Jeoloji Tarihsel Jeoloji ( ordovisiyen ) ORDOV İS İYEN (EONS) F A N E R O Z O Y İ K PALEOZOYİK MESOZOYİK SENOZOYİK 542 my 251 my 65.5 my 0 ZAMANLAR (ERAS) www.fusunalkaya.net PERMİYEN PERMİYEN KARBONİFER KARBONİFER DEVONİYEN DEVONİYEN SİLURİYEN SİLURİYEN ORDOVİSİYEN ORDOVİSİYEN KAMBRİYEN KAMBRİYEN Erken Paleozoyik Geç Paleozoyik - Ordovisiyen Paleozoyik’in ikinci devridir - 1879 yılında İngiliz jeolog Charles Lapworth Galler’de incelediği istifi eski bir Gal kavmi olan Ordovices’e izafeten Ordovisiyen Sistemi olarak adlamıştır ORDOVİSİYEN ORDOVİSİYEN (488.3 – 443.7 my) www.fusunalkaya.net Tremadosiyen Arenigiyen Lanvirniyen Landeliyen Alt / Erken Karadosiyen Aşgiliyen Üst / Geç ORDOVİSİYEN KAT / ÇAĞ SERİ / DEVRE SİSTEM / DEVİR ORDOVİSİYEN ORDOVİSİYEN Devri / Sistemi www.fusunalkaya.net Ordovisyen Dünyası: Kuzeydeki Engin Deniz, Güneydeki Büyük Kıta Kambriyende güney yarıkürede toplanmış olan kıtalar Ordovisyen boyunca daha da güneye kaymıştır. Kuzey yarıkürenin tamamına yakını bir okyanusla kaplıyken, Gondvana ve ona oldukça yakın konumda olan diğer kıtaların oluşturduğu karalar topluluğu güney yarıkürede bulunuyordu. Ordovisyen boyunca Gondvana bir bütün halinde Güney kutbuna doğru kayarken, ekvatoral konumda ki Laurentiya ve Baltıka birbirine yaklaşmaya başlar. Bu iki kıta arasında bulunan Iapetus okyanusu, bu olay sonucu gittikçe küçülür. Orta ve Batı Avrupa ise Avrasya'nın geri kalanından ayrı olarak güney tropiklerinde bulunuyordu. Ordovisyen başında dünya Ordovisyen sonunda dünya www.fusunalkaya.net Ordovisiyen İklimi Erken ve Orta Ordovisyen boyunca yeryüzünde yumuşak ve ılıman bir iklim hakimdi. Deniz seviyesi yüksek ve kıtaların büyük bölümü sığ denizlerle kaplıydı.. Kuzeyde ekvatoral konumda bulunan Laurentiya, Baltıka ve bunlara yakın küçük kara parçalarındaki tropik sularla güneyde merkezinde Gondvana'nın bulunduğu serin sularda iki ana biyocoğrafik bölge vardı. Gondvana 'nın güney kutbuna doğru sürekli hareketi sonucu dönemin sonuna doğru kıta üzerinde oluşan büyük buzullar iklimin dünya çapında değişmesine, ortalama sıcaklıkların ve deniz seviyesinin düşmesine neden oldu. Denizlerin çekilmesiyle birlikte deniz yaşamının büyük bölümünü barındıran sığ denizler kurudu. Ordovisiyen Yaşamı Ordovisiyen Deniz Yaşamı Kambriyen deniz tabanının görece ilkel hayvanları, Ordovisiyenle birlikte deniz omurgasızlarının baskın olduğu çok çeşitli bir faunayla yer değiştirdi. Deniz omurgasızlarının artan çeşitliliği ile birlikte Ordovisyende karmaşık deniz ekosistemleri ve besin zincirleri kuruldu. Denizin tabanından yüzeyine kadar uzanan pek çok beslenme seviyesi oluştu. Kambriyen hayvanları, ya üç loblular gibi deniz tabanından ya da süngerler gibi deniz tabanının biraz üzerinden beslenirdi. Ordovisiyende deniz tabanına tutunmuş, dipten birkaç santimetre yukarıda beslenen brakipodlar, 3 metreyi bulan tentakülleriyle suda asılı parçaçıkları yakalayan denizlalelerine değişen pek çok beslenme seviyesi oluştu. Sığ denizler ve Resifler Kambriyen yaşamının ortaya çıkıp geliştiği sığ denizler, Ordovisiyen canlılarına da aynı konuk severliği gösterdi. Kıtaların büyük bölümünün üzerini örten ılıman sığ denizler bu dönem canlılarının da büyük çoğunluğuna ev sahipliği yapıyordu. Sığ deniz yaşamının en renkli ve çeşitli olduğu yerlerden biri olan resifler, Ordovisyen sığ denizlerinde oldukça yaygındı. Bu dönemde ortaya çıkan tabülat mercanlar ve bryozoerler bugün soyu tükenmiş bir sünger grubu olan stromatoporoidler Ordovisyen resiflerinin iskeletini oluşturan ana unsurlardı. Baskın gruplar Dönem bazen "Graptolitlerin Çağı" olarak anılsa da üç loblular ve brakiopodlar da en az graptolitler kadar bol ve yaygındı. Bu üç hayvan grubunun fosilleri döneme ait fosillerin büyük bir kısmını oluşturur. Nautiloid kafadanbacaklılar ve mercanlar da Ordovisyenin oldukça yaygın gruplarıydı. Kambriyende yaygın olmayan brakiopodlar, uygun iklim şartların etkinlesiyle yaygınlaşarak, bilateral simetrili kabuklarıyla Paleozoiğin geri kalanı boyunca en yaygın gruplardan biri oldu. Erken Paleozoiğin çenesiz balıkları Ostrakodermler olarak tanımlanır. Ordovisyende çok yaygın olmasa da Ostrakodermlere ait çeşitli grupları ortaya çıktı. Ordovisyen balıklarına ait fosil kalıntılarının çoğu plakalar ve pullardan oluşur. Mikroskobik diş benzeri fosiller olan konodontlar Ordovisyende oldukça yaygındı. Erken Ordovisyenin sonlarında Gondvana'nın neredeyse tamamının sular altında kalmasıyla konodontlar gelişimlerinin zirvesine ulaştı. Ordovisyende gerçekleşen çeşitlenmeyle Paleozoik boyunca dünya çapında yaygın olan konodontlar Triyasta yok oldu. Ökaryotların Karaya Çıkması Ökaryotik yaşamın hem heterotrof hem de ototrof üyeleri karaya ilk kez Ordovisyende çıktı. Hayvanların karaya çıktıklarına dair ilk kanıtlar onların bir zamanlar kumsal olan bir bölgede dolaşırken bıraktıkları ayak izlerinin fosilidir Ordovisyen Yok Oluşunun nedenleri Ordovisyenin sonu bir kitlesel yok oluşla işaretlidir. Yok oluş ilk olarak, planktonlar, derisi dikenliler, üç loblular ve zırhlıbalıklar gibi tropikal türleri etkiledi. Ardından mercan ve brakiopodları etkisi altına aldı. Ilıman denizlere uyum sağlamış olan yeşil algler de yok oluştan etkilendi. Bu yok oluşun sonunda brakiopodlar ve briozoerlere ait türlerin neredeyse yarısı yok oldu; nautiloidlerin büyük bir kısmı yok olurken, üç loblular de ciddi biçimde azaldı. Konodontların ve graptolitlerin bazı grupları da yok oldu. 100'den fazla deniz hayvanı familyasının ortadan kalktığı bu yok oluşta, toplam kayıp deniz omurgasız cinslerinin %60'ı, tüm familyaların %25'i kadardı. Ordovisyen yok oluşunun nedenleri oldukça iyi biliniyor. Büyük oranda tropik hayvanları etkilemesi, yok oluştan kurtulmayı başaranların ve yok olanların yerini alanların da ya derin sulara ya da yüksek enlemlerdeki soğuk sulara uyum sağlamış olanlar arasından çıkması, yok oluşun temel nedeninin; Gondvana'nın Ordovisyenin sonunda güney kutbunun üzerinden geçmesi olduğuna işaret ediyor. Kıtanın kutup bölgesi üzerinde konumlanmasıyla küresel boyutlarda bir soğuma ve yaygın bir buzullaşma meydana geldi. Bu buzullaşma çok büyük miktarda suyu karalara bağlayıp, deniz seviyesinin dünya çapında düşmesine ve kıtaların üzerini örten sığ denizler kurumasına neden oldu. Resif oluşturan pek çok fauna üyesi yerel veya küresel olarak yok oldu. Ordovisyen denizlerindeki yaşamın büyük bölümünü barındıran resiflerin yok olması ve soğuma ile birlikte yok oluş meydana geldi. Yok oluşta, Laurentiya ve Baltica'nın çarpışmasıyla Iapetus (proto-atlantik) okyanusunun kapanması da etkili oldu.