Genel Su Temini 01.10.2012 1 SU TEMİNİ 1. HAFTA 25.09.2012 1 Öğr. Gör. Serkan ÖREN Su, insan ve diğer canlıların ana ihtiyaçlarının başında gelir. İnsan vücudunun %90’ı sudur. Aç kalan bir insan uzun süre yasayabilmesine rağmen , susuz kalan bir kimse kısa sürede ölmektedir. Fert olarak sadece içmek için gerekli olan su ihtiyacı günde 4-5 litreyi litreden fazla değildir. Bununla beraber toplumlar teşekkül edip, köy, kasaba ve şehirler oluştuktan sonra, Fertlerin su ihtiyaçları büyük ölçüde artmakta ve toplumların hayat standartlarına bağlı olarak fert başına günde 100–400 litreyi bulmaktadır. 25.09.2012 2 Öğr. Gör. Serkan ÖREN01.10.2012 2 Toplumların gelişmişliği, uygun kalitede ve yeterli miktarda suyun bulunmasına bağlıdır. Bundan dolayı su temini ve kanalizasyon tesisleri fertlerin ihtiyacı olmaktan çıkıp, toplum için bir zaruret haline gelmiştir. Yeteri kadar temiz su ve kullanılmış suları uzaklaştırma tesisleri bulunmayan toplumlarda kolera,tifo vb salgın hastalıklar ortaya çıkmaktadır. 25.09.2012 3 Öğr. Gör. Serkan ÖREN İçme Sularının Özellikleri: İçme ve Kullanma sularında istenilen ve istenmeyen vasıfları beş grupta toplamak mümkündür. 1. Su, kokusuz, renksiz berrak ve içimi serinletici olmalıdır 2. Su hastalık yapan mikroorganizma ihtiva etmemelidir. 3. Suda sağlığa zararlı kimyasal maddeler bulunmamalıdır. 4. su, kullanma maksatlarına uygun olmalıdır. 5. sular agresif olmamalıdır. 25.09.2012 4 Öğr. Gör. Serkan ÖREN01.10.2012 3 1. Su, kokusuz, renksiz içimi lezzetli olmalıdır. Sularda fenoller, yağlar gibi suya kötü koku ve tadı veren maddeler olmamalı, sular, renksiz, berrak ve içilebilecek sıcaklıkta olmalıdır. İçme suları için en uygun sıcaklık 8 ila 12 derecedir. Ayrıca sulardaki çözünmüş oksijen konsantrasyonu 5 mg/l den daha büyük olmalıdır. 25.09.2012 5 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 2. Suda hastalık yapan mikroorganizma bulunmamalıdır. Suda bulunabilen bazı mikroorganizmalar çeşitli hastalıklara sebep olurlar. Sudan geçen bazı hastalıklar ve hastalığın sebebi olan organizmalar tabloda gösterilmiştir. 25.09.2012 6 Öğr. Gör. Serkan ÖREN HASTALIK ADI ORGANİZMA Basilli dizanteri Shigella dysenterial Tifo Salmonella typhi kolera Vibrio cholera Amibli dizanteri Entamoeba histolytica Sarılık Hepatitis virüsü01.10.2012 4 3. Suda sağlığa zararlı kimyasal maddeler olmamalıdır. Bazı kimyasal maddeler zehirli tesis gösterir. Arsenik, kadminyum, krom, kurşun, civa , selenyum vb. zehirli maddelerdir. Arsenik metal olarak özellikle toz halinde zehirsizdir. Ancak su, hatta havadaki nem ile birleştiği zaman arsenik trioksite ( As2O3) dönüşür. Bu çok zehirli bir maddedir. Arsenik zehirlenmelerinde felç, sinirsiztemi bozuklukları görülür. 25.09.2012 7 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 4. Sular kullanma maksatlarına elverişli olmalıdır. Sular içme suyu ve sanayide kullanma suları olarak kullanılabilir. İçme suyu olarak kullanılması halinde sudaki demir ve manganez muhtevaları düşük olmalıdır. Demir bilhassa yer altı sularında + 2 değerlikli F+2 olarak demir bikarbonat Fe( HCO3)2 Şeklinde bulunur. F+2 oksijenle temas ederse sarı kırmızı bir bileşik olan demirhidroksit halinde çökelir. Bu sebeple suyun tadı ve rengi değişir. Reaksiyon; 4 Fe+2 + O2 + 10 H2O 4 Fe (OH)3 + 8H+ 25.09.2012 8 Öğr. Gör. Serkan ÖREN01.10.2012 5 5. İçme suları agresif olmamalıdır. Suların agresifliği,serbest karbondioksit ( CO2) ile bikarbonat (HCO3) iyonunun dengede olmamasından kaynaklanır. Suların agresifliği, boruların aşınmasına ( korozyonuna) sebep olur. Boruların kısa zamanda harap olmasına dolayısıyla ilave masraflara yol açar. Ayrıca boruların aşınması halinde borudan ayrılan elementler suyun bozulmasına sebep olur. 25.09.2012 9 Öğr. Gör. Serkan ÖREN Su getirme sisteminin genel özellikleri Su getirme sistemleri genel olarak şunları içine alır : 1. Su alma tesisleri : Membalar, Yatay ve düşey kuyular, Nehir, Göl veya baraj suları 2. Suların tasfiyesi 3. Terfi merkezi 4. Biriktirme hazneleri (Depolar) 5. İletim (isale) hattı 6. Su dağıtım sistemi (Şebeke) 7. Bina bağlantı borusu ve bina iç tesisatı 25.09.2012 10 Öğr. Gör. Serkan ÖREN01.10.2012 6 Su alma tesisleri ya şimdiki ya da gelecekteki su ihtiyaçlarını, sürekli olarak karşılamaya yetecek miktardaki bir su kaynağından alır. Su alma yerinde sular kalitece istenen standartları sağlamıyorsa, tasfiye (arıtma) tesisleri toplanan suyu hizmet edeceği maksatlara el verişli hale getirir. Suyun yer çekimi ile iletilmesinin mümkün olmadığı hallerde, terfi merkezleri suyun istenilen yüksekliğe iletilmesini mümkün kılarlar. 25.09.2012 11 Öğr. Gör. Serkan ÖREN Biriktirme hazneleri ise; ihtiyaçtan fazla suları ihtiyaca yetmeyen zamanlarda kullanılmak üzere biriktirerek zaman zaman yetersiz olan bir kaynağı, sürekli olarak ihtiyacı karşılayacak hale getirirler. Kaynaktan alınan suları kullanılacak bölgeye iletilmesini temin eden boru hattına iletim (isale) hattı adı verilir. İhtiyaç bölgesine getirilmiş olan suları ihtiyaç sahiplerine dağıtan tesislere de şebeke veya su dağıtım sistemi denir. 25.09.2012 12 Öğr. Gör. Serkan ÖREN01.10.2012 7 25.09.2012 13 Öğr. Gör. Serkan ÖREN Bir su temini tesisin elamanları SU KAYNAKLARININ ÖZELLİKLERİ VE KAYNAK SEÇİMİ 25.09.2012 14 Öğr. Gör. Serkan ÖREN01.10.2012 8 Su kaynağının cinsi, suların nasıl toplanacağı nasıl tasfiye edileceğini ve nasıl dağıtılacağını tayin eden önemli bir unsurdur. Suyun temin edildiği kaynaklar aşağıdaki gibi sınıflandırılabilir. 25.09.2012 15 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 1. Yüzeysel sular : a) Kapasitesi yeterli olan akan sular, göller ve baraj göllerinden su almak. b) Feyezan (taşkın) zamanlarında debisi yeterli olan akarsularsan, temiz feyezan sularını aralıklı olarak mevsiminde veya seçilen zamanlarda almak ve bu suları akarsular bitişik veya onunla irtibatı kolay olan haznelerde biriktirmek. c ) Kurak hava debisi yetersiz olan akarsulardan sürekli olarak su almak. 25.09.2012 16 Öğr. Gör. Serkan ÖREN01.10.2012 9 2. Yeraltı Suları a ) Tabii pınarlar b ) Kuyular c ) Sızdırma galerileri ve boruları d ) Kendisini besleyen yer altı suyu akımı başka kaynaklardan suni olarak arttırılan kuyular ve galeriler bu su alma yerinin verimini arttırmak üzere başka bir kaynaktan temin edilen sular bu maksatla , ya su alma yerine ait su alma yerine ait toplama yüzeyi üzerine yayılır veya yer altı suyunu besleyen havuz ve hendeklere iletilir. 25.09.2012 17 Öğr. Gör. Serkan ÖREN 3. Yağmur Suları a ) Yapıların çatılarından toplanarak sarnıçlarda küçük tekil su ihtiyaçları için biriktirilir. b ) Büyük toplumsal ihtiyaçları karşılamak üzere , daha büyük drenaj alanlarından toplanarak özel olarak hazırlanmış depolarda biriktirilir. 25.09.2012 18 Öğr. Gör. Serkan ÖREN01.10.2012 10 Kaynak Seçimi Herhangi bir toplumun su ihtiyacı karşılanırken yapılması gereken en önemli işlerden birisi de bu ihtiyacı karşılayacak en uygun su kaynağının seçilmesidir. Yerleşim merkezlerinin su ihtiyaçları sadece bir kaynaktan karşılanacağı gibi , birkaç kaynaktan da temin edilebilir. Birden fazla kaynağın kullanılması halinde temin edilen sular genel olarak şebekeye verilmeden önce karıştırılmalıdır. 25.09.2012 19 Öğr. Gör. Serkan ÖREN Suyun temin edileceği kaynağın seçiminde aşağıdaki üç önemli faktörün göz önünde bulundurulması gerekmektedir. 1. Kaynaktan sürekli olarak alınabilecek suyun miktarı (debisi) 2. Kaynak suyunun kalitesi ve su kalitesinin zamanla değişimi 3. Gerekli suyun kaynaktan temin edilmesi halinde maliyeti İyi bir su temini projesinin hazırlanabilmesi için toplumun su ihtiyacını temin etmek üzere kullanılabilecek değişik su kaynakları araştırılır. Her kaynak olarak suyun özellikleri ve sürekli olarak alınabilecek su miktarı ölçülür. Su temini tesislerinin maliyetleri her su kaynağı için yaklaşık olarak hesaplanarak elde edilen sonuçlar mukayese edilip en uygun kaynak seçilir. 25.09.2012 20 Öğr. Gör. Serkan ÖREN01.10.2012 11 Su temini tesislerinin fert başına düşen maliyetleri aşağıdaki faktörlere bağlıdır. 1. Su kaynağının cinsi 2. Su kaynağının yerleşim merkezine uzaklığı 3. Kaynaktan elde edilebilecek suyun bolluğu 4. Kaynaktan temin edilen suyun özelliği (tasfiye tesisini gerektirip gerektirmediği) 5. Gerekli malzeme ve insan gücünün varlığı ve maliyeti 6. Tesisin büyüklüğü 7. Bölgenin karakteristikleri ve bölge halkının özelliği 25.09.2012 21 Öğr. Gör. Serkan ÖREN Su kaynağının ve ihtiyacı temin edilecek bölgenin özelliklerine göre aşağıdaki tercih sırası yapılabilir. a ) Bakteriyolojik, fiziksel ve kimyasal özellikler bakımından tasfiye gerektirmeden kullanılabilen cazibe (yerçekimi) ile iletilebilen kaynaklar ilk olarak düşünülür. b ) Tasfiye gerektirmeyen fakat pompa ile iletilebilen sular ikinci olarak düşünülür. c ) Basit tasfiye gerektiren, fakat cazibe ile iletilen sular üçüncü olarak düşünülür. d ) hem tasfiye hem de pompa tesisleri gerektiren sular en son düşünülmelidir. 25.09.2012 22 Öğr. Gör. Serkan ÖREN01.10.2012 12 Önemli: Ülkemizde nüfusu 3000 den az yerleşim merkezlerinin su temini Köy Hizmetleri, nüfusu 3000-100.000 arasında olan yerleşim merkezlerinin su temini tesisleri İller bankası, 100.000 den fazla olan yerleşim merkezlerinin su temini tesisleri ise DSİ tarafından hazırlanır 25.09.2012 23 Öğr. Gör. Serkan ÖREN