galenit ? GALENİT Formülü: Pb S Sertliği: 2,5 Yoğunluğu: 7,5 Kristal sistemi: Kübik sistemde kristalleşir. Bulunuş şekli: Genellikle küp, bazen oktaedr ile kesilmiş küp şeklinde bulunur. Dodekaedr ile trakisoktaedr şekilleri çok nadir görülür. Galen, NaCl yapısı ile aynı yapıyı gösterir. Burada Na yerine Pb, Cl yerine S gelmiştir. ? Rengi ve çizgi rengi: Kurşun grisi renkli olup çizgi rengi gridir. Tanıma özellikleri: Mükemmel kübik dilinimleri ve yüksek yoğunluğu ile tanınır. Metalik parıltılı, {111} e göre ikizli ve {100} e göre mükemmel dilinimlidir. Gevrek yapılıdır. Sfalerit ile beraber bulunur. İçinde çinko, antimuan, selenyum ve gümüş bulunur. Üfleçte çatırdayarak erir, Metalik düğme bırakır. Kömür üzerinde sarı beyaz sıvama ile haleler oluşturur ve kükürt dioksit kokusu ile kurşun küreciği verir. HNO3 de kükürt vererek çözünür. Bu arada kükürt açığa çıkarken PbSO4 meydana gelir. Galen oksitlenerek sülfat olan anglesite veya karbonat olan serüsite dönüşür. Bulunduğu yer: Galen en önemli kurşun minerali olup aynı zamanda en yaygın bulunan sülfür minerallerinden birisidir. Sfalerit, pirit, markasit, kalkopirit, serüsit, anglesit, dolomit, kuvars, kalsit, barit ve fluoritle beraber damarlar halinde bulunur Burada kireçtaşlarının yerini alarak metazomatik tipte yatakları oluşturur. Galenin damar türü yatakları yüksek sıcaklıkta oluşur. Hidrotermal damarlarda bulunana galen genellikle gümüş mineralleri ile beraber bulunur. Kullanım yeri: Kurşun ve gümüş elde edilmesinde önemli bir cevherdir. Kurşun metalinin tamamı galenden sağlanır. Kurşun, oksitlendirilerek boya yapımında, metalurji sanayinde çeşitli alaşımlarda, akü, levha ve boru yapımında kullanılmaktadır.? SFALERİT (Çinkoblend) Formülü: Zn S Sertliği: 3,5 – 4 Yoğunluğu: 3,9 - 4,2 olup demir içeriği ile artar Kristal sistemi: Kübik sistemde kristalleşir. ? Sfaleritin kristal şekilleri, o {111} yüzeyleri ? Bulunuş şekli: Kübik sistemde, rombusal dodekaedr ve tetraedr şekillerinde kristallidir. Ancak kristalleri iyi gelişmemiş ve karmaşık yığınlar şeklindedir. {110} a göre mükemmel dilinimli konkoidal kırıklı, ince veya iri taneli kompakt olarak bulunur. Gevrek yapılıdır. {111} yüzeyleri üzerinde iyi gelişmiş polisentetik ikizler sık görülür.? Rengi ve çizgi rengi: Saydam ve yarı saydamdır. Rengi saf haldeyken beyaz veya gridir.Rengi genellikle bal sarısından koyu kahverengi siyaha kadar değişir. İçindeki demir miktarı arttıkça rengi koyulaşır. Çizgi rengi kahverengi –sarı bazen beyazdır. Tanıma özellikleri: Reçine ve yarı metalik parıltılıdır, elmas parlaklığı da gösterebilir.üfleçte güçlükle çatırdayarak erir, kömür üzerinde sarı leke bırakır bu da soğuyunca beyazlaşır. Kobalt nitrat ile tekrar ısıtıldığında yeşil renk verir. HNO3 de kükürt (S) açığa çıkararak, HCl de ise H2S vererek çözünür. Oluşum şartlarına göre her zaman bir miktar demir bulundurur. İçinde %20 kadar demir, Cd, Sn, Ga gibi elementler bulunabilir. Demirli çeşidine “marmatit” denir. Bulunduğu yer: Sfalerit çinkonun en önemli mineralidir. Diğer sülfürlerle birlikte Cu, Pb damarları halinde bulunur. Özellikle galenle çoğu yatakta beraberdir. Sfalerit granitik kayaçlarda primer olarak, pegmatitlerde ise az miktarlarda bulunur. Kullanım yeri: Çinko elde edilmesinde kullanılır. Metalik çinko, galvaniz işlerinde, elektrik bataryasında, boya yapımında kimya sanayinde kullanılır. ? KALKOPİRİT Formülü:Cu Fe S2 Sertliği:4 Yoğunluğu:4,2 Kristal sistemi: Tetragonal sistemde kristalleşir. Bulunuş şekli: Genellikle masif kitleler halinde bulunur. Kristalleri nadirdir.{112} ve {1I2} yüzeylerinden oluşan sfenoidler veya tetraedrler şeklindedir ? Rengi ve çizgi rengi: Pirinç sarısından yeşilimsi sarıya kadar renkli olup çizgi rengi yeşilimsi siyahtır.? Tanıma özellikleri:En önemli bakır cevheridir. Piritten daha yumuşak olması ile altından ise kırılgan oluşu ile ayrılır.Metalik parıltılı olup opaktır. Kapalı tüpte çatırdayarak yanar ve sülfür süblimesi verir. Üfleçte patlamalar yaparak, SO2 çıkarır ve geriye metalik düğme bırakır. HNO3 de kükürt açığa çıkararak çözünür. Kömürde manyetik kürecik bırakır. Kavrulmuş kalkopirit HCl ile nemlendirilip aleve tutulursa, alevi azur mavisi renge boyar. Gelişigüzel kırıklıdır ve gevrek yapılıdır. Isıtıldığında açıkta sülfata dönüşür. Bulunduğu yer:Kalkopirit en yaygın bulunan ve en önemli bakır mineralidir. Sülfürlü cevherlerin hemen hemen tamamında az miktarda da olsa bulunabilir. Çok çeşitli oluşumları vardır. Kuvars ganglı hidrotermal filonlarda, kalkerlerle granitler arasındaki kontaklarda (Metazomatik), hidrotermal yataklarda bol olarak bulunur. Kalkopirit porfirik bakır yataklarının en önemli mineralidir. Pirit, galenit ve sfaleritle beraber bulunur. Kullanım yeri:Kalkopirit yaklaşık % 2-2,5 bakır içerir. Bakır elde etmek için hammadde olarak kullanılır. ? NİKELİN Formülü: NiAs Sertliği: 5,5 Yoğunluğu: 7,7 Kristal sistemi: Hekzagonal sistemde kristallenir. Bulunuş şekli: Genellikle masif, kompakt kitleler halinde, nadiren kristalli olarak bulunur. Düzensiz kırıklıdır. Rengi ve çizgi rengi: Karakteristik bronzumsu renkli, bakır kırmızı renklidir. Çizgi rengi ise kahverengimsi siyahdır. Tanıma özellikleri: Madensel parıltılıdır. Dilinim yoktur. Kırılgandır. Üfleçte As dumanları çıkararak erir. HNO3 de çözünür ve çözelti yeşil renklidir. Kral suyunda çözünür. Bulunduğu yer: Diğer sülfür mineralleri ile beraber bulunur.? PİROTİN (Magnetopirit): Formülü: FeS Sertliği: 3,5 - 4,5 Yoğunluk: 4,5 - 4,6 Kristal sistemi: Hekzagonal sistemd e kristallenir. Bulunuş şekli: Masif veya yumrular halinde bulunur. Rengi ve çizgi rengi: Bronz sarısı ile bakır kırmızısı arasında renkli olup çizgi rengi, gri siyahdır. Tanıma özellikleri: Hafif manyetik özelliği vardır. Piritten ayırmak için HCl de çözünürlüğü önemlidir. HCl de H2S çıkartarak çözünür. Yüzeyi hava temasında kahverengi olur. Bulunduğu yer: Siyenit ve gabro gibi kayaçlarda az miktarda bulunur. Bakırlı ve piritli cevher yataklarında bulunur. ? MİLLERİT Formülü: NiS Sertliği: 3 - 3,5 Yoğunluğu: 5,3 - 5,7 Kristal sistemi: Hekzagonal sistemde kristallenir. Bulunuş şekli: Hekzagonal ince uzun prizmalar halinde bulunur. Rengi ve çizgi rengi: Soluk pirinç sarısı renkli, çizgi rengi siyah yeşilimsidir. Tanıma özellikleri: Madensel parıltılıdır. Üfleçte erir. NHO3 de çözünür. Düzensiz kırıklı ve dilinimlidir. Işınsal gruplar ve ince saça benzer kıvrık kristaller halindedir. Bu nedenle kılcal pirit adı da verilir. Bulunduğu yer: Kalsit ve siderit ile beraber nikel damarlarında bulunur. Sülfürlü maden damarlarında az miktarda rastlanır. ? PENTLANDİT Formülü: 4 ( Fe Ni)9 S8 ) Sertliği: 3,5 - 4 Yoğunluğu: 4,6 - 5 Kristal sistemi: Kübik sistemde kristalleşir. Bulunuş şekli: Masif ve taneli yapıda bulunur. Pentlandit daima pirotinle beraber bulunur. Sık sık büyüme dokusu gösterir. Genellikle noritler gibi bazik kökenli kayaçlarda ve bazen magmatik segresyon sonucu oluşmuş olarak bulunur. Rengi ve çizgi rengi: Pirinç sarısı renkte, çizgi rengi ise bronz kahve rengidir. Pirotine benzer fakat ondan daha açık renklidir. Tanıma özellikleri: Nikel cevheridir. Pirotinden magnetik olmaması özelliğiyle ayrılır. Dilinim yoktur. Konkoidal kırıklıdır. Gevrek yapılıdır. Manyetik değildir ancak elektrik iletkenlik özelliği iyidir. Eritilince çelik grisi renginde bir boncuk haline döner. Bulunduğu yer: Genellikle pirotinle beraber bulunur ? KOVELLİN Formülü: CuS Sertliği: 1,5 - 2 Yoğunluğu: 4,6 ? Kristal sistemi: Hekzagonal sistemd e kristallenir. Bulunuş şekli: Hekzagonal çubuklar ve yapraklar halinde bulunur. Rengi ve çizgi rengi: Koyu lacivert mavi renkli olup çizgi rengi siyahtır. Tanıma özellikleri: Morumsu mavi siyah renklidir. İnce esnek levhacıklı olup çok ince kesitleri hariç opaktır. Üfleçte kolay erir ve yeşil mavi alev çıkartır. HNO3 de kükürt açığa çıkartarak çözünür. Bulunduğu yer: Bakır yataklarının sedimantasyon zonunda, sülfürlerle beraber bulunur.? ZİNOBER: Formülü: HgS Sertliği: 2,5 Yoğunluğu: 8,1 - 8,2 Kristal sistemi: Hekzagonal sistemde kristallenir. Bulunuş şekli: Taneli, kompakt ve toprağımsı olarak bulunur. Bazen de ince prizmatik şekillerde görülebilir. Rengi ve çizgi rengi: Morumsu kırmızı renklidir. Çizgi rengi al kırmızıdır. Tanıma özellikleri: Elmas parıltılı, yarı saydam ve opak görünüşlüdür. Rutubetlendirildiği zaman al kırmızı olur. Kapalı tüpte süblüme verir. Yalnız kral suyunda çözünür. Na2 CO3 ile kömür üzerinde ısıtıldığı zaman civa tanecikleri oluşur. Kırmızı rengi ve yumuşaklığı ile tanınır. Bulunduğu yer: Kireçtaşları ve kumtaşları içinde saçılmış olarak bulunur. Kullanım yeri: En belirgin civa minerali olup civa elde edilmesinde kullanılır ? REALGAR ? Formülü: As2 S2 Sertliği: 1,5 - 2 Yoğunluğu: 3,5 Kristal sistemi: Monoklinik sistemde kristallenir. Bulunuş şekli: Kısa veya uzun prizmatik kristaller ve kompakt kitleler halinde bulunur. Rengi ve çizgi rengi: Portakal renginden kırmızı renge kadar olabilir. Çizgi rengi ise portakal rengidir. Tanıma özellikleri: Elmas parıltılı, saydam ve yarı saydamdır. Işık altında orpimente dönüşür. Kristalleri boyunca çizgilidir. Rengi ve yumuşaklığı ile tanınır. Bulunduğu yer: Genelde orpimentle beraber bulunur. İzotermal filonlarda antimonitle beraber bulunabildiği gibi, düşük ısıda oluşan Ag ve Pb gibi minerallerle birlikte de bulunabilir. ?? ORPİMENT ? Formülü: As2S3 Sertliği: 1,5 - 2 Yoğunluğu: 3,5 Kristal sistemi: Monoklinik sistemde kristallenir. Bulunuş şekli: Genellikle yaprağımsı ve masif kütleler halinde bulunur. Nadiren prizmatik ince uzun kitleler halindedir. Rengi ve çizgi rengi: Rengi sarını tonlarından limon sarısı arasında değişir. Çizgi rengi de sarıdır. Tanıma özellikleri: Saydam ve yarı saydam, yaprağımsı parıltılı, iyi dilinimlidir. Üfleçte mavi alevle erir ve sarımsak kokulu dumanlar çıkartır. Kapalı tüpte süblüme oluşturur. Bükülebilir levhalar halindedir. Bulunduğu yer: Realgar ile beraber bulunur. Çünkü realgarın ayrışma ürünü olarak oluşur.? BİZMUTİN ? Formülü: Bi2 S3 ? Sertliği: 2,5 ? Yoğunluğu: 6,5 ? Kristal sistemi: Ortorombik sistemde kristallenir. ? Bulunuş şekli: Antimonit gibi iğnemsi kristaller halinde bulunur. ? Rengi ve çizgi rengi: Beyazımsı gri renkli olup çizgi rengi gridir. ? Tanıma özellikleri: Metalik parıltılıdır. Mum alevinde erir. Kömür üzerinde beyaz Bi2 O3 lekesi bırakarak buharlaşır. Parlaklık ve yüksek yoğunluğu ile ayırt edilir. ? Bulunduğu yer: Sn mineralleri ile beraber bulunurA X2 Tipi sülfürler ? PİRİT: Formülü: FeS2 Sertliği: 6 - 6,5 Yoğunluğu: 5 Kristal sistemi: Kübik sistemde kristallenir. Bulunuş şekli: Pentagon dodekaedr kristalleri bozuşmuş kayaçlar içinde saçılmış olarak bulunur. Oktaedr ve küp şeklinde kristalleri de vardır. Küp şeklindeki kristallerin yüzeyleri çiziklidir. Girik ikizleri vardır. Rengi ve çizgi rengi: Pirinç sarısı renklidir. Çizgi rengi ise siyahdır. Tanıma özellikleri: Metalik parıltılıdır. Üfleçte demir düğmesi bırakarak mavi bir alevle yanar. NHO3 de kükürt açığa çıkartarak çözünür. Rengi ile markazit ve kalkopiritten, magnetik olmayışı ile de magnetopiritten ayırt edilir. Bulunduğu yer: Latince “melez” anlamına gelen pirit hemen hemen az veya çok bütün maden oluşumlarında görünür. Granit ile kireçtaşının kontaklarında, magmatik enjeksiyon yataklarda, metasomatik yataklarda, hidrotermal yataklarda ve tortul kayaçlarda bulunur. Kullanım yeri: Fe muhteviyatı ekonomik değildir. Daha ziyade sülfirik asit imalatında ana hammadde olarak kullanılır. ? KOBALTİN ? ? Formülü: Co As S ? Sertliği: 5,5 ? Yoğunluğu: 6,2 ? Kristal sistemi: Kübik sistemde kristallenir. ? Bulunuş şekli: Kübik dilinimli kompakt kitleler halindedir. Kübik yüzeyleri piritdeki gibi çiziklidir. ? Rengi ve çizgi rengi: Gümüş beyazı renklidir. Çizgi rengi gridir. ? Tanıma özellikleri: Metalik parıltılı, gümüş beyazı rengi hava ile temasında yüzeyde hafif kırmızımtrak olur. Kübik dilinimlidir. İçinde bir miktar Fe bulunur. Üfleçte erir. Ve As dumanları çıkartır. HNO3 de çözünür. ? Bulunduğu yer: Ag ve Bi damarlarında rastlanır. Gersdorfit ile izomorf bir seri oluşturur. ?? MARKASİT ? Formülü: FeS2 Sertliği: 6 - 6,5 Yoğunluğu: 4,8 Kristal sistemi: Ortorombik sistemde kristallenir. Bulunuş şekli: Genellikle kompakt ve lifli kütleler halinde bazen de tablamsı ve prizmatik şekillerde bulunur. Rengi ve çizgi rengi: soluk sarı renkli olup çizgi rengi gri siyahdır. Tanıma özellikleri: Metalik parıltılı, rutubetli havada çabucak bozuşarak FeSO4 oluşturur. Rengi ile piritten ayırt edilir. Bulunduğu yer: Sülfürlü damarlarda kongresyonlar halinde oluşur. Günümüzde bataklıklarda ve sülfürlü sularda oluşmaktadır? ARSENOPİRİT (Mispikel) ? ? Formülü: Fe AsS ? Sertliği: 5,5 ? Yoğunluğu: 6 ? Kristal sistemi: Monoklinik sistemde kristallenir. ? Bulunuş şekli: Kısa prizmalı kompakt kütleler halinde veya taneli olarak bulunur. ? Rengi ve çizgi rengi: Gri beyaz renklidir. Çizgi rengi; koyu gridir. ? Tanıma özellikleri: Madensel parıltılı olup içinde bir miktar Co, Ag ve Au bulunabilir. Kömür üzerinde magnetik düğme oluşturur. HNO3 de çözünür. Çekiçle vurulunca sarımsak kokusu çıkarır. ? Bulunduğu yer: Genellikle kuvars ganglı pirit vr kalkopirit damarlarında bulunur. Metalik cevher damarlarının en olağan arsenik mineralidir. As, Au ve Ag mineralleri için işletilir. ?? MOLİBDENİT ? Formülü: MoS2 ? Sertliği: 1 - 1,5 ? Yoğunluğu: 4,6 ? Kristal sistemi: Hekzagonal sistemde kristallenir. ? Bulunuş şekli: Kristalleri altıgen tabla ve kısa altıgen fıçıya benzer ve yassı kaideye paralel olarak gelişir. Mükemmel dilinimli yaprağımsı kitleler halinde bulunur. ? Rengi ve çizgi rengi: Mavimtrak kurşun grisi renkli olup çizgi rengi; gri yeşilimtrakdır. ? Tanıma özellikleri: Metalik parıltılı ve opak özelliklidir. Levhaları bükülebilir fakat elastiklik özelliği yoktur. Ele yağımsı hissi verir. Grafitten daha ağır, daha metaliktir. Kağıt üzerine sürüldüğünde iz bırakır. Üfleçte erimez, alevi yeşil sarımtrak renge boyar. Kömür üzerinde beyaz bir hale verir. HNO3 de erimez, bozunarak Mo O3 artığı bırakır. ? Bulunduğu yer: Genel olarak kalay cevherleriyle beraber bulunur. Oluşuma kuvars da eşlik eder. Granitlerde pnömatolitik ve hidrotermal yataklaşma gösterir. ?A X3 Tipi sülfürlerden Smaltin ? SMALTİN ? Formülü: CoAs2 ? Sertliği: 5,5 ? Yoğunluğu: 6,4 ? Kristal sistemi: Kübik sistemde kristallenir. ? Bulunuş şekli: Taneli veya kompakt kütleler halinde düzensiz kırıklı olarak bulunur. ? Rengi ve çizgi rengi: Gümüş beyazı renkli olup çizgi rengi gri siyahdır. ? Tanıma özellikleri: İçinde Fe ve Ni bulunur. Madensel parıltılıdır. Üfleçte magnetik bir düğme oluşur ve As dumanları çıkar. HNO3 de çözünür ve çözelti kırmızı bir renk alır. ? Bulunduğu yer: Ag ve Bi mineralleri ihtiva eden kuvars filonlarında bulunur. Hava ile temasında üzerinde; “kobalt çiçeği” denilen kırmızı renkli eritrin minerali oluşur. Kloantit (NiCo) As3 minerali ile izomorf bir seri oluşturur. ?Sülfotuzlar ? A3 B X3 Tipi sülfürler PİRARJİRİT Formülü: Ag3SbS3 Sertliği: 2,5 Yoğunluğu: 5,8 Kristal sistemi: Hekzagonal sistemde kristallenir. Bulunuş şekli: Genellikle prizmatik bazen de masif halde bulunur. Rengi ve çizgi rengi: Koyu kırmızı siyah renkli olup çizgi rengi de kırmızıdır. Tanıma özellikleri: Elmas parıltılı ve opaktır. Konkoidal kırıklı olup ufak parçaları yarı şeffafdır. İkizleri vardır. Yüzeyine paralel dilinimleri vardır. Kırılgandır. Üfleçte erir ve Ag düğmesi bırakır. Kapalı tüpte kırmızı süblüme verir. HNO3 de çözünür. Bulunduğu yer: Düşük sıcaklıklarda oluşan yataklarda birincil mineral olarak bulunur. Kurşun, gümüş cevherlerinde galenitle beraber bulunur. ? TETRAEDRİT: Formülü: (Cu Fe)12 Sb4 S13 Sertliği: 3,5 Yoğunluğu: 4, Kristal sistemi: Kübik sistemde kristallenir. Bulunuş şekli: Kristal şekilli veya kompakt kütleler halinde bulunur. Bünyesine Zn ve Ag de girebilir, o zaman önem kazanır. Rengi ve çizgi rengi: Kurşun grisinden çelik grisine kadar rengi değişir. Çizgi rengi ise siyahımsıdır.Tanıma özellikleri: Metalik parıltılı olup opaktır. Çok kırılgan bir yapısı vardır. Çizilince toz halini alır. Dilinimi yoktur.Bulunduğu yer: Kuvars ganglı damarlarda Pb, Zn ve Cu mineralleri ile beraber bulunur. İçinde genellikle As ve Ag bulundurur. As miktarı antimuandan fazla olduğu zaman adı “tennannit” olur. Ve kahverengimsi griye dönüşür. Tennannit ile izomorf seri oluşturur.