Stratigrafik Tabakaların Alt ve Üst Yüzeylerinin Saptanması - 2 Yük kalıpları Taban yapıları Taban yapılarıYük kalıpları (Katman ters dönmüş) Taban yapıları Taban yapılarıFosiller Fosiller ?Farklı katmanlar farklı yaşta fosiller içerdiklerinden, paleontolojik yöntemlerle tortul katmanların yaşlarını ve dolayısıyla da katman konumlarını saptamak olasıdır. ? Bununla beraber, fosillerin bazı özelliklerinden yararlanarak katmanların konumlarını saptamak da mümkündür. ? Yaşam konumunda korunmuş organizmalar alt-üst kriteri olarak kullanılabilirler. Fosiller Fosiller- -Geopetal yapı Geopetal yapı Çift çenetli fosillerin kayaçlar içinde bulunuş şekilleri ve geopetal yapı. K alan boşluk sonradan kalsitle doldurulm uş K avkının içi, tabanda kısm en tortu ile doldurulm uş İlksel yatay düzlem Ü stFosiller Fosiller ? Bazı organizma kalıpları içindeki boşlukların sonradan tortuyla doldurulması sonucu geopetal yapı olarak adlandırılan bir yapı oluşur. ? Bu tür yapılarda, ince taneli ve genellikle mikritik olan kısım tabakanın altını, sparit dolgulu kısım ise üstünü gösterir. ? İkisi arasındaki sınır, tabakalanma düzlemine az-çok paralel olarak uzanır. Fosiller Fosiller Geopetal yapı Alt kısım İlksel yatay düzlem Üst kısımFosiller Fosiller ? Tortul katmanlar içinde bulunan çift çenetli fosillerde, yassı çenet tabakanın alt tarafını, kabarık çenet ise üst tarafını belgeler. ? Hayvanlar tarafından yiyecek bulma veya oturma amacıyla yumuşak tortuda açılmış olan oygu izleri U-şekilli, dallanan ve düşey tüp şeklinde olabilir. ? Oyguların açık tarafı, tabakanın üst yüzeyini belirtir. Fosiller Fosiller Deniz tabanında yaşayan çeşitli organizmalar tarafından yumuşak tortu içinde oluşturulmuş oygu tipleri. Yağmur damlası izleri Yağmur damlası izleri ? Yağmur ve dolu taneleri, yumuşak tortular üzerine düştükleri zaman genellikle dairesel şekilli çarpma oyukları meydana getirirler. ? Ayrıca, tortuların içerdiği tuz kristallerinin erimesi sonucu da tabaka üst yüzeylerinde köşeli çukurlar oluşur. ? Bu tür yapılar, katman üst yüzeylerine işaret ederler.Yağmur damlası izleri Yağmur damlası izleri Yağmur damlası izleri, yumuşak çamur tortusu üzerine yağmur damlasının çarpması sonucu oluşan, dairesel şekilli çukurcuklardır. ÜstYağmur damlası izleri Yağmur damlası izleri Yağmur damlası izleri, yumuşak çamur tortusu üzerine yağmur damlasının çarpması sonucu oluşan, dairesel şekilli çukurcuklardır. Yağmur çarpma izleri Yağmur damlası izleri Yağmur damlası izleriKanal yapıları Kanal yapıları ? Özellikle nehirler tarafından çökeltilen tortuların depolanması sürecinde, erozyon ve depolanma olayları birbirini takip eder tarzda gelişir. ? Aşınma sonucu oluşan, U veya V şekilli bir enine kesite sahip olan kanallar, daha önce oluşmuş katmanları ve laminaları kesen yapılardır. Kanal yapıları Kanal yapıları ? Kanallar, genellikle kestikleri katmanlardan dokusal olarak farklı çökellerle, çoğunlukla da kırıntılı çökellerle doldurulur. ? Genişlik ve derinlikleri birkaç cm.den birkaç metreye kadar değişebilir. Kanal yapıları Kanal yapıları Şeyl içinde gelişmiş, kırıntılı tortularla (kum ve çakıl) doldurulmuş bir kanal yapısı. Şeyl katmanlarının, üstteki katmanların alt sınırıyla kesilmesi, aşınmaya işaret eder. ÜstÇamur çakılları Çamur çakılları ? Genellikle çamurlu çökeller üzerine çökeltilmiş kırıntılı çökeller, taşınma işlemi sırasında tabandaki çamurlu çökellerden parçalar kopararak içlerine alırlar. ? Çamur çakılları olarak adlandırılan bu parçalar, gençleşme kriteri olarak kullanılabilir ve inklüzyonlar kuralı gereği, içinde bulundukları katmanların daha genç olduğuna işaret ederler. ? Çamur çakılları, dayanıksız oldukları için kaynak alandan fazla uzaklara taşınamazlar. Çamur çakılları Çamur çakılları Üstleyen kumtaşı içinde, alttaki şeylden türemiş parçaların varlığı, kumtaşının şeylden daha genç olduğunu ortaya koyar. ÜstKonvolut tabakalanma ve laminalanma Konvolut tabakalanma ve laminalanma ? Konvolut tabakalanma laminaların veya katmanların karmaşık kıvrımlaşmaları ya da girintili çıkıntılı buruşmalarıyla oluşan bir yapıdır. ? Genel olarak, tek bir tortulaşma birimi veya tabaka ile sınırlanmışlardır. ? Konvolut laminalanma ince kumlarda veya siltli kumlarda, özellikle türbiditlerde, çok yaygındır.Konvolut tabakalanma ve laminalanma Konvolut tabakalanma ve laminalanma ? Konvolut laminalanmanın kökeni hala tam olarak anlaşılmamış olmamakla birlikte, tortulaşmadan hemen sonra kısmen sulu tortunun plastik deformasyonundan meydana geldikleri sanılmaktadır. ? Depolanma sırasında oluşanların üst kısımları genellikle erozyon yüzeyleriyle kesilir. Tortu depolanma sırasında-depolanma ile eş yaşlı yeniden hareketlenme Tortu depolanma sonrası-depolanma sonrası yeniden hareketlenme Konvolut laminalanmanın şematik görünümü Konvolut tabakalanma ve laminalanma Konvolut tabakalanma ve laminalanmaKonvolut tabakalanma ve laminalanmada, üst kısımlar genellikle erozyon yüzeyleriyle kesilir. Konvolut tabakalanma ve laminalanma Konvolut tabakalanma ve laminalanma Üst ÜstTopak ve yastık yapıları Topak ve yastık yapıları ? Topak ve yastık yapıları, çamur katmanları üzerine gelen kum katmanlarının, ağırlıklarından dolayı alttaki yumuşak çamur içine batması sonucu oluşan yumurtamsı veya küresel şekilli kumtaşı kütleleridir. ? Boyutları, birkaç santimetreden birkaç metreye kadar değişebilir. Topak ve yastık yapıları Topak ve yastık yapıları ? Topaklar ve yastıklar, türemiş oldukları kum katmanından tamamen kopuk veya ince kum iplikleriyle ona bağlı olabilirler. ? Bu tür yapıları içeren çamurlu katmanlar, hemen üzerlerine gelen kum katmanlarından daha yaşlı oldukları için, gençleşme kriteri olarak kullanılabilirler. Topak ve yastık yapıları Topak ve yastık yapıları ? Laminalı kum katmanlarında gelişen topak ve yastıkların içerdiği laminaların yanlardan ve üste doğru kesilerek içbükey taraflarının yukarı doğru bir kıvrım yapısı oluşturması, ? bu yapıların ilksel katmanın parçalanması ve alttaki yumuşak çamurun içine batması sonucu geliştiklerini doğrular. Topak ve yastık yapıları Topak ve yastık yapıları Çamur katmanları üzerine gelen kum katmanlarının, ağırlıklarından dolayı alttaki yumuşak çamur içine batması sonucu oluşan topak ve yastık yapıları. Üstteki kum katmanının laminalı olması durumunda bu yapılar, içerdikleri laminaların aşağıya doğru bükülerek senklinale benzer bir kıvrım yapısı oluştururlar. ÜstTopak ve yastık yapıları Topak ve yastık yapıları Sıvılaşmış çamur içerisine kum katmanlarının batmasıyla kumtaşı toplarının deneysel oluşumunu gösteren diyagram. ÜstTop ve yastık yapıları Topak ve yastık yapıları Topak ve yastık yapılarıBirincil Kor Yapılar Birincil Kor Yapılar ? Bir kor kayaç, komşu formasyonlardan daha yaşlı veya daha genç olabilir. ? Şayet kor kayaç daha yaşlı ise, komşu kayaçlarla olan dokanağı tektonik ya da uyumsuz olabilir. ? Uyumsuzluk durumunda, uyumsuzluk düzlemi üzerindeki tortul katmanlar, dokunağa paralel olarak uzanırlar. Birincil Kor Yapılar Birincil Kor Yapılar ? Ayrıca, üstleyen formasyonlarda kor kayaçtan türemiş döküntüler (çakıl ve/veya mineral parçaları) bulunabilir. ? Kor kayaç, dokanağa kadar iri kristallidir ve kor kayaçtaki faylar ve dayklar, dokunakta kesilebilir.? Magmanın yan kayaçlara sokularak intruzif kontak oluşturduğu durumunda, kor kayaç daha gençtir. ? Bu durumda, kor kayacın silleri ve daykları, komşu formasyonları kesebilir. ? Ayrıca, kor kayaç içinde, yan kayaçlardan türemiş inklüzyonlar bulunabilir. Birincil Kor Yapılar Birincil Kor Yapılar? Kor kayaç, daha soğuk olan yan kayaçlarla kontak oluşturduğu için, dokanağa yaklaştıkça daha ince taneli bir dokuya sahip olabilir. ? Yan kayaçlardaki tabakalanma kor kayaçla olan dokanak boyunca kesilebilir. Birincil Kor Yapılar Birincil Kor YapılarVesiküller Vesiküller ? Vesiküller (kabarcıklar), özellikle volkanik kayaçlarda, kayacın katılaşması sırasında, basınç azalması sonucu gelişen gaz veya buhar kabarcıklarının genişlemesi sonucu, oluşmuş küçük küresel ya da oval şekilli boşluklardır. ? Kabarcıklar, daha az yoğun olan yukarıya doğru göç ettikleri için, onların oluşturdukları vesiküller gençleşme kriteri olarak kullanılabilirler. Vesiküller Vesiküller ? Bazı lav akıntılarında, vesiküllerin ters derecelenme oluşturacak şekilde, alttan üste doğru gittikçe büyüdüğü görülür. ? Vesiküller, boş olabilecekleri gibi sonradan kalsit, kuvars, zeolit vs. gibi ikincil minerallerle de dolmuş olabilir. ? İkincil minerallerle doldurulmuş olan vesiküller, amigdal olarak adlandırılır.Vesiküller Vesiküller ? Amigdaller ve vesiküller, içinde bulundukları kayaca katmansı bir görünüm kazandıracak tarzda düzenlenebilirler ve bu durumda da yatay düzlemi belirlemede kullanılabilirler.Vesiküller Vesiküller Vesiküller, kontak metamorfizma, anklavlar ve paleosol yardımıyla gençleşme yönünün belirlenmesi ve silleri (A), lav akıntılarından (B) ayırma A B V esiküllü bölge Metamorfizma yok Massiv lav Kontak metamorfizma Kumtaşı Kumtaşı Lav akıntısı Paleosol Kontak metamorfizma Kontak metamorfizma Anklav Kumtaşı Bazik sil KumtaşıSil ve lav akıntılarının birbirinden Sil ve lav akıntılarının birbirinden ayrılması ayrılması ? Bir tortul dizi içerisinde, katmanlara paralel olarak uzanan sil ya da lav akıntısı şeklinde düzlemsel kor kayaç kütleleri bulunabilir. ? Siller, intruzif oldukları için altındaki ve üstündeki kayaçlardan daha gençtirler. ? Buna karşılık lav akıntıları genellikle istiflenme yasasına uyarlar; yani, altındaki kayaçlardan daha genç, üstündeki kayaçlardan daha yaşlıdırlar. Sil ve lav akıntılarının birbirinden Sil ve lav akıntılarının birbirinden ayrılması ayrılması ? Kor kayaç kütlesinden, üstleyen kayaçlar içine doğru uzanan apofizlerin ve daykların varlığı ve ayrıca kor kayaç kütlesi içinde, yan kayaçlardan koparılmış inklüzyonların olması, söz konusu kütlenin sil olduğuna işaret eder. ? Üstleyen kayaçlar içinde kor kayaçtan türemiş parçaların olması, lav akıntısına işaret eder.Sil ve lav akıntılarının birbirinden ayrılmasıSil ve lav akıntılarının birbirinden Sil ve lav akıntılarının birbirinden ayrılması ayrılmasıKontak metamorfik zonlar (sil ve lav) Kontak metamorfik zonlar (sil ve lav) ? Daha önce de belirtildiği gibi, lavların soğuması sırasında kaçan gazlar, lavın üst kısımlarında vesikül denen kabarcıklar bırakırlar. ? Buna karşılık sil gibi intruzif kayaçlar genellikle yavaş soğudukları için boşluk gelişimi engellenir. ? Lav akıntıları, yuvarlak, vesiküllü bir üst kısma sahiptirler. ? Buna karşılık siller, vesiküllerin (gaz kabarcıklarının) nadir olduğu, nispeten düz, ince taneli bir üst yüzeyle karakterize edilirler. ? Ayrıca, siller, alt ve üst kısımlarında; lav akıntıları ise sadece alt kısımlarında soğuk kontaklara sahiptirler. Kontak metamorfik zonlar (sil ve lav) Kontak metamorfik zonlar (sil ve lav)? Soğuk kontaklar, sıcak lav veya magmanın, soğuk yan kayaçla dokanak oluşturması sırasında, magmanın kenar kısımlarının hızlı bir şekilde soğuması nedeniyle oluşur. ? Oluşan magmatik kayacın kenar kısımları, kayacın kalanına oranla çok daha ince tanelidir. Kontak metamorfik zonlar (sil ve lav) Kontak metamorfik zonlar (sil ve lav)? Silleri lav akıntılarından ayırmada ve dolayısıyla da tortul dizilerin gençleşme yönünü belirlemede aşağıda belirtilen kriterlerden yararlanabiliriz. ? Siller, intruzif oldukları için genellikle hem altlarındaki hem de üstlerindeki kayaçlarda kontak metamorfik zonlar oluştururlar ve bu yüzden de alt-üst tayininde kullanılamazlar. Kontak metamorfik zonlar (sil ve lav) Kontak metamorfik zonlar (sil ve lav)? Lav akıntıları ise sadece altındaki kayaçları metamorfizmaya uğratır. ? Daha sonra çökeltilmiş olan üstleyen tortuda herhangi bir metamorfizma izi görülmez. ? Şayet bir tortul dizide katmanlaşmayla uyumlu kor bir kütle ve bu kütlenin yalnızca bir dokanağında kontak metamorfizma mevcut ise, söz konusu kütlenin bir lav akıntısı olduğu ve metamorfizmanın görüldüğü dokanağın da lavın alt kısmı olduğunu gösterir. Kontak metamorfik zonlar (sil ve lav) Kontak metamorfik zonlar (sil ve lav)Yastık (pillov) lavlar Yastık (pillov) lavlar ? Özellikle bazik lavların su altında soğuyup- katılaşması sonucu oluşan yastık lavlar, içinde bulundukları tortul dizilerin gençleşme yönünü saptamada kullanılabilinir. ? Normal konumlu yastık lavlar, dışbükey üst ve içbükey alt kısımlara sahiptirler. Yastık (pillov) lavlar Yastık (pillov) lavlar ? Bazen lavların üst kısımları vesiküllü, alt kısımları vesikülsüz olabilir. ? Ayrıca, lavların üst üste birikmesi sonucu bazıları sivri uçlu alt kısımlara sahip olabilirler. Yastık (pillov) lavlar Yastık (pillov) lavlar Üst Yastık lavlar, genellikle bazik lavların su altında soğuyup-katılaşması sonucu gelişen, dışbükey bir üst yüzeye sahip yastık şekilli yapılardır. Yastık (pillov) lavlar Yastık (pillov) lavlarGüncel yastık (pillov) lavlar Yastık (pillov) lavlar Yastık (pillov) lavlarYastık (pillov) lavlar Yastık (pillov) lavlarYastık (pillov) lavlar Yastık (pillov) lavlarYastık (pillov) lavlar Yastık (pillov) lavlarYastık (pillov) lavlar Yastık (pillov) lavlarYastık (pillov) lavlar Yastık (pillov) lavlarYastık (pillov) lavlar Yastık (pillov) lavlarTektonik kriterler Tektonik kriterler ? Tektonik alt-üst kriteri olarak özellikle deformasyon sonucu oluşmuş şistozite ve sürüklenme kıvrımları önemlidir.Şistozite Şistozite ? Şistozite, bir kayaçta, deformasyon veya metamorfizma ile oluşan birbirine paralel kırıklar ve diğer birbirine yakın aralı düzlemsel yapılar ya da dokular boyunca ayrılma özelliği veya eğilimidir. ? Şistozite, ayrıca, tabakalı kayaçlarda tektonik deformasyon sonucu oluşan kıvrımların kanatlarında da, bu deformasyona bağlı olarak gelişebilmektedir. Şistozite Şistozite ? Bu şekilde oluşan şistozitelerde, şistozite düzlemleri tabaka düzlemleri ile dar açı oluştururlar ve uzanımları kıvrım eksen düzlemine az-çok paraleldir. ? Bu veri, tabakaların konumlarını saptamada kullanılabilinir. Şistozite Şistozite ? Buna göre; ? Tabaka düzleminin eğimi şistozite düzleminin eğiminden küçükse, tabaka normal konumludur. ? Tersi durumda, yani tabaka düzleminin eğiminin şistozite düzleminin eğiminden büyük olması durumunda, tabakanın devrik olduğu sonucuna varılır. Şistozite Şistozite ? ? ? ? Şistozite ve kıvrım eksen düzlemi arasındaki ilişkiden yararlanarak katman konumlarının saptanması. Tektonik deformasyonla oluşan şistozitede, şistozite düzlemleri, aynı deformasyonla oluşan kıvrımın, kıvrım eksen düzlemine paraleldir. Şayet tabaka düzleminin eğimi ( ?), şistozite düzleminin ( ?) eğiminden küçükse tabaka normal konumlu, büyükse ters ya da devriktir. Sürüklenme kıvrımları Sürüklenme kıvrımları ? Sürüklenme kıvrımları, iki gevrek (dayanımlı) tabaka arasındaki sünümlü (dayanımsız) bir tabakada, gevrek tabakaların birbirine göre zıt yönde hareketleriyle oluşturulan küçük ölçekli kıvrımlardır. Sürüklenme kıvrımları Sürüklenme kıvrımları ? Tabakalar arası göreli kayma hareketleri sırasında gevrek tabakalar (kumtaşı, kuvarsit, kireçtaşı vs.) arasındaki az-çok plastik özellik gösteren tabakalar (kiltaşı, şeyl, jipsli-tuzlu- kömürlü tabakalar), kesme gerilmelerine maruz kalırlar ve bu hareket sonucunda sürüklenme kıvrımları denen kıvrımlar gelişir. ? Sürüklenme kıvrımlarının kıvrım eksen düzlemleri, ana kıvrımın kıvrım eksen düzlemine paralel olarak uzanır. Sürüklenme kıvrımları Sürüklenme kıvrımları ? Bu veri, tabaka konumlarını saptamada (alt-üst ölçütü olarak) kullanılabilir. ? Tabaka düzleminin eğimi, sürüklenme kıvrımının kıvrım eksen düzleminin eğiminden küçükse, tabaka (dolayısıyla tortul dizi) normal konumludur; büyükse, devrik ya da ters dönmüştür. ? Çift deformasyon geçirmiş (önce kıvrımlanmış, sonra başka yere sürüklenmiş) dizilerde, bu kriter doğru sonuç vermeyebilir.