Sedimantoloji Stratigrafi ve Zaman Birimleri STRATİGRAFİ VE ZAMAN BİRİMLERİ STRATİGRAFİ VE ZAMAN BİRİMLERİ Jeolojik Zaman Çizelgesi: Yerkürenin zaman içinde geçirdiği jeolojik evrelerin bağıl veya kesin olarak yaşlandırıldığı bir çizelgedir. Bu çizelgede zaman, kendini bir önceki ve sonraki dönemden ayıran jeolojik ve paleontolojik kriterler ışığında “Üst Zaman, Zaman, Devir, Devre, Yaş (eon, era, period, epoch ve age)” gibi alt bölümlere ayrılmıştır.I. I. Kaya Kaya Birimi Birimi (Rock (Rock- -unit): unit): Sahada diğer komşu birimlerden litolojik özellikleri ile ayırt edilebilen ve tanımlanabilen kaya kümesidir. Pekişmemiş sedimanlar, sedimanter kaya, magmatik ve metamorfik kayalar veya bunların karışımı bir kaya birimi oluşturabilirler. Informel olarak kullanılan bir kavramdır. Bir kaya biriminin sınırları (dokanakları); • yanal ve düşey derecelenmeli • ani fakat tortul nitelikli (yapısal değil) • su altı veya su üstü uyumsuzluğu • magmatik sokulum veya lav yüzeyleri olabilir.II. II. Litostratigrafik Litostratigrafik birimler birimler ( (Lithostratigraphic Lithostratigraphic units units): ): Litik özellikleri ve stratigrafik konumu yönünden ayırt edilebilen sedimanter, volkanik ve metamorfik kaya veya kaya kümesidir. Litostratigrafi birimleri arasındaki sınırlar eşzamanlı, zaman aşmalı, uyumsuz ve anahtar düzeyler olabilir. Temel birimi formasyon’dur.Formasyon Formasyon Alttaki ve üstteki litolojik guruplardan ayırt edilebilen, 1/25.000’lik haritaya işlenebilen ana litostratigrafik birimdir. Kalınlık sınırlaması yoktur. Tek bir litoloji içerebileceği gibi (Çaldağ fm: kçt), birkaç litolojinin ardalanmasından da oluşabilir (Yamak fm: kumtaşı-şeyl-kong. ardalanması). Alt-üst sınırları geçişli veya keskin (ani), hatta aşınmalı (“erosional”) olabilir. Formasyon adlaması yapılırken en yakın coğrafi yerin adı kullanlır. Bir tip kesit yeri (litolojilerin en iyi gözlemlendiği yer) belirtilip en ince ayrıntıya kadar bu kesit tarif edilir (stratotip), ölçülüp tanımlanır ve koordinatları verilir.Üye Üye (member): (member): Formasyon’un alt birimi olup formasyon’un içinde yer alır. Bir formasyon; • üye içermeyebilir, • bir bölümü üye olarak tanımlanabilir, • veya tümüyle üyelere bölünebilir. Jeolojik ve ekonomik uygulamalarda yarar sağlayacak ise üye ayıklanmalıdır. Mercek ve katmanlar da gerekirse bir üye içerisinde toplanabilirler. Osmancık kömür üyesi, üst kırmızı kumtaşı üyesi vs… Katman Katman veya veya tabaka tabaka (bed): (bed): En küçük tortul ve piroklastik birimdir. Kullanımında ön koşul ekonomik amaçtır. (Soma 1 kömür katmanı). Grup Grup: : Ortak litik özellik taşıyan 2 veya daha fazla formasyondan oluşur. Bir grubun formasyonları her yerde aynı ismi taşımayabilir.Deneştirme (Correlation): Formasyonlar yanal yönde litofasiyes özelliklerini değiştirip başka formasyon adı alabilirler. Ayrıca aynı litolojiye sahip olsalar bile aynı zaman birimi içerisinde çökelmemiş olabilirler. Bu nedenle deneştirme denilince akla gelen şey litolojik olmayıp genelde biostratigrafiktir. Örneğin masif bir kireçtaşı yanal olarak kçt-çamurtaşı ardalanmasına geçiyorsa (yanal litofasiyes değişimi) bu formasyon’un tekrardan tanımlanmasını gerektirmez. Bu örnekteki tip kesitte çamurtaşı olmamasına rağmen yanal devamında çamurtaşı arakatkıları bulunabilir ama bu formasyon’un belirgin bir özelliği olmayabilir. J J J J K K K K P P Tr Tr C C O O Eocene Eocene Miocene MioceneIII. III. Zaman Zaman- -kaya kaya birimleri birimleri ( (Chronostratigraphic Chronostratigraphic Units Units): ): Eşzaman sınırlarıyla çevrelenmiş kaya topluluğudur. Belirli bir zaman aralığında oluşmuş her tür kayayı kapsayabilir. Litolojik özellikler göz önüne alınmadığı için değişik litolojiler içerebilir. Temel birim Sistemdir (örneğin Devonien). Ayırt edilmesinde eşzaman yüzeyler (“key beds”) veya yaşıt fosiller kullanılır.ZAMAN ZAMAN- -KAYA SINIFLAMASI KAYA SINIFLAMASI (Alt, (Alt, Orta Orta, , Üst Üst) (Lower, Middle, Upper) ) (Lower, Middle, Upper) SINIFLAR Örnek 1 Örnek 2 Eonotem Fanerozoik Fanerozoik Üst Sistem (Erathem) Senozoik Mezozoik Sistem (System) Tersiyer Kretase Alt Sistem Paleojen --- Seri (Series) Oligosen Üst Kretase Ast Seri Alt Oligosen Senoniyen Kat (Stage) Şattiyen Kampaniyen Ast Kat Alt Şattiyen Üst Kampaniyen Kronozon (Chronozone) Örnek: Oligosen serisi, Kampaniyen katı, Kretase sistemi. En küçük zaman-kaya birimi kronozondur. Fosil veya litik içeriğine göre tanımlanır. Örnek: Cardioceras cordatum biyokronozonu, Sazlı litokronozonu.IV. Zaman IV. Zaman Birimleri Birimleri ( (Geochronologic Geochronologic units units): ): Jeolojik olayların (çökelme, aşınma, volkanizma) oluşum zamanı veya jeolojik tarihidir. Zaman birimleri, zaman-kaya birimlerinin oluştuğu zaman aralığını göstermede kullanılırlar. Devir (Period) zaman biriminin standart ölçeğidir. Kambriyen sonuna kadar devirler biostratigrafik yöntemlerle sınıflandırılmışlardır. Genellikle devirlerin bitiş ve başlangıç noktaları büyük dağ oluşumları veya katastrofik olaylar (dinazorların yok olması vs…) gibi olaylar ile sınırlıdır.ZAMAN BİRİMLERİ ZAMAN BİRİMLERİ ( (Erken Erken, , Orta Orta, , Geç Geç) (Early, Middle, Late) ) (Early, Middle, Late) Sınıflar Örnek Üst Zaman (Eon) Fanerozoik Zaman (Era) Senozoik Devir (Period) Tersiyer Ast Devir Paleojen Devre (Epoch) Oligosen Ast Devre Geç Oligosen Yaş (Age) Şattiyen Ast Yaş Erken Şattiyen Örnek: Kumtaşları Oligosen devresinde çökelmiştir, fosiller Şattiyen yaşlıdır.Biyostratigrafi: Kaya kümelerini fosil kapsamına göre sınıflar. Bu birim zaman ve zaman-kaya birimlerinin saptanmasında veya kaya topluluklarının alanlar arası deneştirilmesinde kullanılır. Biyozon: Temel biyostatigrafi birimidir. Bir veya birkaç fosil taksonu içeren ve bu özelliği ile komşu biyostratigrafi birimlerinden ayrılan kaya topluluğudur. Biyostratigrafi birimi ayırımında litik özellikler gözetilmez. Bir kaya biriminin parçası olabilir veya birkaç kaya birimi içerebilir. Takson: Aynı organik evrim düzeyinde olan, aynı yapısal özelliklerle simgelenen fosil birimidir. Takson: filum – sınıf – takım – aile – genus– tür.Temel biyostratigrafi birimleri: Biyostratiğrafik birimler içerdikleri fosillerin ilk ortaya çıkışları, ortadan kaybolmaları ve fosil çeşidine göre 3biozona ayrılırlar. 1. Menzil Zonu (Range Zone) 2. Topluluk Zonu (Assemblage Zone) 3. Bolluk Zonu (Abundance Zone)Menzil Zonu : Belirli bir taksonomi biriminin (tür, cins vb.) tüm dikey ve yanal yayılımını içeren kaya topluluğuna “menzil zonu” denir. Menzil zonunun yayılımı, ilgili fosil takson şeklinin görülmesine bağlıdır ve takson’un bulunduğu bütün kayaları kapsar. Menzil zonu adını, sınırlarını belirleyen fosil taksonu’ndan alır ( Nu m m i l i te s menzil Zonu).Topluluk Zonu: Üç ya da daha fazla taksa (takson topluluğu) içeren kayalardan oluşan biyostratiğrafi birimine “topluluk zonu” denir . Bir topluluk zonu, tip kesiti ve yardımcı kesitleriyle tanımlanır. Yanal yayılımı, fosil topluluğunun devamıyla sınırlıdır. Topluluk zonları yerel yaşam ortamıyla yakından ilişkilidir ve ortam tanımlamada önemlidir. Topluluk zonunun adı, fosil topluluğundaki bir veya daha çok takson’dan alınmalıdır. (Eponides - Planorbulinella Topluluk zonu)Bolluk Zonu : Bir ya da daha çok takson’un (taksa) göreceli sayısal bolluğunun bir maksimuma erişmesiyle belirlenen kaya topluluğuna “ bolluk zonu” denir. Bolluk zonu adını, bu biyozonu oluşturan taksonomi biriminden alır ( F u s u l i n a Bolluk Zonu)BİOKORELASYON Biyostratigrafik birimler fosil içeriklerine göre tanımlanmış gözlenebilen objektif stratigrafik birimlerdir. Bundan dolayı litostratigrafik birimlerin korelasyonunda olduğu gibi bu birimlerde bir lokasyondan diğerine takip edilip korele edilebilirler. Biyostratigrafik birimler jeolojik zaman belirlemede önemli olabilir veya olmayabilir. Örneğin; Topluluk zonları ve bolluk zonları yanal olarak izlendiklerinde zaman çizgilerini kesebilirler. Diğer taraftan özellikle bir türün ilk ortaya çıkmasıyla tanımlanan menzil zonları genelde zaman çizgisiyle üst üste gelen korelasyonlar oluşturabilirler.