3 - Halk Sağlığı Tanımlayıcı Epidemiyolojik Araştırmalar Tan mlay c Epidemiyolojik Ara ş t rmalar Dr. Osman G Ü NAYDersin Amac Tan mlay c epidemiyolojik ara şt rmalar n uygulanmas ve sonu ç lar n n yorumlanmas konular nda bilgi kazand rmak O. G Ü NAY 2Ö ğ renme Hedefleri Üç saatli tersin sonunda kat l mc lar n; Ba şl ca ki şi, yer ve zaman ö zelliklerini 1. sayabilmesi Tan mlay c ara şt rmalarda dikkat edilmesi 2. gereken hususlar a ç klayabilmesi Tan mlay c ara şt rmalardan elde edilen 3. bulgular yorumlayabilmesi Tan mlay c ara şt rmalarla ilgili ö nemli 4. kavramlar a ç klayabilmesi beklenmektedir. O. G Ü NAY 3O. G Ü NAY 4 Tan mlay c ara ş t rmalar Sa ğ l k olaylar n n ki şi, yer ve zaman ö zelliklerini ortaya koymay ama ç la r . O. G Ü NAY 5 İ ncelenen bireylerin s ö z konusu 1. ö zelli ğ i do ğ ru belirlenmeli İ ncelenen sa ğ l k olay n n boyutu do ğ ru 2. de ğ erlendir ilmeli . Bir sa ğ l k olay n n epidemiyoljik a ç dan tan mlanabilmesi i ç inO. G Ü NAY 6 Tan mlay c Ara ş t rmalarda Yakla ş mlar Sa ğ l k kay tlar na dayal ara şt rmalar ? Topluma dayal ara şt rmalar ?O. G Ü NAY 7 Sa ğ l k kay tlar na dayal ara ş t rmalarda hata kaynaklar Ç e şitli gruplar n sa ğ l k ö rg ü tlerine 1. ba şvurma d ü zeyinin farkl l ğ Sa ğ l k ö rg ü tlerinde uygulanan tan 2. kriterlerinin farkl l ğ Ç e şitli gruplar n n ü fus yap s ve 3. yo ğ unlu ğ u a ç s ndan farkl l ğ g ö z ö n ü nde bulundurulmal d r.O. G Ü NAY 8 Bu nedenle; Toplumu temsil eden ö rnek 1. gruplarda epidemiyolojik ara şt rma yap lmal Bu ara şt rmalarda olabildi ğ ince 2. standart tan kriterleri kullan lmal Elde edilen veriler mutlak say lar 3. yan nda, oranlarla ifade edilmeli Elde edilen oranlar gerekirse 4. standartla şt r lmalO. G Ü NAY 9 Ba ş l ca Ki ş i Ö zellikleri Ya ş ? Cinsiyet ? Evlilik Durumu ? Meslek ? Ö ğ renim D ü zeyi ? Ekonomik Durum ? Etnik Grup ? Di ğ er Ö zellikler ?O. G Ü NAY 10 Ya ş Genel olarak; Ya şam n iki ucunda hastalanma ve ö lme olas l klar daha y ü ksek. O. G Ü NAY 11 Ö l ü m H zlar n n Ya ş a G ö re De ğ i ş imiO. G Ü NAY 12 Hastal k ve Ö l ü m Nedenlerinin Ya ş Da ğ l m Her hastal ğ n ve ö l ü m nedeninin ya ş da ğ l m birbirinden farkl olabilirO. G Ü NAY 13 T ü rkiye’de HIV / AIDS Vakalar n n Ya ş Gruplar na Da ğ l m (2005) O. G Ü NAY 14O. G Ü NAY 15 Bir sa ğ l k olay n n ya ş da ğ l m n do ğ ru saptayabilmek i ç in; İ ncelenen bireylerin ya şlar ve sa ğ l k durumlar do ğ ru belirlenmeli.O. G Ü NAY 16 Ya ş Da ğ l m n n Yorumu Bir hastal ğ n veya ö l ü m nedeninin belli bir ya ş grubunda daha s k g ö r ü lmesi iki farkl nedene ba ğ l olabilir Kohort fenomeni ? Ya şlanman n etkisi ?O. G Ü NAY 17 Kohort Fenomeni (Ku ş ak Etkisi) Belli bir d ö nemde do ğ up ortak ç evresel ko şullardan etkilenen bireyler ya ş kohortlar n (ku ş ak) olu ştururO. G Ü NAY 18 Belli ya ş kohortlar , kar ş la şt klar ortak ç evresel ko şullar nedeniyle, baz hastal klara daha s k yakalan rlar . B u ya ş kohortu ya şland k ç a, bu ö zellik ileri ya şlara do ğ ru kayar. Bu duruma kohort fenomeni (ku ş ak etkisi) ad verilir. Kohort Fenomeni (Ku ş ak Etkisi)O. G Ü NAY 19 Ya ş lanman n Etkisi Ya ş n ilerlemesiyle, Bireylerde hem b ü nyesel hem de ç evresel ve davran şsal de ğ i şiklikler meydana gelir. Bu nedenle; Ç e şitli hastal klar farkl ya şlarda farkl d ü zeylerde g ö r ü l ü r.O. G Ü NAY 20 Cinsiyet Genel olarak, Hastal klar kad nlarda, ö l ü mler ise ? erkeklerde daha fazlad r. Kad nlar n ortalama ya şama s ü resi ? erkeklerden daha uzun. O. G Ü NAY 21 Ancak, Her hastal k ve ö l ü m nedeni i ç in durum farkl olabilirO. G Ü NAY 22O. G Ü NAY 23 T ü rk Eri ş kinlerinde Abdominal Ş i ş manl k PrevalansO. G Ü NAY 24 Bir sa ğ l k olay n n cinsiyet fark g ö stermesi iki grup nedene ba ğ l olabilir B ü nyesel farkl l klar 1. Ç evresel ve davran ş sal farkl l klar 2.O. G Ü NAY 25 Evlilik Durumu Evlilik, sa ğ l k durumunu genel olarak olumlu y ö nde etkiler. Ancak, evlili ğ in ç e şitli sa ğ l k olaylar na etkisi birbirinden farkl olabilir. Evlili ğ in anlam da toplumdan topluma farkl l klar g ö sterir.Evlilik Durumu Tan mlay c ara şt rmalarda, evlilik durumunun nas l de ğ erlendirilece ğ i ö nceden belirlenmeli ve bireylerin sa ğ l k durumu do ğ ru de ğ erlendirilmelidir . O. G Ü NAY 26O. G Ü NAY 27 Evlilik Durumu İ le Bir Hastal k Aras ndaki İ li ş ki nin Yorumu Evlilik sa ğ l k olay n etkileyebilir. 1. Sa ğ l k durumu evlili ğ i etkileyebilir. 2. Evlilik durumu ile hastal k aras nda 3. i ndirekt (dolayl ) ili şki bulunabilir. O. G Ü NAY 28 İ ndirekt ili ş ki Evlilik durumu ................. Hastal k Confounding De ğ i ş kenlerO. G Ü NAY 29 Meslek Yap lan i ş ile sa ğ l k olaylar aras ndaki ? ili şki uzun y llardan beri bilinmektedir. Baz hastal klar “ Meslek Hastal ğ ” olarak ? kabul edilmektedir.O. G Ü NAY 30 Belli Bir Meslekle Bir Hastal k Aras ndaki İ li ş ki nin Yorumu Meslek hastal ğ etkileyebilir 1. Hastal k, bireylerin meslek se ç imini 2. etkileyebilir Meslekle hastal k aras nda indirekt bir 3. ili şki olabilir. O. G Ü NAY 31 Yap lan İ ş in Hastal klar Etkileme Nedenleri İ şyeri ortam 1. İ şin yap l ş bi ç imi 2.O. G Ü NAY 32 İ ndirekt İ li ş ki Meslek Hastal k Confounding De ğ i şkenlerO. G Ü NAY 33 Ekonomik Durum Ekonomik durum ile sa ğ l k durumu aras nda bir k s r d ö ng ü vard r. Genel olarak fakirler daha s k hastalan rlar. Hastaland k ç a daha da fakir d üş erlerEkonomik Durum Tan mlay c ara şt rmalarda, ekonomik durumu de ğ erlendirmek i ç in uygun bir ö l çü t kullan lmal d r. O. G Ü NAY 34O. G Ü NAY 35 Ekonomik Durum İ le Bir Hastal k Aras ndak i ili ş k i nin Yorumu Ekonomik durum hastal ğ etkileyebilir. 1. Hastal k ekonomik durumu etkileyebilir. 2. Ekonomik durum ile sa ğ l k olay aras nda 3. indirekt (dolayl ) ili şki bulunabilir. O. G Ü NAY 36 İ ndirekt İ li ş ki E konomik D urum Hastal k Confounding De ğ i şkenlerO. G Ü NAY 37 Irk ve Etnik Grup Ortak biyolojik ve herediter ö zellikleri olan ve benzer davran ş ö zellikleri g ö steren bireylerin olu şturdu ğ u gruplara “ Etnik Grup ” ad verilir Belli etnik gruplar biyolojik veya davran şsal ö zellikleri nedeniyle baz hastal klara daha s k yakalan rlar.O. G Ü NAY 38 Bir Hastal k Belli Bir Etnik Grupta S k G ö r ü lmesinin Etnik Ö zelliklere Ba ğ l Oldu ğ unu S ö yleyebilmek İ ç in ; Bu etnik grubun ya şad ğ her yerde hastal k 1. s k g ö r ü lmeli Ayn b ö lgedeki di ğ er etnik gruplarda 2. hastal k s kl ğ daha az olmal . Bu etnik grup bir ba şka b ö lgeye g öç ederse, 3. orada da hastal k s kl ğ artmal .O. G Ü NAY 39 Bu ko ş ullar mevcut de ğ ilse ; Bu grupta hastal ğ n s k g ö r ü lmesi etnik ö zelliklerden ç ok, b ö lgenin yer ö zelliklerine ba ğ lanmal . O. G Ü NAY 40 O. G Ü NAY 41 Yer Ö zellikleri Fiziki co ğ rafya ö zellikleri ? İ dari yerle şim birimleri ? K r-kent ö zellikleri ? Mikro ç evre ö zellikleri ? Di ğ er yer ö zellikleri ?O. G Ü NAY 42 Yer ö zelliklerinin incelenmesi Sa ğ l k olaylar n n yer da ğ l m n incelerken co ğ rafya biliminin y ö ntem ve tekniklerinden yararlanmak gerekir. Bu ama ç la, genellikle harita, kroki ve yerle şim planlar ndan yararlan l r.O. G Ü NAY 43 Ö zellikle kay tlara dayal ara şt rmalarda; sa ğ l k kurulu şlar na ba şvuru durumu, tan kriterleri ve n ü fusun yap ve yo ğ unlu ğ undaki farkl l klar dikkate al nmal . Yer ö zelliklerinin incelenmesiO. G Ü NAY 44 Grip Pandemisi Dr. Osman Günay 35 JVT – IVW, Lisbon C o ğ r a f i k y a y l m : 1 9 5 7 - 5 8 02/57 04/57 06/57 05/57 06/57 07/57 08/57 06/57 07/57 C . W . P o t t e r , T e x t b o o k o f I n f l u e n z a , 1 9 9 8O. G Ü NAY 45 Grip Pandemisi Grip Pandemisi Dr. Osman Günay Dr. Osman Günay 40 40 ? ?O. G Ü NAY 46 Grip Pandemisi Dr. Osman Günay 15O. G Ü NAY 47 Grip Pandemisi Dr. Osman Günay 46O. G Ü NAY 48                                                                                                                          O. G Ü NAY 49O. G Ü NAY 50 O. G Ü NAY 51 Co ğ rafi Bilgi Sistemi (CBS) Geographic Information System (GIS) Co ğ rafik bilgilerle, sosyal, ekonomik ? demografik vb bilgilerin bilgisayar teknolojisi ile birle ştirilip, de ğ i şkenler aras ndaki ili şkilerin incelenmesini ve g ö r ü nt ü lenmesini sa ğ layan bir sistemdir. CBS, epidemiyoloji alan nda da kullan lmaya ? ba şlanm şt r. O. G Ü NAY 52 O. G Ü NAY 53 Yer da ğ l m n n yorumu Bir b ö lgede bir hastal ğ n s k g ö r ü lmesinin etnik ö zeliklere ba ğ l olup olmad ğ incelenmeliO. G Ü NAY 54 Zaman Ö zellikleri Endemi ? Epidemi ? Pandemi ? Sporadi ? Periyodik De ğ i ş iklik ? Sak ü ler De ğ i ş iklik ?O. G Ü NAY 55 ENDEM İ Bir b ö lgede belli bir hastal ğ n veya hastal k etkeninin uzun s ü re belli bir d ü zeyde seyretmesi .O. G Ü NAY 56 Endemi d ü zeyleri Hiperendemi , ? M ezoendem i, ? H ipoendemi ?O. G Ü NAY 57O. G Ü NAY 58 Epidemi (Salg n) Bir hastal ğ n belli bir b ö lgede belli bir d ö nemde anlaml ö l çü de art ş g ö stermesi . Bu art ş baz salg nlarda ç ok ani ve belirgin iken, baz lar nda ç ok yava ş olabilir.O. G Ü NAY 59O. G Ü NAY 60 Salg n Tipleri Tek kaynakl epidemiler ? Common source epidemics, Point source epidemics Temas epidemileri ? Progressive epidemics Person to person spread Kar ş k tip epidemiler ? Tek kaynakl epideminin temas epidemisine d ö n üş mesiO. G Ü NAY 61 Vaka Say s Tek Kaynakl Epidemi E ğ risi İ ndex Vaka Ortanca Kulu ç ka S ü resiO. G Ü NAY 62 O. G Ü NAY 63 Vaka Say s Temas Epidemisi E ğ risi İ ndex vaka Ortanca Kulu ç ka S ü resi Vaka Say sO. G Ü NAY 64 Pandemi Salg n n ç ok geni ş b ö lgeleri kapsamas d r K talar aras salg n olarak da tan mlanabilir O. G Ü NAY 65O. G Ü NAY 66 Periyodik ( Ç evrimsel) Trend Hastal k s kl ğ n n belli aral klarla art p azal mas . D ü zenli olarak tekrarlayan salg nlar şeklinde d üşü n ü lebilir. O. G Ü NAY 67O. G Ü NAY 68 K zam k Vakalar n n ve Ö l ü mlerin Y llara G ö re De ğ i ş imi (T ü rkiye) 0 2 0 4 0 6 0 8 0 1 0 0 1 2 0 1 4 0 1 9 7 0 1 9 7 2 1 9 7 4 1 9 7 6 1 9 7 8 1 9 8 0 1 9 8 2 1 9 8 4 1 9 8 6 1 9 8 8 1 9 9 0 1 9 9 2 1 9 9 4 1 9 9 6 1 9 9 8 2 0 0 0 2 0 0 2 2 0 0 4 M o r b i d i t e h z ( 1 / 1 0 0 . 0 0 0 ) 0 2 4 6 8 1 0 1 2 1 4 1 6 1 8 2 0 M o r t a l i t e h z ( 1 / 1 . 0 0 0 . 0 0 0 )O. G Ü NAY 69 Sak ü ler Trend Hastal k s kl ğ n n uzun d ö nemde tedrici olarak de ğ i şimi. Kanser ve kalp hastal klar n n son as r boyunca art ş gibi.O. G Ü NAY 70O. G Ü NAY 71 HIV – AIDS vakalar n n Y llara G ö re Da ğ l m (T ü rkiye) 1 7 2 8 4 6 4 0 4 8 5 2 4 7 5 7 8 2 1 0 5 8 0 9 1 1 4 5 1 6 3 2 7 9 1 1 1 4 2 9 3 8 3 7 3 4 3 4 2 9 2 8 1 1 4 2 1 3 1 4 4 5 2 3 6 2 1 2 0 2 6 2 7 1 1 2 4 5 1 9 0 2 0 4 0 6 0 8 0 1 0 0 1 2 0 1 4 0 1 6 0 1 8 0 1 9 8 5 1 9 8 6 1 9 8 7 1 9 8 8 1 9 8 9 1 9 9 0 1 9 9 1 1 9 9 2 1 9 9 3 1 9 9 4 1 9 9 5 1 9 9 6 1 9 9 7 1 9 9 8 1 9 9 9 2 0 0 0 2 0 0 1 2 0 0 2 2 0 0 3 2 0 0 4 V a k a T a ş y cO. G Ü NAY 72 Sak ü ler Trendin Yorumu Sa ğ l k kurulu şlar ndan yararlanma ? Tan olanaklar ? N ü fusun b ü y ü kl ü ğ ü ve yap s ndaki ? de ğ i şiklikler g ö z ö n ü nde bulundurulmalO. G Ü NAY 73