Genel Biyoloji Solunum Sistemi SOLUNUM S İ STEM İ Canl larda ger ç ekle şen bir ç ok hayatsal faaliyetin yap labilme si i ç in ATP enerjisine ihtiya ç vard r. Canl lar n ç o ğ u bu enerjiyi besin maddelerini oksijenli ortam da par ç alayarak elde eder. İ şte enerji elde etmek i ç in gerekli oksijeni sa ğ layan sisteme solunum sistemi denir. Bitkiler gece d şardan oksijen, g ü nd ü z karbondioksit almak zorundad r. Bunu, - K ö kler ve su bitkileri t ü m y ü zeyden, - Ye şil g ö vde ve yapraklar stomalardan, - Odunsu g ö vdeler ise lentisellerden sa ğ lar. Bir h ü crelilerde gaz al şveri şi h ü cre zar ndan olur. Hayvanlarda iki ç e şit solunum sistemi bulunur. 1. Do ğ rudan Solunum H ü creler gerekli gazlar b ü t ü n y ü zeyden al r ve atar. Tek h ü c relilerde ve basit omurgas zlarda g ö r ü l ü r. 2. Dolayl Solunum H ü crelerin ihtiyac olan ga zlar bir solunum organ yla al n r. H ü crelere ula şt rma ise solunum organ veya dola ş m siste miyle sa ğ lan r. Canl lardaki solunum organlar nda; - Geni ş gaz de ğ i şim y ü zeyi bulunur, - Nemli gaz de ğ i şim y ü zeyi bulunur, - Bol k lcal damarl gaz de ğ i şim y ü zeyi bulunur, (trake hari ç ) - Kan ile solunum organ aras nda tek s ra epitel h ü cresi bu lunur, - B ü t ü n gaz de ğ i şimleri dif ü zyonla olur. Canl larda d ö rt tip solunum bulunur. Bunlar; - Deri solunumu, - Trake solunumu, - Solunga ç solunumu, - Akci ğ er solunumudur. a) Deri Solunumu B ö cek ve baz s ü r ü ngenler d ş ndaki b ü t ü n canl larda g ö r ü l ü r.. Toprak solucanlar nda sadece deri solunumu vard r. Deriden al nan gazlar dola ş m sistemi ile di ğ er h ü crelere ileti lir. Deri; - Nemli ve geni ş y ü zeyli. - Bol k lcal damarl ve - D ş y ü zeydedir. b) Trake Solunumu Karasal b ö ceklerde g ö r ü l ü r. B ü t ü n h ü crelere kadar uzanan gaz borular ndan olu şur. Kan solunum gazlar n ta ş maz. Dolay s ile kanda alyuvar ve hemoglobin yoktur. Trake borular ; - Nemli ve geni ş y ü zeyli, - V ü cut i ç erisin e dallanm ş ve - K lcal damar yoktur. c) Solunga ç Solunumu Kurba ğ a larvas nda, bal k ve baz omurgas zlarda g ö r ü l ü r. Suda çö z ü nm üş oksijeni al r. Solunum gazlan kan ile ta ş n r. Kan n ak ş y ö n ü dif ü zyon h z n artt rmak i ç in suyun ak ş y ö n ü n ü terstir. Solu nga ç lar; - Nemli ve geni ş y ü zeyli, - D ş y ü zeye yak n, - Bol k lcal damarl d r. d) Akci ğ er Solunumu Ergin kurba ğ a, s ü r ü ngen, ku ş ve memelilerde g ö r ü l ü r. Kurba ğ alardan memelilere do ğ ru akci ğ er kapasitesi ve y ü ze yi artar. Çü nk ü memelilerin gaz ihtiyac daha ç oktur. Memelilerin akci ğ erlerinde gaz de ğ i şim odalar olan alveoller bulunur. Solunum gazlar kan ile ta ş n r. Akci ğ erler; - Nemli ve geni ş y ü zeyli, - V ü cut i ç ine dallanm ş ve - Bol k lcal damarl d r Canl larda Solunum Pigmetleri Solunum gazlar n dola ş m sistem i ila ta ş yan canl lar n ka n nda bulunan ve solunum gazlar n ta ş yan maddelere ta ş ma pigmenti denir. Ta ş ma pigmentleri kan n oksijen ta ş ma kapasitesini artt r r. Ta ş ma pigmentleri solunum gazlar ile tersinir birle şir. Omurgas zlar n ta ş ma pigmentleri kan s v s nda, omurgal la r n ise alyuvarlar n i ç indedir. Bu durum omurgal larda kan n ta ş ma kapasitesini artt r r. Canl landa farkl ta ş ma pigmenti bulunur. Hemoglobin; (Fe) k rm z , omurgal lar n alyuvar nda var. Hemosiyanin; (Cu) mavi, yu mu şak ç alar n kan s v s nda var. Hemoeritrin; (Fe) k rm z , halkal solucan n kan s v s nda var. 1. Omurgas zlarda Solunum Solunum pigmetleri kan s v s ndad r. S ü nger, mercan, hidra ve planaryada gerekli gazlar t ü m y ü zeyden al n r. Kan yoktur.Toprak solucanlar nda deri solunumu g ö r ü l ü r. Karasal b ö ceklerde trake, suda ya şayanlarda solunga ç solu numu g ö r ü l ü r. Yumu şak ç a ve derisi dikenlilerde solunga ç solunumu g ö r ü l ü r. 2. Omurgal larda Solunum Solunum pigmetleri alyuvarlardad r. Bal k ve kurba ğ a larvas nda solunga ç solunumu g ö r ü l ü r. Ergin kurba ğ a, s ü r ü ngen, ku ş ve memelilerde akci ğ er solunu mu g ö r ü l ü r. Ku şlarda akci ğ erlere hava keseleri ba ğ l d r. Memelilerde alyuvarlarda ç ekirdek ve organel bulunmaz, so luk almay sa ğ layan kasl diyafram ve gaz de ğ i şim o dalar olan alveoller bulunur. insanda Solunum Sistemi Akci ğ er solunumu g ö r ü l ü r. Burun, soluk borusu ve akci ğ erler den olu şur. ' a) Burun Havay nemlendirir ve s t r. Mukus salg lar. Burundaki k llar havay s ü zer. b) Soluk Borusu K k rdak dokudur, i ç y ü zeyinde hareketli siller ve goblet h ü c releri vard r. Bron ş denen iki kola ayr l r. Bron şlar akci ğ ere gir dikten sonra bron şç uklara ayr l r. Bron şç uklar n ucunda alve-ol bulunur. c) Akci ğ er Sa ğ akci ğ er üç b ö lmeli, sol akci ğ er iki b ö lmelidir. En d şta ç ift plevra zar bulunur. Alveoller solunum y ü zeyini art r r. Soluk almada; _ r\:..~ « -------- • --- — ----- • ' " - Akci ğ er hacmi artar ve akci ğ er bas nc azal r. - Akci ğ ere hava girer. Soluk vermede; - Diyafram ve kaburga kaslar gev şer. - Akci ğ er hacmi azal r ve akci ğ er bas nc artar. - Akci ğ erden d ş ar hava ç kar. Solunum h z omirilik so ğ an taraf ndan kandaki karbondioksit miktar na g ö re d ü zenlenir. Bunun i ç in; - H ü crelerde oksijenli solunum miktar artar. - Kandaki karbondioksit miktar a rtar ve kan pH' d üş er. - Omurilik so ğ an uyar l r. - Diyafram ve kaburga kaslar kas l r. - G ö ğ ü s bo şlu ğ u hacmi artar, bas n ç azal r ve soluk al n r. Solunum Gazlar n n Ta ş nmas Kan n oksijen ve karbondioksit tutma kapasitesi y ü ksektir. Kan, ayn hacimde ki suya g ö re alt kat daha fazla oksijen tut maktad r. Oksijenin Ta ş nmas Solunum organ ndan dokulara ta ş n r. Oksijenin; - Ç o ğ u alyuvarlardaki hemoglobinle. - Bir k sm kan s v s nda çö z ü nerek ta ş n r. Karbordioksitin Ta ş nmas Dokulardan solunum ogan na ta ş n r. Karbondioksitin; - Biraz alyuvarlardaki hemoglobinle. - Bir k sm kan s v s nda çö z ü nerek. - Ç o ğ u kan s v s nda bikarbonat şeklinde ta ş n r.