Harita Bilgisi Tabaka Kavramı ve V - Kuralı 1 3. TABAKA KAVRAMI ve V-KURALI Tabaka nedir? Alt ve üst sınırlarıyla bir di ğerinden ayrılan, kendine has özellikleri olan, sabit hidrodinamik ko şullar altında çökelmi ş, 1 cm’den daha kalın, en küçük litostratigrafi birimine tabaka denir. 1 cm’den daha ince tortulla şmalara lamina adı verilir. Konumlarına göre tabakalar Her tabaka düzleminin bir konumu vardır. Konumlarına göre tabakalar 5 (be ş)’e ayrılır. Bunlar; 1. Yatay tabaka 2. Eğimli tabaka 3. Dik tabaka 4. Devrik tabaka 5. Ters tabaka A A A A Yatay Tabaka Süper pozisyon ilkesine göre, en altta en ya şlı tabaka bulunur. En ya şlı En genç Ters Tabaka Dik Tabaka Devrik Tabaka E ğimli Tabaka B B B B C C C C D A B C D D D D Yapı Kavramı Jeolojik çalı şmalarda kayaçların mostra ölçe ğinde veya daha büyük ölçekteki özelliklerine yapı adı verilmektedir. Kayaçların daha küçük ölçekli özelliklerine (örne ğin mikroskop altındaki özellikleri) ise doku olarak adlandırılır. Jeolojik yapılar iki şekilde sınıflandırılabilir. Bunlar; 1. Düzlemsel yapılar (tabaka, fay, çatlak, kıvrım eksen düzlemi, ...) 2. Çizgisel yapılar (fay çizi ği, kıvrım ekseni, budinaj,...) Düzlem nedir? Çizgi nedir? En az iki çizgiyi içinde barındıran alana düzlem denir. Çizgi ise, iki nokta arasındaki noktalar kümesi olarak tarif edilir. 2 Düzlem Çizgi Tabaka konumu Tabakaların jeolojik çalı şmalarda geometrik olarak ifade edilmeleri gerekmektedir. Tabakaları ifade ederken onların bazı özelliklerinin konumlarının bulunması gerekmektedir. Tabakalar dört (4) özellikleriyle ifade edilir. Bunlar; A. Do ğrultu a. Do ğrultu (1) b. Do ğrultu açısı (2) B. Eğim a. Eğim yönü (3) b. Eğim açısı (4) Önemli Not: Fay ve çatlak gibi di ğer yapılar da tabakalar gibi düzlemsel birer yapı elemanı oldu ğundan a şa ğıdaki tanımlar onlar için de geçerlidir. Do ğrultu: E ğimli bir tabaka düzleminin yatay düzlemle yaptı ğı ara kesit çizgisine do ğrultu denir. Yatay düzlemi su yüzeyi kabul edersek, e ğimli tabaka düzleminin durgun suya daldırıldı ğında (tabi ki sanal olarak :) suyun tabaka yüzeyi üzerinde bıraktı ğı ıslaklık çizgisi tabakanın do ğrultusudur. Do ğrultu açısı: Do ğrultu çizgisinin kuzey ile yaptı ğı dar açıya do ğrultu açısı denir. Doğrultu açısı 0 ? ... ?90 o arasında bir de ğer alır. E ğim: Bir düzlemin yatay düzleme do ğru bakması haline o düzlemin e ğimli olması hali denir. Bu durumda tabaka düzlemi ile yatay düzlem arasında kesin bir açı vardır, yani tabaka düzlemi ile yatay düzlem birbirlerini keserler. Aksi takdirde tabaka yatay düzleme paralel olmu ş olur ki, bu tür tabakalara yatay tabakalar adı verilir. E ğim yönü: E ğimli tabakanın baktı ğı co ğrafik yöne e ğim yönü denir.E ğimli tabaka düzlemi üzerine su döküldü ğü zaman suyun akı ş yönü e ğim yönüdür. KD,D, B... gibi. E ğim açısı: E ğimli bir tabaka düzleminin do ğrultusuna dik düşey bir düzlem içinde yatay düzlemle yaptı ğı dar açıya e ğim açısı denir. E ğim açısının de ğeri 0 ? ... ?90 o arasında de ği şir. Bu tabakanın gerçek e ğim açısıdır. Tabakanın konumu de ği şmedi ği halde, sadece bakı ş açısına göre de ği şen iki çe şit e ğim açısı vardır. Bunlar; a) Gerçek e ğim açısı (tanımı yukarıda) b) Görünür e ğim açısı Eğimli bir tabaka düzleminin do ğrultusuna dik olmayan herhangi bir düşey düzlem içerisinde yatay düzlem ile yaptı ğı dar açıya görünür e ğim açısı adı verilir. Önemli Not: Bir tabaka düzleminin do ğrultusuna dik sadece bir tek dü şey düzlem olaca ğından, bir tabakanın sadece bir tane gerçek e ğim açısı de ğeri vardır. Ancak tabakanın do ğrultusuna dik olmayan bir çok dü şey düzlem olaca ğından sonsuz sayıda görünür e ğim açısı de ğeri olabilir. Ayrıca bir tabakanın gerçek e ğim açısı de ğeri, daima görünür e ğim açısı de ğerinden daha büyüktür. Yani; 90 o ? Gerçek e ğim açısı > Görünür e ğim açısı ? 0 3 Çok Önemli Not !: Do ğrultu daima e ğime diktir. [ Do ğrultu ? E ğim ] Çok Önemli Bir Not Daha: Tabakaların e ğim yönünde gidildikçe (e ğer tabakalar devrik de ğilse) genç birimlere rastlanır. Tabakaların e ğim yönü Ok yönünde daha genç tabaka Do ğrultu 30 Yatay düzlem E ğim açısı E ğim yönü 30 o Tabaka konumunun ifadesi ve harita üzerine i şaretlenmesi: Tabaka konumu ifade edilirken a şa ğıdaki örnek format kullanılır. K45D / 30 GD Do ğrultu E ğim yönü Do ğrultu açısı E ğim açısı E ğim K K K Do ğrultu E ğim yönü E ğim Do ğrultu ve e ğimin harita görünümü Bir tabaka konumunun ifadesi ve harita görünümü Do ğrultu açısı K45D / 30GD 45 o 30 4 Bir tabaka konumu harita üzerine i şaretlenirken yukarıda da görüldü ğü gibi T harfine benzer bir şekil kullanılır. Bu T harfinin uzun kolu doğrultuyu, kısa kolu ve ucundaki açı de ğeri ise e ğim yönünü ve e ğim açısını ifade eder. Do ğrultu ve e ğim birbirine diktir. Not: Tabaka konumunu harita üzerine i şaretlerken belirli bir standart olu şturulmu ştur. Buna göre, T harfinin uzun kolu 9 mm, kısa kolu 3 mm olacak şekilde çizilir. Tabaka konumunun di ğer ifade şekilleri 1. Azimuth Yöntemi K K Do ğrultu E ğim yönü E ğim Do ğrultu ve e ğimin harita görünümü Do ğrultu açısı 45 o 45 / 30 GD Do ğrultu E ğim yönü Do ğrultu açısı E ğim açısı E ğim 2. Kadran Yöntemi (E ğim Do ğrultusu Yöntemi) 135 / 30 Do ğrultu E ğim do ğrultusunun saatin dönme yönünde yaptı ğı açı kuzey ile E ğim açısı E ğim K K Do ğrultu E ğim do ğrultusu Do ğrultu ve e ğimin harita görünümü E ğim Do ğrultusunun Saatin dönme yönünde Kuzey ile yaptı ğı açı 135 o 45 o K45D / 30GD = 45 / 30 GD = 135 / 30 5 V-Kuralı: abaka sınırları, haritaya geçirildi ği zaman topo ğrafyanın morfolojik yapısından dolayı V harfine benzer şekiller 1. Kural: T oluştururlar. Tabaka sınırlarının olu şturdu ğu bu V şekilleri ile vadilerin olu şturdu ğu V şekilleri arasında, tabakaların konumlarını belirleyici özellikler vardır. Bu özellikler a şa ğıdaki gibi bir dizi kural ile ifade edilir. Bir jeolojik haritadaki bir vadide e ş yükseklik e ğrilerinin olu şturdu ğu V’ler ile, tabaka sınırlarının olu şturduğu V’ler birbirine zıt yönlü ise, bu durumda; tabakaların e ğim yönü, vadi tabanının e ğim yönü ile aynı yönlüdür. 200 600 300 400 500 K B A B D 200 400 A B 2. Kural: Bir jeolojik haritadaki bir vadide e ş yüks ik e ğrilerinin olu şturdu ğu V’ler ile, tabaka n ekl sınırlarının olu şturduğu V’ler aynı yönlü ise, bu durumda; tabakaların e ğim yönü vadi tabanını e ğim yönü ile zıt yönlüdür. 200 600 300 400 500 K AB BD 200 400 AB 6 3. Kural: Bir jeolojik haritada e ş yükseklik e ğrileriyle tabaka sınırları kesi şmiyorsa, ya da bir ba şka deyi şle, e ş yükseklik e ğrileriyle tabaka sınırları birbirlerine paralel uzanıyorsa, bu durumda; tabakalar yataydır. 600 200 300 400 500 K AB BD 200 400 A B 4. Kural: Bir jeolojik haritada tabaka sınırları birbirlerine paralel ise ve e ş ükseklik e ğrilerini y yukarıda belirtilen kurallar dı şında kesiyorsa, bu durumda; tabakalar diktir. 600 200 300 400 500 K AB BD 200 400 A B Not: Jeolojik kesit nasıl cıkartılır? esit do ğrultusunun kesti ği jeolojik unsurlar teker teker topo ğrafik profil Topo ğrafik kesit çıkartıltıktan sonra k üzerine izdü şürülür. En genç yapıdan ba şlanarak jeolojik unsurlar kurallar çerçevesinde topo ğrafik kesite aktarılır. Böylece jeolojik kesit çıkartılmı ş olur. 7 UYGULAMA: 1. A şa ğıda verilmi ş tabaka konumlarının harita görünümlerini çiziniz (Standartlara uyunuz). K65D / 26GD K15B / 36GB K70B / 85KD DB / 35K KG / 6B DB / 90 YATAY K45D / 6KB (Devrik) DB / 85G (Devrik) 2. A şa ğıda harita görünümleri verilen tabakaların konumlarını yazınız. 32 8 44 68 ....................... ....................... ....................... ....................... ....................... ....................... 3. Aşa ğıda bo ş bırakılan yerleri doldurunuz. NORMAL YÖNTEM AZİMUTH YÖNTEM İ KADRAN YÖNTEM İ K40B / 70 GB 89 / 85 KB 284 / 12 KG / 60 B 120 / 36 GB 180 / 46 8 3. A şa ğıdaki jeolojik yapılara ait harita görünümlerine birer örnek veriniz. Tabaka Foliasyon Çatlak ............... ............... ............... 4. A şa ğıdaki litolojilerin simgelendirmelerini yanlarındaki kutulara doldurunuz. Şeyl SED İMANTER Kyç. MAGMAT İK Kyç. METAMORF İK Kyç. Kumta şı Yüzey kyç. Kilta şı Çakılta şı Derinlik kyç. Kireçta şı Fosilli Kireçta şı 9 5. A şa ğıda verilen jeolojik haritada; a) Vadi tabanını belirleyerek, vadi taban e ğim yönünü i şaretleyiniz. b) V kuralını uygulayarak tabakaların e ğim yönünü bulunuz. c) Tabakaları ya şlıdan gence do ğru sıralayarak lejand üzerinde gösteriniz. d) A-B, C-D, E-F, G-H do ğrultularında jeolojik kesit çiziniz Not: A-B do ğrultusunda çizilecek kesitte tabakaların e ğim açılarını 40 o alınız. e) C-D, E-F ve G-H do ğrultularında çizilen jeolojik kesitlerde tabakaların görünür e ğim açılarını bulunuz. f) Tabakaların harita görünümünü harita üzerine i şaretleyiniz. g) Tabaka konumunu yazınız. 10 UYGULAMA 1. Aşa ğıda verilen jeolojik haritada; 1. Vadi tabanını belirleyerek, vadi taban e ğim yönünü i şaretleyiniz. 2. V kuralını uygulayarak tabakaların e ğim yönünü bulunuz. 3. Tabakaları ya şlıdan gence do ğru sıralayarak lejand üzerinde gösteriniz. 4. A-B, C-D, E-F, G-H do ğrultularında jeolojik kesit çiziniz Not: A-B do ğrultusunda çizilecek kesitte tabakaların e ğim açılarını 45 o , C-D do ğrultusunda 0, E-F do ğrultusunda 25 o , G-H do ğrultusunda 28 o alınız. 5. Tabakaların harita görünümünü harita üzerine i şaretleyiniz. 6. Tabaka konumunu yazınız. 11 2. Aşa ğıda verilmi ş jeolojik haritada; a) V kurallarını uygulayınız. b) Tabakaları ve daykları ya şlıdan gence do ğru sıralayınız. Lejand üzerinde gösteriniz. c) Tabakaların, aplit ve dolerit dayklarının konumlarını harita üzerine i şaretleyiniz. Dolerit Aplit d) A-B do ğrultusunda jeolojik kesit çiziniz. e) Kumta şı ve kilta şı tabakalarının kalınlıkların bulunuz. f) Tabakaların, aplit ve dolerit dayklarının konumların yazınız. 100 Ölçek:1/10000 200 300 400 500 600 700 800 900 1000 K Lejand A B