Jeoloji Tarihsel Jeoloji ( Triyas ) TAR İ HSEL JEOLOJ İ TR İYAS(EONS) F A N E R O Z O Y İ K PALEOZOY İ K MESOZOY İ K SENOZOY İ K 542 my 251 my 65.5 my 0 ZAMANLAR (ERAS) www.fusunalkaya.netKambriyen (542 - 488.3) Ordovisiyen (488.3 - 443.7) Siluriyen (443.3 - 416) Devoniyen (416 - 359.2) Karbonifer (359.2 - 299) Permiyen (299 - 251) PALEOZOY İ K Triyas (251 – 199.6) Jura (199.6 - 145.5 ) Kretase (145.5 – 65.5) MESOZOY İ K Paleojen (65.5 – 23) Neojen (23 – 0) SENOZOY İ K F A N E R O Z O Y İ K Devir (milyon y l) Zaman Ü st Zaman www.fusunalkaya.netM E S O Z O Y İ K ( Orta ya ş am) Mesozoyik zaman ı üç devirden olu ş ur KRETASE 145.5 – 65.5 my JURA 199.6 – 145.5 my TR İ YAS 251 – 199.6 my www.fusunalkaya.net(Latince Triad = üç ) T R İ Y A S 251 – 199.6 my 251 My 199.6 My Triyas Devri Erken Orta Ge ç Triyas Sistemi Alt Orta Ü st Zaman Birimi Zaman-Stratigrafi Birimi www.fusunalkaya.net(Latince Triad = üç ) Germanya Havzas 19. Y ü zy l n ilk yar s nda E. Beaumont ve F. Alberti (1834) Germanya Havzas ’ nda inceledikleri istifi Triyas Sistemi olarak ay rtlam ş ve adlam ş lard r. Bu havzadaki istif altta karasal, ortada denizel, ü stte karasal birimlerden olu ş maktad r. Triyas ad istifin 3 b ö l ü mden olu ş mas na istinaden verilmi ş tir T R İ Y A S adlama www.fusunalkaya.netGermanya Havzas Bu Triyas, epikontinental tipte olup tipik olarak Suab, Frankoni, Turingen ve Hanover b ö lgelerini kapsayan Germanya Havzas ’nda g ö r ü ld ü ğ ü i ç in GERMANYA TR İ YAS ’ denir Triyas istifleri, Germanya Havzas ’ndan kuzeye gidildik ç e karasal, g ü neye gidildik ç e denizel ö zelliklere ge ç er Bu nedenle 3 tip Triyas ay rtlanm ş t r www.fusunalkaya.netTriyas - 251.4 my ö - 205.1 my ö - Pangea bir b ü t ü n halinde - İ klim karasal ve sert - Yok olu ş un ard ndan deniz ya ş am n n ve karasal ya ş am n yeniden ç e ş itlenmesi - İ lk dinozorlar, ilk memeliler ve pek ç ok yeni s ü r ü ngen grubunun ortaya ç k p, farkl ekosistemlere yerle ş mesi - Mercanlar n ve Belemnitlerin ortaya ç kmas www.fusunalkaya.netTriyas D ü nyas Permiyende olu ş umu tamamlanan Pangea k tas , Triyas boyunca da varl ğ n s ü rd ü r ü r. Permiyende da ğ olu ş umuyla y ü kselen b ö lgeler bu d ö nemde b ü y ü k oranda erozyona u ğ rar. Yer yer volkan patlamalar ya ş an r ve b ü y ü k lav ak nt lar olur. Triyas’daTetis denizi Pangea'n n ekvatoral b ö lgesinde bir i ç deniz olarak bulunurken, Pantalassa okyanusu gezegenin geri kalan n kaplard . Triyas sonlar na do ğ ru Pangea'y olu ş turan k talar birbirinden ayr lmaya ba ş lar. Tetis Pangea'y do ğ udan istila ederek Gondvana ve Lavrasya k talar n birbirinden ay r r. Kuzey Amerika ve Avrupa kuzeye do ğ ru hareket etmeye ba ş lar. Gondvana'n n par ç alar olan Kuzey Amerika ve Afrika birbirinden uzakla ş t k ç a ikisi aras nda yar k vadiler olu ş ur. www.fusunalkaya.net T R İ Y A S co ğ rafya PERMO-TR İ YAS T ü rkiye’ye ait alanlar www.fusunalkaya.netSedimentation, Tectonics, and Paleogeography of Southern Europe and the Mediterranean RegionTriyas İ klimi Permiyende oldu ğ u gibi, iklimsel farkl l klar n olduk ç a belirgin oldu ğ u kurak ve karasal iklim Trias boyunca da devam eder. Mevsimler a ş r ya ğ ş l ve a ş r kurak d ö nemler ş eklinde ya ş an r. Pangea'n n i ç kesimleri, a ş r kurak hatta çö l benzeri bir durumdayd . Bitkiler sadece ya ğ ş olan k y b ö lgelerinde yayg nd . Yery ü z ü nde tek bir kara par ç as olmas na ra ğ men, Pangea'n n farkl b ö lgelerinde olduk ç a farkl bitkiler bask nd . Bol ya ğ ş alan kuzey ve g ü ney Pangea'da geni ş yaprakl s k ormanlar yayg nken kurak ekvatoral b ö lgelerde seyrek ormanlar vard . Triyas’ta Deniz Ya ş am Triasta Permiyen yok olu ş undan kurtulmay ba ş aran az say ve ç e ş itlilikteki canl grubu, uyumsal a ç l mla bo ş alan ekosistemlere yay l r. Bu nedenle Trias ya ş am , Paleozoi ğ in canl lar ile Mesozoi ğ in canl lar aras nda bir ge ç i ş d ö nemidir. Permiyen yok olu ş undan kurtulmay ba ş aran gruplar, Triyas’ta yeniden yayg nla ş r. Brakiyopodlar, ammonoidler ve bivalv’ler yayg nla ş arak Trias denizlerinin bask n omurgas z gruplar n olu ş tururlar. Triyasa sa ğ olarak ula ş an tek ammonoid grubu olan Ceratitesler, d ö nemin en ç e ş itli ve bask n omurgas zlar yd . Bu d ö nemde ammonoid’lere m ü rekkep bal ğ benzeri bi ç imler de eklenir, bunlardan Belemnitler Jurada yayg nla ş r. Planktonik foraminiferler, Radiolaryalarla birlikte, fitoplanktonlardan Dinoflagellatlar da bu d ö nemde ortaya ç kan bir h ü creli gruplar d r. Derisi dikenliler ç e ş itliliklerini bir ö l çü de art r rken modern mercanlar ilk kez Tetis'te ortaya ç kar. Toplu yok olu ş tan etkilenen Paleozoik mercanlar n n yerini g ü n ü m ü ze kadar devaml l klar n s ü rd ü ren Hexacoral mercanlar alm ş t r.Karasal ya ş am Triyas n bask n bitki grubu a ç k tohumlular, ö zellikle kozalakl bitkilerdi. İ lk ger ç ek kozalakl bitkiler Pangea'n n kuzeyindeki kurak b ö lgelerde ortaya ç kt . T ü m Mezozoik boyunca yery ü z ü ya ş am na h ü kmedecek olan s ü r ü ngen gruplar , bu d ö nemde ortaya ç km ş lard r. Timsah benzeri canl lar ilk kez Triyasta ortaya ç kt . Fakat ger ç ek timsahlar ancak Jurada ortaya ç km ş t r. Triyas n sonlar nda ilk ger ç ek memeliler de ortaya ç kar. Megazostrodon bu ilkin memelilere iyi bir ö rnektir. 1.5 cm boyunda 20-30 gram a ğ rl ğ ndaki bu hayvan n, gececil oldu ğ u d üşü n ü l ü yor Triyas’ n Sonu Triyas n sonunda nedeni hen ü z bilinmeyen bir kitlesel yok olu ş ya ş and . Bir g ö k cisminin yery ü z ü ne ç arpmas , deniz seviyesindeki de ğ i ş imler ya da k ü resel so ğ uman n b ö yle bir yok olu ş a neden olabilece ğ i ileri s ü r ü l ü yor. Yok olu ş ta t ü m hayvan familyalar n n % 35 i yok oldu Deniz canl s cinslerinin %50'si yok oldu. Kafadanbacakl lar ve bivalvler yok olu ş tan en fazla etkilenen hayvanlard . S ü ngerler, salyangozlar, konodontlar ve brakiyopodlar da ciddi bi ç imde zarar g ö rm üş t ü r. Konodontlar tamamen, ammonoid kafadan bacakl lar n biri hari ç t ü m familyalar , pek ç ok s ü r ü ngen tak m ve ilkin dinozorlar n ç o ğ u yok oldu. Yok olu ş tan sonra dinozorlar n yeni bi ç imleri evrimle ş erek 150 milyon y l s ü recek olan hanedanlar n kurdular. TR İ YAS OKYANUSLARIPALEOTET İ S OKYANUSUwww.fusunalkaya.net Paleotetis okyanusu, Ordovisiyen sonu Siluriyen ba ş nda Gondwana’n n kuzey kenar ndan Hun k tas n n ayr lmas yla a ç lan okyanustur.Erken Devoniyen Orta Devoniyen Devoniyen ’ de Paleotetis okyanusu geni ş lemeye, Reyik okyanusu yitmeye devam etti. www.fusunalkaya.netGe ç Devoniyen Erken Karbonifer Hun k tas na ait mikrok talar Ge ç Devoniyen-Erken Karbonifer zaman aral ğ nda Lavrusya’n n g ü ney kesimine eklenmi ş ler, bu eklenmelerle Varistik orojenezinin ana deformasyonlar meydana gelmi ş tir. www.fusunalkaya.netTürkiye ’ nin bulundu ğ u alanlar Erken Karbonifer’de, Hun k tas n n g ü ney kenar nda geli ş en bir dalma-batma zonu boyunca Paleotetis kuzeye do ğ ru dalmaya ba ş lam ş , Ge ç Karbonifer’de Gondwana’n n Afrika b ö l ü m ü ile Lavrusya’n n ç arp ş mas yla Paleotetis’in bat kesimi tamamen kapanm ş t r. Paleotetis’in do ğ u kesimi ise Triyas boyunca kuzeye do ğ ru dalmaya devam etmektedir. Kapanmas Triyas sonudur. Permiyen-Triyas ge ç i ş inde Paleo ve Neotetis ili ş kisi. T ü rkiye’ye ait par ç alar 3 k ta ü st ü nde bulunmaktad r: Avrasya’n n g ü ney ş elfi ü st ü nde: Stranca Zonu, İ stanbul ve Sakarya zonlar (1) , Konya blo ğ u (2); Kimmeriyen k tas ü st ü nde: Menderes- Torid blo ğ u (3), ve Gondwana’n n kuzey kenar nda G ü neydo ğ u Anadolu b ö lgesi (4) NEOTET İ S OKYANUSUNeotetis okyanusu, Karbonifer sonlar nda Avustralya’n n do ğ usundan ba ş layarak Permiyen’e kadar bat ya ilerleyen bir riftle ş me ile Gondwana’n n kuzey kenar ndan Kimmeriyen k tas n n ayr lmas yla a ç lan bir okyanustur .K Ü RE OKYANUSUK ü re Okyanusu Paleotetis’in kuzeye do ğ ru dalmas ile ili ş kili olarak Lavrasya’n n g ü ney kenar nda Ge ç Skitiyen’de (Erken Triyas’ n sonlar ) yayard havza olarak K ü re Okyanusu a ç lmaya ba ş lam ş t r. Bu okyanus Ge ç Triyas’ta (Orta Karniyen) g ü neye do ğ ru geli ş en dalma hareketi ile kapanmaya ba ş lam ş , Orta Jura’da ise tamamen kapanm ş t r . K ü re okyanusal havzas n n a ç l p kapanmas sonucunda geli ş en birimler K ü re kompleksi ’ni olu ş turdu(LAVRASYA) Konya NOR İ YEN KARN İ YEN LAD İ N İ YEN AN İ S İ YEN SK İ T İ YEN K Ü RE OKYANUSUK ü re Kompleksi Kuzey Anadolu’da (Orta Karadeniz da ğ lar ) bulunan K ü re Kompleksi bu okyanusal havzan n a ç l p kapanmas s ras nda olu ş an birimleri kapsar. Kompleks jeolojik evrimleri farkl üç birimden olu ş maktad r: 1. K ü re S rt Birimi : Permiyen ö ncesine ait d üşü k dereceli metamorfizma g ö steren okyanusal istifler ve bunlar uyumsuzlukla ö rten Alt-Orta Triyas ya ş l s ğ denizel istiflerden olu ş ur 2. K ü re Okyanusal birimi : K ü re okyanusunun aktif g ü ney kenar nda, Orta Karniyen’den Orta Jura’ya kadar olu ş an y ğ ş m prizmas birimlerini ve Orta Jura ya ş l molaslar kapsar 3. Ç al ç a Birimi : K ü re okyanusunun kuzey pasif kenar nda olu ş an birimleri kapsar K ü re Kompleksinin y ü zeyledi ğ i alanMeliata-Maliak-Pindos OkyanuslarMeliata-Maliak-Pindos Okyanuslar Meliata Okyanusu: K ü re Okyanusu’nun bat ya do ğ ru devam d r. Varistik da ğ lar n n çö kmeye ve Paleotetis’in dalmaya devam etmesiyle Anisiyen s ras nda yay ard okyanusu a ç lm şt r. Maliak ve Pindos okyanuslar : Kuzeye do ğ ru dalmakta olan Paleotetis levha diliminin geriye d ö nme (slab roll-back) hareketinin h zlanmas ve hatta levha dilimi kopmas Meliata Okyanusu’ndaki riftle şme hareketinin daha g ü neye s ç ramas n tetikleyerek Orta Triyas’ta Maliak Okyanu’sunun, ikinci bir s ç rama ise Ge ç Triyas’ta Pindos Okyanusu’nun a ç lmas n sa ğ lam şt r. (Vavassis, 2001; Stampfli et al., 2002a). NOR İ YEN NEOTET İ S Paleotetis s ü turu NOR İ YEN KARN İ YEN LAD İ N İ YEN AN İ S İ YEN SK İ T İ YEN K ü re Okyanusunun a ç lmaya ba ş lamas K ü re Okyanusunun g ü neye do ğ ru dalarak kapanmaya ba ş lamas kk : Karakaya Kompleksi İ s: İ stanbul Zonu Paleotetis s ü turu Konya K Ü RE OKYANUSUKarakaya Okyanusu (?) - Karakaya kompleksi http://web.itu.edu.tr/~okay/AralOkayMapsAndDiagrams.htm Karakaya kompleksi : Permo-Triyas ya ş l de ğ i ş ik tektono-stratigrafik birimlerden olu ş ur ve Sakarya zonunda bir ku ş ak ş eklinde uzan r. Ko ç yi ğ it (1987) ‘e g ö re bu ku ş a ğ n g ü ney s n r , yakla ş k olarak, bat da Karaburun Yar madas ’n n kuzey kesimlerinden ba ş lay p, do ğ u-kuzeydo ğ uya do ğ ru Bal kesir, K ü tahya kuzeyi, Eski ş ehir, Tuz G ö l ü kuzeyi, Tokat g ü neyi ve Erzincan boyunca kuzeydo ğ uda Artvin’e de ğ in kesikli y ü zeyler bi ç iminde uzan r. Ku ş a ğ n kuzey s n r ise, bat da yakla ş k Marmara Denizi’nin g ü ney k y lar , Bolu ve İ nebolu boyunca uzanmakta, daha do ğ uda ise bilinmemektedir. Karakaya Kompleksi’nin en iyi g ö r ü ld ü ğ ü yerlerden biri de Ankara ç evresidir .Karakaya Kompleksi iki birime ayr lmaktad r: Alt Karakaya Kompleksi: yap sal ve muhtemelen 1. stratigrafik olarak altta yer alan Alt Karakaya Kompleksi, Paleozoyik sonu veya Triyas’ta ye ş ilsist ve mavi ş ist fasiyesinde metamorfizma ge ç irmi ş mafik lav, mafik piroklastik kaya, ş eyl, ve kire ç ta ş ardalanmas ndan olu ş mu ş tur. 2. Ü st Karakaya Kompleksi: kuvvetlice deforme olmu ş Permiyen veya Triyas ya ş ta klastik, volkanoklastik ve volkanik kayalardan olu ş ur. Ü st Karakaya Kompleksi i ç inde ç ok say da Karbonifer ve Permiyen ya ş ta ortama yabanc kire ç ta ş bloklar yer al r. Karakaya Kompleksi’nin çö kelme ortam n ve tektonik geli ş imini a ç klayan iki model bulunmaktad r: 1. Rift modeli: Bu modele g ö re Karakaya Kompleksi kayalar Ge ç Permiyen ya ş nda bir riftte olu ş mu ş , bu rift daha sonra okyanusal bir kenar denize d ö n üş m üş ve en Ge ç Triyas’ta kapanm ş t r .2. Dalma-batma eklenme modeli: Bu modele g ö re ise Karakaya okyanusal havzas hi ç a ç lmam şt r, Karakaya Kompleksi Sakarya zonunun g ü neyinde, Dalma-batma ile olu şmu ş bir eklenir prizmay (y ğ ş m prizmas ) temsil eder. Triyas sonunda kapanan Paleotetis’in ü r ü n ü d ü r.