Stratigrafik Stratigrafik Kontaklar - 1 STRAT STRAT İ İGRAF GRAF İ İK K KONTAKLAR KONTAKLAR Doç. Dr. Ziya KIRMACI?Farklı litolojik birimler arasındaki düz veya düzensiz yüzeylere kontak veya dokanak denir. ?Kayaçlar arasındaki kontaklar başlıca; ? İntruzif, ? Sedimanter, ? Tektonik (faylı) veya ? Metamorfik olabilir. Tanım TanımBaşlıca kontak türleri: Granit (G), diyorit (D) ve diyabaz (D) gibi kor kayaçlar, mevcut kayaçlar içine sonradan girdikleri için intruzif dokunağa (İD) sahiptirler. Granitle (G) kireçtaşları arasındaki sınır faylı dokunaktır (TD). Tortul kayaçlar, bir aşınma yüzeyi üzerine oturdukları için, altındaki birimlerle sedimanter dokunağa (SD) sahiptirler M G İD D Y D S D S D T D Tanım TanımTanım Tanım ? İntruzif kontak: ? İntruzif kayaçların yan kayaçlar içine girmesi sonucu oluşurlar. ? Sedimanter kontak: ? Çökelme sonucu oluşan kontaklardır.Tanım Tanım ? Tektonik kontak: ? Tektonik bir deformasyon sonucu oluşan kontaklardır. ? Metamorfik kontak: ? Farklı metamorfik kayaç birimleri arasındaki kontak, metamorfik kontak olarak adlandırılır.İntruzif dokanak (kontak) İntruzif dokanak (kontak) ? İntruzif kayaçların yan kayaçlar içine girmesi sonucu oluşurlar. ? Bu tür kontakların ayırtman özellikleri şunlardır: ? Yan kayaçlarda metamorfizma izleri, ? intrüzyon içinde yan kayaçtan türemiş anklavlar, ? ve kor kayaç kütlesinden yan kayacın içine doğru uzanan dayklar veya damarlar.? Litolojik farklılıklarından dolayı stratigrafik birimler yanal ve düşey olarak düzlemsel ya da düzensiz şekilli dokanaklarla birbirlerinden ayrılılar. ? Düşey kontaklar, çökelme ortam şartlarının zaman içindeki değişimine bağlı olarak farklı litolojilerin çökelmesiyle oluşur. ? Yanal dokanaklar ise çökelme ortam şartlarının yanal olarak değişiminden dolayı farklı litolojilerin eş zamanlı olarak yan yana çökelmesiyle oluşur. Sedimanter Kontaklar Sedimanter Kontaklar? Dikey olarak üst üste gelmiş katmanlar, çökelmenin devamlılığına (sürekliliğine) bağlı olarak; ? uyumlu veya ? uyumsuz olabilirler. Sedimanter Kontaklar Sedimanter KontaklarUyumsuz katmanlar arasındaki dokanak Uyumlu katmanlar arasındaki dokanak 1- Keskin dokanak 2-Dereceli dokanaklar - Progressif dereceli dokanak - Ara katmanlanmalı dereceli dokanak 1. Açılı Uyumsuzluk 2. Diskonformite 3. Parakonformite 4. Nonkonformite? Çökelme sırasında tortulaşmada herhangi bir duraksama veya çökelen tortularda aşınma sonucu herhangi bir eksilme söz konusu değilse, oluşan tabakalar birbirine paralel bir uzanıma sahip olacaktır. ? Oluşum zamanının tümüyle temsil edildiği, herhangi bir eksikliğin olmadığı böyle bir diziye, uyumlu dizi veya istif denir. ? Uyumlu katmanları birbirinden ayıran yüzey "Uyumluluk Yüzeyi" ya da "Konformite" olarak adlanır. Uyumlu Kontaklar Uyumlu Kontaklar? Uyumluluk yüzeyi, genç tortularla yaşlı tortular arasındaki çökelmemezliğin herhangi bir fiziksel belirtisinin olmadığı yüzeylerdir. ? Diğer bir deyişle uyumluluk depolanmada herhangi bir kesinti ya da "hiyatus" un olmadığına işaret eder. Uyumlu Kontak Uyumlu Kontak? Uyumlu kontaklar dikey yönde; ? keskin veya ? dereceli tipte olabilir. Uyumlu Kontaklar Uyumlu KontaklarUyumlu Kontaklar Uyumlu Kontaklar Kumtaşı Kireçtaşı ? Keskin kontaklar: ? Farklı litolojiler arasındaki geçişin keskin ve belirgin olduğu sınırlardır. ? Sedimanter çökelme ortam şartlarının aniden ve hızlı bir şekilde değişmesinin bir sonucu olarak gelişirler.Uyumlu Kontaklar Uyumlu Kontaklar Dereceli (tedrici) dokanak: ? Farklı litolojiler arasındaki geçişin dereceli olduğu sınırlardır. ? Sedimanter çökelme ortam şartlarının zaman içinde dereceli bir şekilde ,yani yavaş yavaş, değişmesinin bir sonucu olarak gelişirler. ? Dereceli dokanaklar iki şekilde olabilir; ? ilerleyen (progresif) tedrici veya ? ardalanmalı şekilde olabilir. Uyumlu Kontaklar Uyumlu Kontaklar? İlerleyen tedrici kontaklar; ? Bir litolojinin tane boyutu, mineral bileşimi veya diğer fiziksel özellikleri giderek değişikliklere uğrayarak başka bir litolojiye geçişi sonucu oluşur. ? Ardalanmalı kontaklar; ? her iki birim geçiş zonunda ardışıklı olarak bulunur. Uyumlu Kontaklar Uyumlu KontaklarDikey yönde dereceli geçişli dokunak tipleri. A. Keskin veya net, B. İlerleyen dereceli, C. Ardalanmalı dereceli. (A) (B) (C) Uyumlu Kontaklar Uyumlu Kontaklar1. İlerleyen (Progressif) dokanak: ? Bir litolojinin diğer bir litolojiye tane boyu, mineral bileşimi yada diğer bir karakteristiğinin düzenli olarak derecelendiği dokanak çeşididir. Kumtaşı Kireçta şı Kçt. – Kmt. geçiş zonu ? Kireçtaşının istif yukarısına doğru belirli bir zon boyunca kumtaşı ile birlikte çökeldiği ve nihayetinde kumtaşına geçtiği dokanak bu tür dokanağa bir örnektir.2. Ardalanmalı dokanak: ? Farklı iki litoloji arasında her iki litolojiye ait katmanların ardalandığı bir zonun olduğu ve bu zonda istif yukarısına doğru gidildikçe alttaki litolojinin katmanlarının giderek inceldiği ve azaldığı buna karşın üstteki litolojiye ait katmanların giderek kalınlaştığı ve tamamen o litoloji geçtiği dereceli dokanak çeşididir. Kireçtaşı Kumtaşı Kçt.- Kmt . Ara katmanlanmalı zon? Bazı durumlarda ise, tortul dizilerin oluşumu sırasında tortulaşmada duraklamalar ve/veya aşınma sonucu eksilmeler meydana gelebilir. ? Bu durumda, uyumsuzluktan söz edilir. Uyumsuz Kontaklar Uyumsuz Kontaklar? Jeolojik kayıttaki bir kesikliği ve/veya eksikliği ifade eden uyumsuzluklar tortulaşmada duraklama (çökelmezlik), erozyon veya her iki olayın birlikte etkileri sonucu meydana gelir ve uyumsuzluk düzlemi üzerine gelen genç tabakaları daha yaşlı tabakalardan ayırırlar. ? Bu olaylar, belli bir zaman sürecini temsil eden katmanların istif içinde temsil edilmemesini sonuçlar. Uyumsuz Kontaklar Uyumsuz Kontaklar? Uyumsuzluk düzleminin altındaki yaşlı birimler, üzerleyen daha genç katmanların çökelmesinden önce intrüzyon, metamorfizma, kıvrımlanma, faylanma ve erozyon gibi olaylara maruz kalmış olabilir. ? Büyük ölçekli uyumsuzluklar, dağ oluşum dönemlerine (orojenez) karşılık gelir. Uyumsuz Kontaklar Uyumsuz Kontaklar? Uyumsuz katmanlar arasında bir açısal ilişkinin varlığı ya da yokluğu, katmanları birbirinden ayıran belirgin erozyonal bir yüzeyin olup olmadığı ve uyumsuzluk yüzeyinin altındaki kayaçların cinsine bağlı olarak dört çeşit uyumsuzluk yüzeyi belirlenmiştir. 1. Açılı Uyumsuzluk 2. Diskonformiti 3. Parakonformiti 4. Nonkonformiti Uyumsuz Kontaklar Uyumsuz Kontaklar? Uyumsuzluklar, uyumsuz katmanlar arasında açısal bir farklılığın olup olmamasına, bu katmanları ayıran belirgin bir erozyon yüzeyinin bulunup bulunmamasına ve uyumsuzluk yüzeyi altındaki kayaçların tabiatına göre teşhis edilirler. ? Üç önemli uyumsuzluk şekli; ? Açısal uyumsuzluk, ? Diskonformiti ve ? Nankonformiti olarak ifade edilir. Uyumsuz Kontaklar Uyumsuz Kontaklar? Uyumsuzluk düzleminin altındaki ve üstündeki katmanlar arasında belirgin bir açı farkı varsa, bu tür uyumsuzluğa, açısal uyumsuzluk denir. ? Açısal uyumsuzluk, eğimli veya kıvrımlanmış katmanları, üstleyen farklı duruşlu katmanlardan ayıran bir erozyon yüzeyidir. ? Açısal uyumsuzluklar, uyumsuzluk yüzeyinin altındaki ve üstündeki tortul diziler arasında çok uzun bir kara olma döneminin geçtiğine ve bu süre içinde bir dağ oluşumunun gerçekleştiğine işaret ederler. Açısal Uyumsuzluk Açısal Uyumsuzluk? Açısal uyumsuzluklarda, uyumsuzluk yüzeyi üzerindeki birim genellikle bir taban konglomerası ile başlar ve bu taban konglomerasının çakılları arasında, daha yaşlı kayaçlarla birlikte, hemen altındaki birimden türemiş parçalar da bulunur. ? Tortulaşma sırasında, henüz pekişmemiş tortul katmanların herhangi bir nedenle kaymaları sonucu oluşan oturma (slump) yapılarında da, kayan kütle ile üstündeki ve altındaki katmanlar arasında belirgin bir açı farklılığı gelişir fakat bu bir açısal uyumsuzluk değildir. Açısal Uyumsuzluk Açısal UyumsuzlukAçısal Uyumsuzluk Açısal UyumsuzlukŞekilde yaklaşık 30 o eğimli katmanlar, hemen hemen yatay konumlu katmanlar tarafından üstlenmektedir. Açısal Uyumsuzluk Açısal UyumsuzlukAçısal Uyumsuzluk Açısal UyumsuzlukAçısal Uyumsuzluk Açısal Uyumsuzluk? Orojenez: Deniz tabanında çökelmiş katmanların tektonik olaylarla deformasyona uğrayarak su dışına çıkmaları. ? Erozyon. ? Transgresyon ve genellikle bir taban konglomerası ile başlayan yeni bir tortulaşma. ? Orojenez veya epirojenezle tekrar su dışına çıkma. Açısal Uyumsuzluk Açısal Uyumsuzluk- - Gelişim aşamaları: Gelişim aşamaları:Açısal uyumsuzluğun gelişim aşamaları. Deniz Düzeyi Açısal uyumsuzluk Çökelme Yükselme, kıvrımlanma ve erozyon Subsidans ve çökelme 1 2 3 4 Deniz Açısal uyumsuzluk gelişimi 9 8 Deniz Açısal Uyumsuzluk Açısal Uyumsuzluk- - Gelişim aşamaları: Gelişim aşamaları:? Uyumsuzluk yüzeyinin altındaki ve üstündeki birimlerin tabakalanma düzlemlerinin birbirine paralel olduğu, genç birimle yaşlı birim arasındaki dokanağın belirgin ya da düzensiz erozyonal bir yüzey olduğu uyumsuzluk çeşididir. ? Diskonformitiler onlarca metreye ulaşan rölyeflerin olduğu erozyonal yüzeylerde kolayca tanınabilir. Diskonformiti Diskonformiti? Diskonformiti yüzeyleri veya açılı uyumsuzluk yüzeyleri fosil toprak zonları (paleosol) ya da taban konglomeraları ile temsil edilebilirler. ? Diskonformitiler düşey yükselme ve bunu takip eden aşınmalar esnasında yatay kalan yaşlı kayaçların belli bir erozyon periyodu sonucunda oluştuğu kabul edilebilir Diskonformiti Diskonformiti? Diskonformiti, esasen birbirine paralel sedimanter katmanları ayıran bir uyumsuzluk yüzeyidir. ? Bu tip uyumsuzluklar olasılıkla en yaygın uyumsuzluklar olmalarına karşın, genellikle tanınmaları en zor olan uyumsuzluklardır. ? Özellikle erozyon yüzeyinin altındaki ve üstündeki kaya birimleri benzer oldukları zaman ayırt edilmeleri daha da zorlaşır. Diskonformiti Diskonformiti- -Özet Özet? Diskonformitiler, yükselme veya deniz seviyesindeki bir düşmeyi izleyen bir dönemdeki erozyon sonucu gelişirler. ? Bu tür uyumsuzluklarda, uyumsuzluk düzleminin altındaki ve üstündeki birimler, tortul birimlerdir ve tabakalar birbirine paraleldir. ? Bununla birlikte, geniş bir alanda incelendiklerinde erozyonal bir rölyef gösterebilirler. Diskonformiti Diskonformiti- -Özet Özet? Tortulaşma; ? Dikey yükselim veya deniz seviyesindeki düşme sonucu tortuların su dışına çıkması veya tortulaşmada duraksama. ? Erozyon veya çökelmezlik önceki tabakaların epirojenik olaylarla yükselip su dışına çıkmasıyla veya su altında, katmanların yataylılıkları bozulmadan, da meydana gelebilir. Diskonformiti Diskonformiti- - Gelişim aşamaları Gelişim aşamaları? Subsidans ve yeniden tortulaşma. ? Erozyona uğramış kayaçlar üzerine yeni tortuların gelmesi. ? Orojenez veya epirojenezle su dışına çıkma. Diskonformiti Diskonformiti- - Gelişim aşamaları Gelişim aşamalarıDiskonformitinin gelişim aşamaları Deniz Düzeyi Diskonformiti Çökelme Yükselme ve Erozyon Subsidans ve çökelme Diskonformiti gelişimi 1 2 1 2 6 7 8 Deniz 1 2 3 4 Deniz Diskonformiti Diskonformiti- - Gelişim aşamaları Gelişim aşamalarıDiskonformiti DiskonformitiDiskonformiti Diskonformiti? Diskonformiti, birbirine paralel sedimanter katmanları ayıran bir uyumsuzluk yüzeyidir. ? Uyumsuzluk düzleminin altındaki ve üstündeki katmanlar arasında belirgin bir litoloji farklılığı yoksa tanınmaları oldukça zordur. Diskonformiti DiskonformitiErozyon sonucu gelişen bir diskonformiti. Uyumsuzluk düzleminin altındaki ve üstündeki katmanlar birbirine paralel olmasına rağmen erozyon kanalının varlığı uyumsuzluğun tanınmasını kolaylaştırır. Diskonformiti Diskonformiti? Uyumsuzluk düzleminin altında ve üstündeki tabakaların paralel olduğu ve uyumsuzluk düzleminin gözle belirlenemediği ya da herhangi bir erozyonal yüzeyin tanımlanamadığı gizli uyumsuzluklardır. ? Parakonformitiler kolayca tanınamazlar. ? Bu yüzeyler fosil zonlarının yokluğu ya da keskin fauna değişmeleri gibi paleontolojik belirtilerden yola çıkılarak belirlenen kayıp katmanlara dayandırılarak tanımlanır. Parakonformiti: Parakonformiti:Alt Ordovisiyen Üst Devoniyen Parakonformiti: Parakonformiti:? Nankonformiti, kristalin (kor ve/veya metamorfik) kayaçlar ile bu kayaçları üstleyen daha genç tortul kayaçlardan ayıran bir erozyon yüzeyidir. Nonkonformiti Nonkonformiti? Bu tür bir yüzeyin tanınma kriterlerinden bazıları şunlardır: 1. Üstleyen tortul dizinin tabanındaki katmanlar içinde, altlayan kor veya metamorfik kayaçlardan türemiş parçaların varlığı, 2. Altlayan kor veya metamorfik kayaçların erozyonal kesilmesi veya ani bitimi ve 3. Üstleyen tortul kayaçlarda kontak metamorfizmanın yokluğu. Nonkonformiti NonkonformitiGranit Dolomit Nonkonformiti NonkonformitiNankonformiti. Kambriyen yaşlı kumtaşı katmanlarının hemen altındaki Prekambriyen yaşlı graniti üzerinde uyumsuzluğa işaret eden eski-toprak oluşumu. Nonkonformiti Nonkonformiti? Erozyona uğramış kristalin (metamorfik ve kor) kayaçlar. ? Transgresyon, genellikle bir taban konglomerası ile başlayan çökelme. ? Orojenez veya epirojenezle su dışına çıkma. Nonkonformiti Nonkonformiti- - Gelişim aşamaları Gelişim aşamaları Deniz Düzeyi Nankonformiti Çökelme.Granitin intruzyonu veya metamorfizma Yükselme ve erozyon Subsidans ve çökelme Nankonformiti gelişimi Z Y V Deniz Granit Granit K L Granit M Nankonformitinin gelişim aşamaları. Nonkonformiti Nonkonformiti- - Gelişim aşamaları Gelişim aşamaları ? Bir jeolojik sınırın, uyumsuzluk olduğunu belirleyen önemli ipuçları şunlardır. ? Taban konglomerası. ? Altlayan daha yaşlı kayaçlardan türemiş parçalar. ? Ayrışma dönemini kanıtlayan eski topraklar (paleosol). ? Neptuniyen dayklar. Uyumsuzlukların Sahada Tanıması Uyumsuzlukların Sahada Tanıması? Kor intruzyonların, metamorfize olmamış katmanlarla kesilmesi, ? Altlayan ve üstleyen katmanlar arasında, doğrultu ve eğim uyumsuzluğu, ? Tabakalanma düzlemlerini kesen dalgalı bir yüzey, ? Uyumsuzluk düzleminin altındaki yapıların (fay, kıvrım vs.), uyumsuzluk düzleminde ani bitimi, Uyumsuzlukların Sahada Tanıması Uyumsuzlukların Sahada Tanıması? Erozyon kanalları. ? Çökelmezlik sonucu oluşmuş uyumsuzluklar, bol kemik kalıntıları veya fosfatlı düzeylerin varlığıyla ayırtlanabilir; fakat doğrulama için paleontolojik kriterler gereklidir. ? Başka yerde kurulmuş olan fosil topluluklarının bilinen fauna ve flora dizilerini kullanarak, verilmiş bir dizinin fosil kayıttaki eksik bölümleri teşhis etmek de olasıdır. Uyumsuzlukların Sahada Tanıması Uyumsuzlukların Sahada TanımasıÖzet Özet - - Uyumlu katmanlar Uyumlu katmanlar ? Uyumlu katmanlar az veya çok sürekli tortulaşmada oluşan kayaç istifleridir. ? Oluşum zamanının tümüyle temsil edildiği, herhangi bir eksikliğin olmadığı böyle bir diziye, uyumlu dizi veya istif denir.Özet Özet - - Uyumsuzluklar Uyumsuzluklar ?Katman dizilerindeki uyumsuzluklar; ? Çökelmezlik ve/veya erozyon dönemlerini yansıtır. ? Uzun jeolojik zaman dönemlerini kapsar. ? Olasılıkla milyonlarca veya on milyonlarca yılları kapsar. ? Kayaç kaydı tam değildir. ? Katmanlar tarafından yansıtılmayan zaman aralığı hiyatüs olarak ifade edilir.Bir uyumsuzluğun Gelişimi Bir uyumsuzluğun Gelişimi - - Örnek Örnek ? Bir uyumsuzluğun oluşumu sürecinde; ? Tortulaşma 12 milyon yıl önce başladı, ? ? Bir uyumsuzluğun oluşumu Bir uyumsuzluğun oluşumu sürecinde; sürecinde; ? Tortulaşma 12 milyon yıl önce başladı, ? 4 milyon yıla kadar devam etti. Bir uyumsuzluğun Gelişimi Bir uyumsuzluğun Gelişimi - - Örnek Örnek? ?Bir uyumsuzluğun oluşumu Bir uyumsuzluğun oluşumu sürecinde; sürecinde; ? Tortulaşma 12 milyon yıl önce başladı, ? 4 milyon yıla kadar devam etti, ? 1 milyon süren bir erozyon oluştu ve Kayaçlardan 2 milyon yıllık bir kesim aşındı ? Böylece tortulaşmada 3 milyon yıllık bir kesiklik meydana gelmiş oldu. Hiyatüs Bir uyumsuzluğun Gelişimi Bir uyumsuzluğun Gelişimi - - Örnek Örnek? Bir uyumsuzluğun oluşumu sürecinde; ? Tortulaşma 12 milyon yıl önce başladı, ? 4 milyon yıla kadar devam etti, ? 1 milyon süren bir erozyon oluştu ve Kayaçlardan 2 milyon yıllık bir kesim aşındı ? Böylece tortulaşmada 3 milyon yıllık bir kesiklik meydana gelmiş oldu. ? Daha sonra tortulaşma kesikliğe uğramaksızın devam etti. . Hiatüs Hiatüs Bir uyumsuzluğun Gelişimi Bir uyumsuzluğun Gelişimi - - Örnek ÖrnekHiatüs ? Sonuçta meydana gelen istif bir uyumsuzlukla birlikte aktüel stratigrafik kayıttır. Bir uyumsuzluğun Gelişimi Bir uyumsuzluğun Gelişimi - - Örnek ÖrnekUyumsuzluk tipleri Uyumsuzluk tipleri - - Özet Özet ? Üç yüzey şekli uyumsuzluk olabilir. ? Diskonformiti tortul kayaçlardaki bir yüzey çeşidi olup, ? Yaşlı kayaçlardan genç kayaçları ayırır. ? Bu kayaçların her ikisi de bir birine paraleldir.? Nonkonformiti bir uyumsuzluk yüzeyi olup; ? Metamorfik ve sokulum kayaçlarını azaltır, ? bu kayaçlar daha sonra tortul kayaçlar tarafından örtülür. Uyumsuzluk tipleri Uyumsuzluk tipleri - - Özet Özet ?Açısal uyumsuzluk bir erozyonal yüzey olup; ? Eğilmiş veya kıvrımlanmış katmanların üzeridir. ? Bu yüzey üzerine daha genç kayaçlar depolanmıştır. Uyumsuzluk tipleri Uyumsuzluk tipleri - - Özet Özet Diskonformiti Açısal Uyumsuzluk Nonkonformiti Bölgesel yayılıma sahip uyumsuzluklar Bir tipten diğer bir tipe dönüşebilir. Bunlar her yerde aynı orandaki zaman miktarını yansıtmaz. Uyumsuzluk tipleri Uyumsuzluk tipleri - - Özet Özet Bir Uyumsuzluk Bir Uyumsuzluk