Stratigrafik Tabakaların Alt ve Üst Yüzeylerinin Saptanması - 1 TABAKALARIN ALT VE TABAKALARIN ALT VE ÜST YÜZEYLERİNİN ÜST YÜZEYLERİNİN SAPTANMASI SAPTANMASI Doç. Dr. Ziya KIRMACI? İstiflenme yasasına göre, normal konumlu bir tortul dizide, alttaki tabaka üstündeki tabakadan daha yaşlıdır. ? Bu kuralın doğru uygulanabilmesi için, tabaka konumlarının doğru saptanması gereklidir. Katmanların Alt ve Üst Yüzeylerinin Katmanların Alt ve Üst Yüzeylerinin Saptanması Saptanması? Alt ve üst yüzeylerinde gelişen çeşitli yapı şekillerinden ve içyapılarından (dokularından) yararlanarak tabakaların konumları ve dolayısıyla tortul dizilerin gençleşme yönü saptanabilir. ? Alt-üst ölçütü olarak genellikle birincil tortul yapılardan yararlanılmasına karşın, bazı birincil kor yapılar ve tektonik kriterler de bu amaçla kullanılabilmektedir. Katmanların Alt ve Üst Yüzeylerinin Katmanların Alt ve Üst Yüzeylerinin Saptanması Saptanması? Birincil tortul yapılar, çökelme ile eş yaşlıdır. ? Bunların bir kısmı tabakaların alt yüzeyini, diğer bir kısmı ise tabakaların üst yüzeyini gösterir. ? Bu nedenle tortul yapılar tortul dizilerin gençleşme yönünün saptanmasında kullanılabilir. ? Eğimli bir tortul dizide, tabaka üst yüzeyi ile eğim yönü arasındaki ilişkiden yararlanılarak tabakaların konumları saptanabilir. Birincil Tortul Yapılar Birincil Tortul YapılarYatay Eğimli Dik Devrik Yatık Üst (A) ( B ) (C) (D) (E) Dereceli tabakalanma yardımıyla katman konumlarının saptanması ve eğim derecesine bağlı olarak katmanların tanımlanması. Eğimli katman durumunda tabaka üst yüzeyi ile eğim yönü aynı istikamete (B); devrik katman durumunda ise farklı istikametlere (D) bakar. Birincil Tortul Yapılar Birincil Tortul Yapılar? Tabaka yüzeylerinin yatay düzlemle yaptıkları açılara ( j) göre yapılan tanımlamalar: ? A - Yatay, ? B- Eğik, ? C- Düşey, ? D- Devrik, ? E-Yatık, ? F- Batık tabakalar. Birincil Tortul Yapılar Birincil Tortul Yapılar? Tabakanın üst yüzeyi ile eğim yönü aynı tarafa bakıyorsa, konum normal; ? Tabakanın üst yüzeyi ile eğim yönü farklı istikametlere bakıyorsa, konum ters, ? yani tabaka alt-üst olmuştur. Birincil Tortul Yapılar Birincil Tortul Yapılar? Böylece, ?Alttan üste doğru gittikçe tabakaların gençleştiği yatay ve eğimli katmanlardan oluşan istiflere normal istif; ?Alttan üste doğru gittikçe tabakaların yaşlandığı devrik veya yatık katmanlardan oluşan istiflere ters istif denir. Birincil Tortul Yapılar? Çapraz laminalar tabaka üst yüzeyi ile daha büyük, tabaka alt yüzeyi ile daha küçük açılar oluştururlar. ? Ayrıca, çapraz laminaların içbükey kısımları, katman üst yüzeyine doğrudur. ? Keza, bazı kalın tabakalarda, çapraz laminalar hafif bir derecelenme gösterebilirler. Çapraz tabakalanma Çapraz tabakalanmaÇapraz laminalar, tabaka üst yüzeyi ile daha büyük, tabaka alt yüzeyi ile daha küçük açılar oluştururlar Çapraz tabakalanma Çapraz tabakalanma ÜstÇapraz tabakalanma Çapraz laminalar, tabaka üst yüzeyi ile daha büyük, tabaka alt yüzeyi ile daha küçük açılar oluştururlarÇapraz tabakalanma Çapraz tabakalanmaÇapraz tabakalanma Çapraz tabakalanmaÇapraz tabakalanma Çapraz tabakalanmaÇapraz tabakalanma Çapraz tabakalanmaÇapraz tabakalanma Çapraz tabakalanmaÇapraz tabakalanma Çapraz tabakalanmaÇapraz tabakalanma Çapraz tabakalanmaDereceli tabakalanma Dereceli tabakalanma ? Dereceli tabakalanma, tane boyutunun alttan üste doğru gittikçe inceldiği bir tabakalanma tipidir ve dolayısıyla da iri taneli kısım tabakanın altını, ince taneli kısım üstünü gösterir.Dereceli tabakalanma Dereceli tabakalanma ? Dereceli tabakalanma, tane boyutunun alttan üste doğru gittikçe inceldiği bir tabakalanma tipidir ve dolayısıyla da iri taneli kısım tabakanın altını, ince taneli kısım üstünü gösterir.Dereceli tabakalanma Dereceli tabakalanma Tane boyunun alttan üste doğru gittikçe incelmesi sonucu oluşan dereceli tabakalanma. İri taneli kısım tabakanın altına, ince taneli kısım üstüne işaret eder. Dereceli tabakalanma Dereceli tabakalanma Tane boyunun alttan üste doğru gittikçe incelmesi sonucu oluşan dereceli tabakalanma. İri taneli kısım tabakanın altına, ince taneli kısım üstüne işaret eder. Dereceli tabakalanma Dereceli tabakalanma İri taneli kısım tabakanın altına, ince taneli kısım üstüne işaret eder.Dereceli tabakalanma Dereceli tabakalanma İri taneli kısım tabakanın altına, ince taneli kısım üstüne işaret eder.Dereceli tabakalanma Dereceli tabakalanma İri taneli kısım tabakanın altına, ince taneli kısım üstüne işaret eder.Dereceli tabakalanma Dereceli tabakalanma İri taneli kısım tabakanın altına, ince taneli kısım üstüne işaret eder.Kuruma çatlakları Kuruma çatlakları ? Kuruma çatlakları, gel-git düzlüğü veya nehirlerin taşma düzlükleri gibi ortamlarda, ince taneli tortuların (kil, çamur), uzun süre atmosferik koşulların etkisinde kalmaları ve kuruyarak çatlamaları sonucu oluşurlar. ? Üstten görünüşte çokgen şekilli olan bu çatlaklar, enine kesitte V şekillidirler. ? V'nin sivri ucu tabakanın altını, geniş tarafı ise üst kısmını gösterir. Kuruma çatlakları Kuruma çatlakları Çamur tortusu içinde gelişmiş kuruma çatlaklarının üstten görünüşü ve blok diyagram şeklinde çizimi. Üstten görünüşte çokgen şekilli olan kuruma çatlakları, enine kesitte V şekillidirler. V’lerin sivri ucu katmanın altına; geniş tarafı, üst kısmına işaret eder. Kuruma çatlakları Kuruma çatlaklarıKuruma çatlakları Kuruma çatlaklarıKuruma çatlakları Kuruma çatlaklarıKuruma çatlakları Kuruma çatlaklarıKuruma çatlakları Kuruma çatlaklarıİçleri dolu olan kuruma çatlaklarının enine görünümü Kuruma çatlakları Kuruma çatlaklarıNeptuniyen dayklar Neptuniyen dayklar ? Düşey ekstansiyon kırıklarının üstten tortularla dolmasıyla oluşmuş sedimanter dayklara, neptuniyen dayk denir. ? Çamur çatlaklarında olduğu gibi, neptuniyen daykların geniş kısmı, gençleşme yönünü verir.Neptuniyen dayklar Neptuniyen dayklar Tektonik gerilimler sonucu oluşan neptuniyen dayklar, enine kesitte kuruma çatlaklarına benzer tarzda V şekillidirler. V’nin geniş tarafı, gençleşme yönüne işaret eder. Granit Kumtaşı Neptuniyen dayk? Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar) hem silisiklastik hem de karbonat tortularının üst yüzeylerinde meydana gelen ve güncel çökelme ortamlarındaki tortularda yaygın olarak görülen tortul yapılardır. ? Bunlar hem su hem de rüzgâr taşımalarıyla oluşabilir. ? Ripıllar yaklaşık 0.2 m/sn den 1.0 m/sn.ye ye kadar değişen akma hızlarında ve sığ (1 m.den daha derin) sularda oluşabilir. Ripıl marklar (Katman üstü kırışıklıklar) Ripıl marklar (Katman üstü kırışıklıklar)? Yaklaşık olarak 1.0 mm. den daha iri tortularda, ripıl yerine kumullar gelişmektedir. ? Ripıllar hem tek yönlü akıntılar hem de salınımlı (çift yönlü) akıntılar tarafından kırıntılı materyallerde oluşturulur. ? Akıntı ripılları ve kumullar tek yönlü sulu akmalar tarafından oluşturulan ve akıntı- aşağı göç eden katman şekilleridir. Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar) Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar)? Bunların oluşumu: ? akıntı hızına, ? akıntının derinliğine ve ? tortu tane boyuna bağlıdır. Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar) Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar)? Bunlar; ? nehirlerde, ? haliçlerde, ? gel-git düzlüklerinde, ? delta kanallarında, ? kıyı çizgisi boyunca ve ? sığ-denizel şelfler üzerinde oluşur. Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar) Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar)? Akıntı ripılları dalga boyu uzunlukları birkaç 10 cm.den ve yükseklikleri de birkaç cm.den (<~3 cm.) daha küçük olan (küçük ölçekli) katman üstü şekilleridir. ? Bunlara profilden bakıldığında akıntı yönüne bakan kenarları (lee kenarları) dik ve akıntı yönüne ters olan kenarları (stoss kenarları) ise hafif eğimli olup, asimetrik bir yapıya sahiptirler. Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar) Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar)? Su altı kumulları ise birkaç metreye varan dalga boyu uzunlukları ile birkaç 10 cm.ye varan (veya daha fazla) dalga yüksekliklerine sahiptirler. ? Ripıllar ve kumullar akıntı yönüne karşı olan stoss kenarlarından aşındırılan tortunun doruk noktasına taşınması ve buradan da akıntıdan korunan yamaçtan aşağıya yuvarlanmaları sonucu akıntı boyunca göç ederler. Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar) Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar)? Stoss-kenarı:5-10° ? Lee kenarı:~ 20-35° Dik lee kenarı Daha düşük açılı Stoss kenarı Akış yönü Ripıllar Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar)Akış yönü Oluktaki iri kum Sinusoidal tepe çizgisi Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar) Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar)Girişim (interference) ripılları Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar) Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar)? Katman üstü kırışıklıkları (ripıl marklar); ? dalga ripıl markları ve ? akıntı ripıl markları olmak üzere başlıca iki tipi vardır. Ripıl marklar (katman üstü kırışıklıklar) Ripıl marklar (katman üstü kırışıklıklar)? Dalga ripıl-markları (simetrik-ripıl marklar) ? Dalgaların iki yönlü (ileri-geri) ritmik salınım hareketleri sonucu oluşmuş sivri zirveli ve yuvarlak oluklu, hemen hemen simetrik ripıllardır. ? Bu tür ripıl marklarda, ripılların sivri uçları, tabakanın üst yüzeyini belirtir. Ripıl marklar (katman üstü kırışıklıklar) Ripıl marklar (katman üstü kırışıklıklar)Ripıl marklar (katman üstü kırışıklıklar) Ripıl marklar (katman üstü kırışıklıklar) Üst Devrik dolgu (B) Alt (A) (A) Dolgu Üst Bu tür ripıl marklar, katmanların altını ve üstünü belirlemede kullanılabilirler. (A) Normal konumlu dalga ripıl markı ve dolgusu. Normal konumlu ripıl marklar aşağıya doğru içbükey geniş oluklara ve yukarıya doğru keskin zirvelere; dolguları ise sivri oluklarla ayrılan, aşağıya doğru dışbükey loblara sahiptirler. (B) Simetrik ripıl markın devrik dolgusu. Ripıl markların devrik dolguları, yukarıya doğru dışbükey sırtlar ve aşağıya doğru keskin zirveli oluklara sahiptirler Simetrik ripıllarDalga ripılları Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar) Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar)Dalga ripılları Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar) Ripıllar (katman üstü kırışıklıklar)Ripıl marklar (katman üstü kırışıklıklar) Ripıl marklar (katman üstü kırışıklıklar)?Akıntı ripıl-markları ? Rüzgar ve su akıntıları gibi tek yönlü akıntılar, bir yüzü daha dik, asimetrik ripıllar oluştururlar. ? Akıntı ripılları, dalga ripıllarından daha yaygın olmalarına rağmen, alt-üst kriteri olarak kullanılamazlar. ? Bunların az eğimli yamaçları, akıntının veya rüzgarın geliş yönünü gösterir. Ripıl marklar (katman üstü kırışıklıklar) Ripıl marklar (katman üstü kırışıklıklar)? Akıntı ripıl-markları asimetrik olup, rüzgar ve su akıntıları gibi tek yönlü (ileri-geri) akıntılar tarafından oluşturulurlar ve sadece akıntı yönünü belirlemede kullanılabilirler. ? (A) Normal konumlu bir akıntı ripıl markı ve dolgusu. ? (B) Devrik bir akıntı ripıl markı dolgusu. ? Şekilde de açıkça görülebileceği gibi, akıntı ripıl markı ve alt-üst olmuş (devrik) dolgusu benzer görünüştedir ve bu nedenle de alt-üst kriteri olarak kullanılamazlar. Ripıl marklar (katman üstü kırışıklıklar) Ripıl marklar (katman üstü kırışıklıklar) A kıntı yönü Ü st (A ) D o lg u A k ın tı y ö n ü D e v r ik d o lg u ( B )Ripıl marklar (katman üstü kırışıklıklar) Ripıl marklar (katman üstü kırışıklıklar)Taban yapıları Taban yapıları ? Taban yapıları, kumlu ve killi tabaka sınırlarında ağırlık, akıntı ve sürüklenme etkisiyle gelişirler. ? Genellikle türbiditler içindeki killi tabakaların üst yüzeylerinin herhangi bir cismin hareketi veya su akıntılarınca taşınan malzemeyle aşındırılması sonucu oluşturulan yiv, oluk veya çukurların, kum gibi kırıntılı materyalle doldurulması sonucu, bu katmanların alt kısmında gelişen yapılardır. Taban yapıları Taban yapıları ? Kaval yapıları (Flüt marklar), akıntı yönünü tayin etmede kullanılan tabaka altı yapılardan biridir. ? Her iki şekilde de akıntı yönü sağdan sola doğrudur. Akıntı yönü ÜstTaban yapıları Taban yapıları ? Taban yapılarının en yaygın olanları Yük kalıpları ve Alev yapılarıdır. ? Hidroplastik bir çamur tabakası üzerine depolanan kum tabakasının düzensiz yük dağılımından dolayı çamur tabakası içerisine gömülmesi sonucu Yük Kalıbı, ? Çamur tabakasının kum tabakası içerisine sokulması sonucu da Alev Yapısı olarak adlandırılan taban yapıları oluşur. Taban yapıları Taban yapıları ? Aşırı yük ya da düzensiz yüklenme esas olarak düşey hareketlerle dengelenir. ? Bu da kum tabakalarının loplar şeklinde çamur tabakaları içine batmasına, çamur tabakalarının da yukarıya doğru dil şeklinde kum tabakaları içine itilmesine sebep olur. ? Yük kalıplarına ait yumruların yuvarlak tarafları, kumtaşı tabakasının alt yüzeyini gösterir.Alev yapısı Yük kalıbı Taban yapıları Taban yapılarıYük Kalıpları ile alev yapıları arasındaki ilişkiyi gösteren fotoğraf. Yük kalıpları Alev yapısı Taban yapıları Taban yapılarıTaban yapıları Taban yapılarıYük kalıpları Taban yapıları Taban yapılarıYük kalıpları (Kayaç ters dönmüş) Taban yapıları Taban yapıları