Elektirik - Elektronik Teknik Resim T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKÎ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) ELEKTRİK ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ TEKNİK RESİM ANKARA 2007 Milli Eğitim Bakanlığı tarafından geliştirilen modüller; • Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığının 02.06.2006 tarih ve 269 sayılı Kararı ile onaylanan, Mesleki ve Teknik Eğ itim Okul ve Kurumlarında kademeli olarak yaygınlaştırılan 42 alan ve 192 dala ait çerçeve öğretim programlarında amaçlanan mesleki yeterlikleri kazandırmaya yönelik geliştirilmiş öğ retim materyalleridir (Ders Notlarıdır). • Modüller, bireylere mesleki yeterlik kazandırmak ve bireysel öğ renmeye rehberlik etmek amacıyla öğ renme materyali olarak hazırlanmış, denenmek ve geliştirilmek üzere Mesleki ve Teknik Eğ itim Okul ve Kurumlarında uygulanmaya başlanmıştır. • Modüller teknolojik gelişmelere paralel olarak, amaçlanan yeterliği kazandırmak koşulu ile eğ itim öğ retim sı rasında geliştirilebilir ve yapılması önerilen değişiklikler Bakanlıkta ilgili birime bildirilir. • Örgün ve yaygın eğ itim kurumları, iş letmeler ve kendi kendine mesleki yeterlik kazanmak isteyen bireyler modüllere internet üzerinden ulaşılabilirler. • Basılmış modüller, eğitim kurumlarında öğrencilere ücretsiz olarak dağıtılır. • Modüller hiçbir şekilde ticari amaçla kullanılamaz ve ücret karşılığında satılamaz. i AÇIKLAMALAR...............................................................................................................ii GİRİŞ ..................................................................................................................................1 ÖĞRENME FAALİYETİ-1.................................................................................................3 1. TEMEL GEOMETRİK ÇİZİMLER.................................................................................3 1.1. Çizgi ve Norm Yazı Uygulamaları.............................................................................3 1.1.1. Teknik Resmin Gereği ve Önemi........................................................................3 1.1.2. Teknik Resim Araç–Gereçleri............................................................................4 1.1.3. Standart Kağıt Ölçüleri.......................................................................................9 1.1.4. Çizgi Çeşitleri ve Kullanıldıkları Yerlere Göre Çizim Uygulamaları.................10 1.1.5. Standart Yazı Tipleri ve Norm Yazı Uygulamaları............................................12 1.1.6. Yazı Şablonlarını Kullanarak Norm Yazı Yazmak............................................14 1.2. Temel Geometrik Çizimler......................................................................................14 1.2.1. Doğru Çizimi...................................................................................................14 1.2.2. Bir Doğru Parçasına Üzerindeki Bir Noktadan Dikme Çıkmak.........................15 1.2.3. Bir Doğru Parçasının İstenen Sayıda Eşit Parçalara Bölünmesi.........................15 1.2.4. Dik Açının Oluşturulması.................................................................................16 1.2.5. Daire İçerisine Düzgün Çokgen Çizimi.............................................................17 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................20 PERFORMANS DEĞERLENDİRME...........................................................................21 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME.................................................................................22 ÖĞRENME FAALİYETİ-2...............................................................................................23 2. GÖRÜNÜŞ ÇIKARMA ÇİZİMLERİ.............................................................................23 2.1. İzdüşüm Çizimleri...................................................................................................23 2.1.1. İzdüşüm Hakkında Bilgi...................................................................................23 2.1.2 İzdüşüm Çeşitleri..............................................................................................23 2.1.3. Temel İzdüşüm Düzlemleri, Temel Görünüşlerin Adlandırılması ve Çizilmesi..25 2.2. Görünüş Çıkarma....................................................................................................26 2.2.1. Üç Görünüşle Çizilmiş Resimlerin İncelenmesi................................................27 2.2.2. Perspektiflerden Görünüş Çıkarma...................................................................28 2.3. Ölçek ve Ölçülendirme............................................................................................31 2.3.1. Ölçülendirmenin Gereği ve Önemi...................................................................31 2.3.2. Ölçekler...........................................................................................................31 2.3.3. Ölçülendirme Elemanları ve Ölçülendirme Kuralları ........................................32 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................36 PERFORMANS DEĞERLENDİRME...........................................................................37 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME.................................................................................38 MODÜL DEĞERLENDİRME...........................................................................................40 CEVAP ANAHTARLARI.................................................................................................41 KAYNAKLAR..................................................................................................................43 İÇİNDEKİLER ii AÇIKLAMALAR KOD 520TC0002 ALAN Elektrik Elektronik Teknolojisi DAL/MESLEK Alan Ortak MODÜLÜN ADI Teknik Resim MODÜLÜN TANIMI Teknik Resim konularını içeren öğrenme materyalidir. SÜRE 40/32 ÖN KOŞUL Ön koşul yoktur. YETERLİK Çizim yapmak, norm yazı yazmak. MODÜLÜN AMACI Genel Amaç Uygun s ı n ı f ortamı ve teknik resim araç-gereçleri sağlandığında, norm yazı yazabilecek ve teknik resim çizimlerini teknik resim standartlarına uygun bir şekilde yapabileceksiniz. Amaçlar 1. Yazı ve çizim standartlarına uygun yazı yazabilecek, temel geometrik şekilleri çizebileceksiniz. 2. Temel izdüşümü kullanarak perspektifi verilen parçanın görünüşlerini hatasız çizebileceksiniz ve ölçülendirme yapabileceksiniz. EĞİTİM ÖĞRETİM ORTAMLARI VE DONANIMLARI Teknik resim araç-gereçleri, çizim masası. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Modülün içinde yer alan her öğ renme faaliyetinden sonra, verilen ölçme araçları ile kazandığınız bilgi ve becerileri ölçerek kendinizi değerlendirebileceksiniz. Ayrıca ö ğ retmeniniz, modül sonunda size ölçme aracı uygulayarak modül uygulamaları ile kazandığınız bilgi ve becerileri ölçerek değerlendirecektir. AÇIKLAMALAR 1 GİRİŞ Sevgili Öğrenci, Teknik resim, üretilmesi istenen bir ürünün biçimine, boyutlarına ve özelliklerine ait tüm bilgileri içeren, belirli kural ve standartlara göre çizilen bir şekildir. Küp, silindir gibi bazı geometrik parçalar yazılı veya sözlü olarak anlatılabilir. Ancak böyle parçaların dışındaki diğer parçalar, elektrik ve elektronik devreler yazılı veya sözlü olarak anlatılamaz. Teknik resmin önemi bu noktada ortaya çı kar. Teknik resim, üretilecek ürünün gerekli yazı, çizgi, görünüş, ölçü vb. tüm bilgilerini içerir. Uluslar arası bir dile sahiptir. Teknik resim yazıları ve çizimlerinin standartlara uygun olması gerekir. Standart, özellikleri aynı olan anlamına gelir. Ülkemizde standartları, Türk Standartları Enstitüsü (TSE) belirler. Örneğin, teknik resimle ilgili çizim kuralları ve yöntemler TS 88 ile belirlenmiştir. Çizim kuralları ve standartları basittir, sadedir ve kolay öğ renilir. Bütün ülkelerin teknik elemanları, teknik resmi bilir ve çizilmiş teknik resimleri okur. Bu modül ile geleceğin teknik elemanı olan sizler de teknik resim kurallarını öğrenecek ve standartlara uygun yazı yazabilecek, çizimler yapabileceksiniz. Ayrıca, teknik resimle ilgili çizim kurallarını iyi öğ renmeniz ve uygulamanız, mesleki teknik resim çizimlerinizi hatasız yapmanıza yardımcı olacaktır. Unutmayınız ki araştıran, yeniliklere açık olan ve kendini geliştiren kişiler meslek yaşamlarında “aranan eleman” olmaktadır. GİRİŞ 2 3 ÖĞRENME FAALİYETİ-1 Araştırma yaparak toplayacağınız bilgiler ve bu faaliyette verilen bilgiler doğrultusunda, teknik resim standartlarına uygun yazı yazabilecek ve temel geometrik şekilleri çizebileceksiniz. TS.88’i araştırınız. Sonucunu rapor halinde s ı n ı f ı n ı zda ö ğ retmeninize ve arkadaşlarınıza sununuz. 1. TEMEL GEOMETRİK ÇİZİMLER 1.1. Çizgi ve Norm Yazı Uygulamaları 1.1.1. Teknik Resmin Gereği ve Önemi Teknik resim, üretilmesi istenen bir parçanın, biçimine, boyutlarına, özelliklerine ait tüm bilgileri içeren, belirli kural ve standartlara göre çizilen çizgisel bir resimdir. Küp, silindir gibi bazı geometrik parçaları yazılı veya sözlü olarak anlatıp yaptırabiliriz. Bu tür parçaların d ışında kalan diğer parçaların yazılı veya sözlü olarak anlatılması mümkün olmaz. Fotoğraflar ve perspektif resimler ise yapılması istenen parça hakkında bize genel bilgi verir; fakat kesin ölçüleri, parçanın görünmeyen kı sı mları, yüzeylerin iş leme kaliteleri hakkında bilgi veremez. Birçok araç-gereç gibi elektrikli ve elektronik aygıtlar da birden fazla parçanın birleştirilmesiyle oluşur. Her parça, üretilmeden önce ilgili bölüm tarafından tasarlanır, projelendirilir, teknik resmi çizilir ve daha sonra üretime geçilir. Parçaların özellikleri kağıt üzerinde çizgi, harf, rakam ve sembollerle ifade edilir. Teknik resmin önemi, üretilmek istenen bir parçanın gerekli tüm bilgilerini içermesi ve uluslar arası çizgisel bir dil olmasıdır. Dünyanın çeşitli ülkelerinde teknik resim kurallarına uygun üretilen parçalar, aynı standarttadır. Yeni üretimi yapılacak parçaların, kırılan veya arızalanan parçalar, yeniden üretileceğinde o parçanın teknik resminden yararlanılır. Bu nedenle her teknik eleman, teknik resim kurallarını bilmeli teknik bir resmi ayrıntılarıyla okuyabilmeli ve uygulamalıdır. ÖĞRENME FAALİYETİ-1 AMAÇ ARAŞTIRMA 4 1.1.2. Teknik Resim Araç–Gereçleri 1.1.2.1. Resim Masaları ve Tahtaları Bu masalar üzerine resim kağıdının bağlanarak çizimlerin yapılması amacıyla kullanılır. Üst yüzeyi ve kenarları düzgün ve pürüzsüz olmalıdır. Resim masası yapımında ıhlamur, kavak, sunta, plastik gibi malzemeler kullanılır. (a) (b) Şekil 1.1: a) Resim masası b) Resim tahtası 1.1.2.2. Cetveller “T” Cetvel: Resim masasında çizim yaparken, yatay çizgilerin kolaylıkla çizilmesini sağlar. Ayrıca gönyelere kızaklık yaparak, gönyelerle çizilebilen dikey ve açılı çizgilerin çizilmesini kolaylaştırır. Plastik veya ağaç malzemeden yapılır. T cetvelin baş kı smı, resim masasının sol kenarına dayandırılarak sol el ile aşağı yukarı hareket ettirilir. Şekil 1.2: T cetvel ve T cetvelin kullanılması Ölçü ve Ölçek Cetvelleri: Ölçü cetvelleri, resim üzerinden ölçü almak ve ölçülü resim çizmek için kullanılır. Üzerinde milimetrik bölüntüler bulunur. 5 Şekil 1.3: Çeşitli cetvel türleri Ölçek cetvelleri ise kenarları birden fazla ölçek ile bölümlendirilmiş ve üçgen kesitli bir cetvel türüdür. Resimlerin büyültme veya küçültme yapılarak çizilmesinde kullanılır. Eğri Cetvel(Pistole): Elips, parabol, hiperbol, helis, evolvent, sinüs vb.eğrilerin birleştirilmesinden oluşturulan bir cetvel türüdür. Çeşitli eğ rilerin çiziminde kullanılır. Şekil 1.4: Pistole Paralel Cetvel (Gerçiz): Genellikle resim masalarının bir aparatı olarak kullanılan ve iki ucundaki makaralardan geçirilen iplerle masa üzerine bağlanan bir cetvel türüdür. Şekil 1.5: Paralel cetvel 6 1.1.2.3. Gönyeler Standart gönyeler: 45° ve 30° (60°) olarak iki türde yapılan standart gönyeler, T cetveli üzerinde kaydırılarak dikey ve e ğ ik çizgilerin çiziminde kullanılır. Gönyelerin açıları 45°x45°x90° ve 30°x60°x90° dir. Aynı zamanda bu gönyelerle 15°, 30°, 45°, 60°, 75°, 90°, 105° lik açılar çizilebilir. 45°x45° 30°x60° Şekil 1.6: Çeşitli gönyeler Açı Ölçerler (İ letki): Standart gönyeler ile çizilemeyen 0° ile 180° arasındaki veya 0° ile 360° arasındaki açıların ölçüm ve işaretlenmesinde kullanılır. Şekil 1.7: Çeşitli açıölçer 1.1.2.4. Pergeller Daire ve yay çizimi ile ölçü taşınmasında kullanılır. Bir pergel takımında bulunan ana parçalar aşağıda görülmektedir. Şekil 1.8: Çeşitli pergeller (a) Normal pergel (b) İğne uçlu pergel (c) Uzatma ayağı Mürekkep çizim ucu (f) Tirlin 7 Şekil 1.9: Pergel resimleri 1.1.2.5. Şablonlar Daire ve Yay Şablonları: Değişik ölçülerdeki daire ve yayların çiziminde kullanılır. (a) (b) Şekil 1.10: Şablon çeşitleri a) Daire şablon b) Yay şablon Elips Şablonları: İzometrik, dimetrik, trimetrik perspektif, açı ve ölçülerin çiziminde kullanılır. Şekil 1.11: Elips şablonları 8 Yazı Şablonları: Standart harflerin ve rakamların, cins ve büyüklüklerine göre mika üzerine delinmesiyle yapılmış şablonlardır. Standart, düzgün ve temiz bir yazı için kullanılır. Şekil 1.12: Yazı şablonları Sembol Şablonları: Çeşitli meslek gruplarında kullanılmak üzere yapılan ve üzerinde o meslekle ilgili sembol, şekil, işaret ve eğrilerin bulunduğu şablonlardır. Şekil 1.13: Sembol şablonları 1.1.2.6. Kalemler Kurşun Kalemler: Yazı ve çizim işlemlerinde değişik sertliklerde yapılmış kurşun kalemler kullanılır. Sertlik yönünden üçe ayrılır: 1. Sert Kalemler: H harfi ile ifade edilir. Sertlik derecesini ifade eden rakamlar harfin soluna konur (2H, 3H…). 2. Yumuşak Kalemler: B harfi ile ifade edilir. Harfin soluna konulan rakamlar büyüdükçe yumuşaklığı artar (2B, 3B,…). 3. Orta Sertlikte Kalemler: HB ve F harfleriyle ifade edilir. Genellikle yazı yazerken HB, kroki çizimi ve ölçülendirmede B veya HB, ince çizgilerde F veya H, kalın ve koyu çizgilerde B veya 2B kullanılır. Yumuşak Orta sert Sert … 4B 3B 2B B HB F H 2H 3H 4H … Tablo 1.1: Sertliklerine göre kurşun kalem ölçüleri Takma Uçlu(Versatil) Kalemler: 0,3 - 0,5 - 0,7 - 0,9 mm. kalınlığındaki grafit uçların bir boru içinden geçirilmesiyle oluşturulan kalemlerdir. Aynı kalınlıkta çizgi çizilebildiği için genellikle tercih edilir. 9 Şekil 1.14: Takma uçlu kalemler Teknik Çizim Kalemleri: Genellikle proje çalışmalarında çini mürekkebi ile kullanılan, aynı kalınlıkta yazılıp çizilebilen kalemlerdir. İlk olarak 1928 yılı nda Rotring firması tarafından Rapido ismiyle çı karılmıştır. Bu nedenle genellikle rapido kalemi olarak isimlendirilir. Aşağıda numaralarına göre rapido kalemleri ve çizgi kalınlıkları görülmektedir. Şekil 1.15: Çizim kalemleri 1.1.2.7. Silgi Çizim yaparken veya yazı yazarken var olan hataları silmek için kullanılır. Silerken kâğıdı karalamamalı ve yıpratmamalıdır. 1.1.3. Standart Kağıt Ölçüleri Teknik resimde kullanılan standart kağıt ölçüleri, A serisi formalarıdır. Resim kağıtları, tam ölçüsünde veya resim masalarına yapıştırma payı ilaveli olarak kesilir. A serisi resim kağıtlarının kesilmiş net ölçüleri aşağıda görülmektedir. 10 Kağıt Forması (Adı) A0 A1 A2 A3 A4 A5 A6 Net ölçüleri (mm) 841x1189 594x841 420x594 297x420 210x297 148x210 105x148 Tablo 1.2: Çizim kağıtları ve ölçüleri Şekil 1.16: A0 ve A1 kağıt ölçüleri 1.1.4. Çizgi Çeşitleri ve Kullanıldıkları Yerlere Göre Çizim Uygulamaları Teknik resim, belirlenmiş çeşitli çizgilerden oluşur. Bu çizgilere standart çizgiler denir. Standart çizgilerin şekilleri, çeşitleri, kullanıldığı yerler ve çizgi kalınlık grupları aşağıda tablo halinde verilmiştir. Çizgi kalınlık grubunda 1. grup çizgiler büyük boy formalarda ve büyük resimlerde, 4. grup çizgiler ise en küçük formalarda kullanılır. Tablo 1.3: Teknik resimde kullanılan çizgi çeşitleri 11 Çizgilerin çizilmesinde dikkat edilecek noktalar 1. Çizilecek çizginin çeşidine göre uygun kalem seçilir. Teknik resim dersinde genellikle kalın çizgiler HB, ince çizgiler H kalemle çizilir. Çizgi kalınlığı yukarıdaki çizelgede belirtilmiştir. 2. Çizgi çizerken kalem, çizme yönüne doğru 60° eğ imle tutulur. Çizilen çizginin kalınlığı ve koyuluğu her yerde aynı olmalıdır. Bunun için çizim sırasında kaleme belirli bir baskı uygulanırken aynı zamanda parmaklar arasında hafifçe döndürülür. Şekil 1.17: Teknik resim kaleminin tutuş açısı 3. Çizilen çizgiler, köşelerde diğer çizgi ile boşluksuz ve birbirini taşmadan birleşmelidir. Şekil 1.18: Teknik resimde çizgi birleştirme 4. Kesik orta kalınlıktaki çizgiler çizilirken genellikle çizgi boyu, küçük resimlerde 3 mm, büyük resimlerde 6mm olarak çizilir. Çizilen çizgilerin boyları birbirine eşit ve çizgiler arasındaki boşluk miktarı da 0,8 ile 1 mm arasında olmalıdır. Kesik çizgilerin köşe yapması halinde, kesik çizgiler köşelerde birbiri ile birleşmelidir. Şekil 1.19: Kesikli çizgilerin çizimi 12 5. Noktalı ince çizgiler (eksen çizgileri) çizilirken çizgi boyu, resmin büyüklüğüne göre seçilir. Genellikle küçük resimlerde 6mm, büyük resimlerde daha uzun çizilir. Çizilen çizgilerin boyları birbirine eşit ve çizgiler arasındaki boşluk miktarı da 0,8 ile 1mm arasında olmalıdır. Noktalı ince çizgilerin nokta yapması veya kesişmesi halinde kesişme yerleri dolu çizgilere gelmelidir. Şekil 1.20: Noktalı çizgi çizimi 1.1.5. Standart Yazı Tipleri ve Norm Yazı Uygulamaları Yazı, bir anlatım ve anlaşma aracıdır. Teknik resimde de, resmi açıklayıcı bir anlam ifade eder. Teknik resim yazılarında okumayı güçleştirecek her türlü ayrıntıdan ve süslemeden kesinlikle kaçınılmalıdır. Yazılar sade ve düzgün olmalıdır. Harfler birbirleriyle aynı büyüklükte olmalıdır. Yazı yazarken, göz ile yazı arasında yaklaşık 30 cm uzaklık bulunmalı ve ışık sol taraftan gelmelidir. Teknik resimde kullanılan yazılar standart (TS 88’e uygun) olup dik yazı ve eğik yazı olmak üzere iki çeşittir: Dik yazılar, inşaat ve mimari teknik resimde kullanılır. Harfler ve rakamlar satır çizgisine dik yazılır. Eğik yazılar, makine ve elektrik-elektronik teknik resminde kullanılır. Harfler ve rakamlar satır çizgisine 75° sağa eğik olacak şekilde yazılır. Aşağıdaki tabloda “h ” büyük harflerin yüksekliğini, “c ” küçük harflerin (sapsız ve kuyruksuz harfler) yüksekliğini, “a ” iki harf arasındaki aralığı, “e ” ardı ardına gelen iki sözcük arasındaki aralığı, “d” harf çizgilerinin kalınlığını, “b” ise iki satır arasındaki aralığı göstermektedir. 13 Özellikler Oran Boyutlar (mm.) Yazı yüksekliği (Büyüklüğü) Büyük harf yüksekliği h Küçük harf yüksekliği c (14/14) h (10/14) h 2,5 --- 3,5 2,5 5 3,5 7 5 10 7 14 10 20 14 Harfler arasındaki aralık a Satırlar arasındaki en az uzaklık b Sözcükler arasındaki en az aralık e (2/14) h (20/14) h (6/14) h 0,35 3,5 1,05 0,5 5 1,5 0,7 7 2,1 1 10 3 1,4 14 4,2 2 20 6 2,8 28 8,4 Yazı kalınlığı d (1/14) h 0,18 0,25 0,35 0,5 0,7 1 1,4 Tablo 1.4: Yazı ölçüleri Şekil 1.21: Yazı ölçüleri Aşağıda dik yazı ve eğik yazı normunda yazılmış harfler ve rakamlar görülmektedir. Şekil 1.22: Dik ve eğik yazı Ödev: Siz de şekil 1.23’te verilen büyük, küçük harf ve rakamları A4 kâğıdınıza dik yazı ve eğik yazı normunda yazınız. 14 1.1.6. Yazı Şablonlarını Kullanarak Norm Yazı Yazmak Yazı şablonları, mika ve benzeri malzemeden yapılır. Şablonun yazıya temas etmemesi için kenarlarında çı kı ntılı bölümler bulunur. Her şablonun üzerine harf anma yüksekliği yazılır. Şablonlarda yazı kalınlıkları 0.25, 0.35, 0.45, 0.55, 0.70, 0.80, 1.25, 1.50 mm olarak standartlaştırılmıştır. Şekil 1.23: Yazı şablonu ile yazı yazma Şablonla yazı yazarken şunlara dikkat edilmelidir: 1. Yazı yüksekliğine uygun şablon seçilir. 2. Rapido kaleminin ucuna mürekkep gelmesi sağlanır. 3. Şablon, bir cetvele dayalı olarak yazı alanına yerleştirilir. Sol elin baş ve serçe parmağı ile cetvel tutulur. Diğer parmaklarla şablon hareket ettirilir. 4. Yazı sırasında rapido kalemi kağıda dik olarak tutulur. 5. İş bitiminde rapido uçları bol su ile yıkanarak bir bez ile kurulanır. 1.2. Temel Geometrik Çizimler 1.2.1. Doğru Çizimi Doğru, aş a ğıda görüldüğü gibi her iki yönden sonsuza kadar uzanan noktalar kümesine denir. Doğrular, tek veya iki harfle ifade edilir. m doğrusu veya AB doğrusu gibi… Şekil 1.24: Doğru şekilleri 15 Doğru parçası, iki noktayı en kı sa yoldan birleştiren noktalar kümesine denir. Uzunluğu bellidir. Uçlardaki noktaların harflerine göre isimlendirilir. AB doğru parçası, CD doğru parçası gibi… Şekil 1.25: Doğru parçasının gösterimi 1.2.2. Bir Doğru Parçasına Üzerindeki Bir Noktadan Dikme Çıkmak Aşağıdaki AB doğru parçası üzerindeki nokta, P noktası olsun. Pergelin ayağı P noktasına konularak r yarıçaplı bir yay çizilir. Bu yayın AB doğru parçasını kestiği noktalar 1 ve 2 olarak isimlendirilir. Pergelin ayağı sı rayla 1 ve 2 noktalarına konularak R yarıçaplı yaylar çizilir. Bu yayların kesiştiği nokta, C olarak isimlendirilir. C noktasından P noktasına çizilen doğru, AB doğru parçasına dik olur. Şekil 1.26: Bir doğru parçasına üzerindeki bir noktadan dikme çıkmak 1.2.3. Bir Doğru Parçasının İstenen Sayıda Eşit Parçalara Bölünmesi 1.2.3.1. Bir Doğru Parçasının İki Eşit Parçaya Bölünmesi Aşağıdaki AB doğru parçasını iki eşit parçaya bölmek için pergelin ayakları AB doğru parçasının yarısından biraz fazla açılır ve A noktasına konarak bir yay çizilir. Pergelin ayarı bozulmadan B noktasına konarak bir yay daha çizilir. Her iki yayın kesiştiği C ve D noktaları birleştirildiğinde, AB doğru parçası iki eşit parçaya bölünmüş olur. Şekil 1.27: Bir doğru parçasının iki eşit parçaya bölünmesi 16 1.2.3.2. Bir Doğru Parçasının Çok Sayıda Eşit Parçalara Bölünmesi 1. Aşağıdaki AB doğru parçasını, pergel ve gönye kullanarak 5 eşit parçaya bölelim (Herhangi bir sayı da olabilir). 2. AB doğru parçasının bir ucuna, 30° ile 60° arasında bir AC yardımcı doğrusu çizilir. 3. Pergelin ayağı bir miktar açılır. AC yardımcı doğrusu üzerine pergel ile A noktasından başlayarak AB doğrusunu bölmek istediğimiz sayıda bölüntü çizgisi işaretlenir. 4. Son bölüntü çizgisi (5 ) ile B noktası birleştirilir. Cetvel ve gönye yardımıyla 5B doğrusuna paralel çizgiler çizilir. Böylece AB doğru parçası 5 eşit parçaya bölünmüş olur. Şekil 1.28: Bir doğru parçasının çok sayıda eşit parçalara bölünmesi 1.2.4. Dik Açının Oluşturulması Dik açı, 90°lik açı demektir. Şekil 1.29’daki AB doğru parçasına 90°lik açı oluşturmak için B ucundan dikme çıkalım. 1. Önce pergelin ayağı B noktasına konur ve r kadar açılarak bir M dairesi çizilir. 2. M dairesinin AB doğru parçasını kestiği nokta 1 olarak numaralandırılır. Pergelin ayağı 1 numaralı noktaya konarak ayarı bozulmadan M dairesi üzerinde ardı ardına iki nokta işaretlenir. Bu noktalara 2 ve 3 numaraları verilir. 3. Pergelin ayağı 2 ve 3 noktalarına konarak birer yay çizilir. Her iki yayın kesiştiği noktaya C ismi verilir. 4. C ve B noktaları bir doğru ile birleştirilir. Böylece AB doğru parçası ile birleşen BC doğrusu arasında dik açı (90°) oluşmuş olur. 17 Şekil 1.29: Dik açı çizimi 1.2.5. Daire İçerisine Düzgün Çokgen Çizimi 1.2.5.1. Üçgen Çizimi Şekilde görüldüğü gibi önce yatay ve dikey eksen çizgileri çizilir. Sonra M merkezli belirli çapta bir daire çizilir. Daha sonra pergel yarıçap kadar ( R ) açılarak B noktasına konur ve merkezden geçecek şekilde 1 numaralı yay çizilir. Yayın daireyi kestiği noktalar birleştirilir. Sonra bu iki nokta tepedeki A noktası ile birleştirilir. Böylece daire içine üçgen çizilmiş olur. Bu şekilde çizilen üçgenler eş kenar üçgendir ve her bir iç açısı 60° dir. Şekil 1.30: Üçgen çizimi 1.2.5.2. Dörtgen Çizimi Şekilde görüldüğü gibi önce eksen çizgileri çizilir. Sonra M merkezli belirli çapta bir daire çizilir. Daha sonra pergel yaklaşık yarıçap kadar açılarak sırayla B ve C noktalarına konur ve birbirlerini kesen 1 ve 2 numaralı yaylar çizilir. Yayların kesiştiği nokta E harfi ile isimlendirilir. 18 E noktası ile dairenin merkezi (M), bir çizgi ile birleştirilerek uzatılır. Aynı çizim iş lemi diğer tarafta (A ve B noktalarından) tekrarlanır. Burada bulunan noktada, M noktası ile birleştirilerek uzatılır. Çizilen bu çizgilerin daireyi kestiği noktalar kendi aralarında birleştirildiğinde daire içine dörtgen (kare) çizilmiş olur. Şekil 1.31: Dörtgen çizimi 1.2.5.3. Beşgen Çizimi Şekil 1.32’te görüldüğü gibi önce eksen çizgileri çizilir. Sonra M merkezli belirli çapta bir daire çizilir. Daha sonra pergel yarıçap kadar açılarak B noktasına konur ve daireyi iki noktada kesecek şekilde 1 numaralı yay çizilir. Yayın daireyi kestiği noktalar bir çizgi ile birleştirilir. Bu çizginin yatay ekseni kestiği nokta E harfi ile isimlendirilir. Pergel E noktasından A’ya kadar açılarak 3 numaralı yay çizilir. Bu yayın yatay ekseni kestiği nokta C harfi ile isimlendirilir. AC uzunluğu, daire içine çizilecek beşgenin bir kenarının uzunluğuna eşittir. Pergel AC kadar açılarak A noktasına konur ve daireyi kesecek şekilde 4 numaralı yay çizilir. Bu yayın daireyi kestiği nokta F harfi ile isimlendirilir. Pergelin açıklığı bozulmadan F noktasından itibaren daire üzerinde sı rayla yaylar çizilerek beşgenin köşe noktaları bulunur. Bu noktalar birleştirildiğinde daire içine beşgen çizilmiş olur. 19 Şekil 1.32: Beşgen çizimi 1.2.5.4. Altıgen Çizimi Şekilde görüldüğü gibi önce eksen çizgileri çizilir. Sonra M merkezli belirli çapta bir daire çizilir. Daha sonra pergel yarıçap kadar açılarak A noktasına konur ve merkezden (M) geçip daireyi iki taraftan kesecek şekilde bir yay çizilir. Aynı iş lemler, pergel B noktasına konarak tekrarlanır. Bu yayların daire üzerinde oluşturduğu kesişme noktaları birleştirildiğinde daire içine altıgen çizilmiş olur. Şekil 1.33: Altıgen çizimi 20 UYGULAMA FAALİYETİ İşlem Basamakları Öneriler Sürekli kalın, sürekli ince ve kalın noktalı çizgi uygulamalarını yapınız. Araç ve gereçleri temin ediniz. Şeklin çizilecek kağıt üzerinde sağ sol ve üstten (varsa diğer şekiller ile arasında) orantılı boşluk olacak şekilde çizim alanını tespit ediniz. Çizgilerin kalınlıklarının çizgi boyunca e ş it olmasına dikkat ediniz. Teknik resim araç-gereçlerini hazırlayınız. “Çizgi çeşitleri ve kullanıldıkları yerlere göre çizim uygulamaları” konusunu gözden geçiriniz. Çizgiler yardımıyla çeşitli şekiller çizmek yararlı olacaktır. Çizgi kalınlıklarının çizgi boyunca aynı olması için çizgi çizerken kalemi kendi etrafında eşit hızla döndürünüz. “Atatürk’ün Gençliğe Hitabesi”ni norm yazı standartlarına uygun olarak yazınız. Araç ve gereçleri temin ediniz. Norm yazı uygulaması için gerekli yardımcı çizgileri çiziniz. Harflerin norm yazı karakterinde olmasına dikkat ediniz. Teknik resim yazısına uygun kalemi hazırlayınız. Yardımcı çizgiler ince harf çizgileri kalın olmalıdır. Harflerin aynı büyüklükte, düzgün ve okunaklı olmasına dikkat ediniz. Doğru ve doğruların parçalara bölünmesini çizim kağıdınıza normlara uygun olarak çiziniz. Dik açı oluşturma şeklini çizim kağıdınıza normlara uygun olarak yapınız. Daire içerisine üçgen, dörtgen, beşgen, altıgen çizimlerini çizim kağıdınıza normlara uygun olarak yapınız. Araç ve gereçleri temin ediniz. Şeklin çizilecek kağıt üzerinde sağ sol ve üstten (varsa diğer şekiller ile arasında) orantılı boşluk olacak şekilde çizim alanını tespit ediniz. Çizilecek şekilleri ö ğ renme faaliyetinde anlatılan sı raya göre çiziniz (bkz sayfa 16-17). Temel geometrik çizimlere ilişkin terimleri ve çizim yöntemlerini gözden geçiriniz. Çizim kurallarına uyunuz.(Ana çizgi yardımcı çizgi ayrımı, norm yazı kullanma, şeklin kağıda ortalanması) Çizim yaparken kâğıdın kirlenmemesine dikkat ediniz. Bunun için cetvel ve gönyelerinizi her zaman temiz tutunuz. Yaptığınız çizimler hakkında arkadaşlarınızla görüş alışverişinde bulununuz. UYGULAMA FAALİYETİ 21 PERFORMANS DEĞERLENDİRME Aşağıdaki i ş lemlerde kendi çalışmalarınızı kontrol ediniz. Hedefe ilişkin tüm davranışları kazandığınız takdirde başarılı sayılırsınız. DEĞERLENDİRME ÖLÇÜTLERİ Evet Hayır 1. Sürekli kalın çizgileri çizebildiniz mi? 2. Sürekli ince çizgileri çizebildini mi? 3. Kalın noktalı çizgileri çizebildiniz mi? 4. Atatürk’ün Gençliğe Hitabesi’ni norm yazıya uygun şekilde yazabildiniz mi? 5. Doğru çizme ve parçalara bölme şekillerini çizebildiniz mi? 6. Dik açıyı normlara uygun olarak çizebildiniz mi ? 7. Üçgen, dörtgen, beşgen, altıgen şekillerini normlara uygun çizebildiniz mi? DEĞERLENDİRME Performans değerlendirme sonucu “evet”, “hayır” cevaplarınızı değerlendiriniz. Eksiklerinizi faaliyete dönerek tekrarlayınız. Tamamı “evet” ise diğer öğ renme faaliyetine geçiniz. PERFORMANS DEĞERLENDİRME 22 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Bu faaliyet sonunda hangi bilgileri kazandığınızı, aş a ğıdaki soruları yanıtlayarak belirleyiniz. ÖLÇME SORULARI 1. Teknik resimde görünen çevreler ve ayrıtlar (kenarlar) hangi çizgi ile çizilir? A) Sürekli ince çizgi B) Sürekli kalın çizgi C) Kesik orta çizgi D) Noktalı ince çizgi 2. Aşağıdakilerden hangisi teknik resimde kullanılan kalem değildir? A) Kurşun kalem B) Tükenmez kalem C) Takma uçlu kalem D) Rapido 3. A ş a ğıdakilerden hangisi teknik resimde kullanılan cetvellerden değildir? A) Ölçü cetvelleri B) Pistole C) Paralel cetvel D) Açı ölçer 4. Elektrik – Elektronik teknik resminde hangi yazı tipi kullanılır? A) Dik Yazı B) Eğik Yazı C) Kalın Yazı D) Yamuk yazı 5. İstiklal Marşının ilk iki kıtasını eğik yazı normunda yazınız. 6. Çapını kendinizin belirleyeceği bir daire içine altıgen çiziniz. DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 23 ÖĞRENME FAALİYETİ-2 Temel izdüşümü kullanarak perspektifi verilen parçanın görünüşlerini hatasız çizebilecek ve ölçülendirme yapabileceksiniz. İzdüşüm ve perspektif kavramları ile görünüş çıkarma hakkında araştırma yapınız. Sonuçlarını rapor halinde sununuz. 2. GÖRÜNÜŞ ÇIKARMA ÇİZİMLERİ 2.1. İzdüşüm Çizimleri 2.1.1. İzdüşüm Hakkında Bilgi İzdüşüm, bir cismin bir düzlem üzerine çizilmiş şekli veya düzleme düşen görüntüsüdür. Örneğin, sinemada perdeye düşen görüntü, güneşli bir günde yürürken oluşan gölgemiz veya bir ışık kaynağından (mum, ampul, vb.) çı kan ışınlarla bir cismin duvara düşen görüntüsü birer izdüşümdür. İzdüşümün üzerine düştüğü düzleme izdüşüm düzlemi, izdüşümün düzlem üzerine düşmesini sağlayan ışınlara izdüşüm ışınları, izdüşüm ışınlarının çıktığı varsayılan noktaya ise odak noktası (bakış noktası) denir. 2.1.2 İzdüşüm Çeşitleri 2.1.2.1 Merkezi (Konik) İzdüşüm Işık kaynağının yakın mesafede olması, cismin boyutlarının izdüşüm düzlemine büyük ve küçük olarak düşmesiyle oluşan izdüşümdür. Işınların cismin köşelerinden geçmesiyle elde edilen noktalar birleştirilerek cismin izdüşümü oluşturulur. Mimarî, reklamcılık ve dekorasyon teknik resimlerinin çizimlerinde kullanılır. ÖĞRENME FAALİYETİ–2 AMAÇ ARAŞTIRMA 24 Şekil 2.1: Merkezi (konik) izdüşüm 2.1.2.2. Paralel İzdüşüm Işık kaynağının sonsuzda olması, cismin boyutlarının izdüşüm düzlemine büyüme veya küçülme göstermeden düşmesiyle elde edilen izdüşümdür. Bu izdüşümde ışınlar ışık kaynağına paraleldir. Paralel izdüşüm, eğik ve dik izdüşüm olmak üzere ikiye ayrılır: Eğik İzdüşüm: İzdüşüm ışınlarının birbirine paralel ve izdüşüm düzlemine eğ ik (90° den farklı açılarda) olarak gelmesi ile izdüşüm düzlemi üzerinde oluşan görünüşe e ğ ik izdüşüm denir. Bu izdüşüm, e ğ ik perspektif görünüşlerinin çiziminde kullanılır. Şekil 2.2: Paralel izdüşüm Dik İzdüşüm: İzdüşüm ışınlarının düzleme dik gelmesi sonucu oluşan izdüşüme dik izdüşüm denir. Bu izdüşümde izdüşüm çizgileri cismin bir yüzüne dik geldiği için, cismin o yüzü ile izdüşümü aynı büyüklükte olur. Teknik resimde en çok kullanılan izdüşüm şeklidir. Özellikle görünüş çı karmada bu izdüşüm çok kullanılır. Şekil 2.3: Dik izdüşüm 25 2.1.3. Temel İzdüşüm Düzlemleri, Temel Görünüşlerin Adlandırılması ve Çizilmesi Üretimi yapılacak bir parçanın sadece bir yüzeyinin görüntüsü o parçayı tanımlamaya yetmez. Yani cismin tek yönden görünüşü o cisim hakkında yeterli bilgiyi vermez. Bu nedenle cisimlerin görüntüleri tek değil birden fazla izdüşüm düzlemine düşürülür. Üzerine izdüşüm çizilecek olan düzlemler birbirine bitişik ve dik kabul edilir. İzdüşüm düzlemlerinin daha iyi anlaşılması için boş bir küpün açılımını örnek olarak verebiliriz. Şekil 2.4: Temel izdüşüm düzlemleri Yukarıda küpün açılımı yapılarak altı temel düzlem elde edilmiştir. Birer numara ile gösterilen bu düzlemlere temel izdüşüm düzlemleri denir. 1 Numaralı düzlem : Alın düzlem (Düşey düzlem) 2 Numaralı düzlem : Üst düzlem 3 Numaralı düzlem : Sağ yan düzlem 4 Numaralı düzlem : Sol yan düzlem 5 Numaralı düzlem : Alt düzlem (Yatay düzlem) 6 Numaralı düzlem : Arka düzlem Görünüş çı karmada genellikle temel izdüşüm düzlemlerinden yatay düzlem, alın düzlem (düşey düzlem) ve sağ yan düzlem (bazen sol yan düzlem de olabilir) kullanılır. Yan düzlemlere profil düzlem de denir. Şekil 2.5’te bu üç düzlemin açılımı görülmektedir. 26 (a) (b) Şekil 2.5: Görünüş çıkarmada kullanılan düzlemleri Cismin, alın (düşey) düzlemdeki görüntüsüne ön görünüş, yan (profil) düzlemdeki görüntüsüne yan görünüş, yatay düzlemdeki görüntüsüne üst görünüş denir. Aşağıda bir cismin izdüşüm düzlemlerindeki ön, yan ve üst izdüşümleri ve bu izdüşümlerin görünüşleri görülmektedir. (a) (b) Şekil 2.6: Perspektifin düzleme aktarılması 2.2. Görünüş Çıkarma Temel izdüşüm düzlemlerine, dik izdüşüm yöntemiyle çizilen izdüşümlere görünüş denir. Cisimlerin, temel izdüşüm düzlemlerine görünüşlerinin çizilmesine de görünüş çıkarma denir. Görünüş çıkartılmadan önce cisim çok iyi incelenmelidir. Böylece cisim, en iyi ifade edilebilecek şekilde tutularak en az görünüş sayısı ile en uygun bakış yönü belirlenir. Bazı cisimler için bir veya iki görünüş yeterli olurken bazı cisimler için üçten fazla görünüş gerekebilir. Parça görünüşlerinin çizilmesi ve çizilmiş görünüşlerin okunması, bu konuda bol miktarda alıştırma yapmayı gerektirir. 27 Boşlukta yer kaplayan her cismin yükseklik, genişlik ve derinlik olmak üzere üç boyutu vardır. Eksiksiz bir anlatım için bu boyutlarla birlikte parçanın bitmiş halini gösteren resmin de çizilmesi gerekir. Bunun için değişik yapıdaki parçalara çeşitli yönlerden bakılarak görünüşleri çizilmeli, aynı zamanda çeşitli parça görünüşleri incelenmelidir. Böylelikle görünüş çizimi ve görünüş okuma alışkanlığı kazanılır. Çizilmiş görünüşler incelenirken öncelikle cisim beyinde canlandırılmalıdır. Sonra görünüşlerin isimleri ve konumları belirlenir. Bu sırada görünüşlere bakarak cismin boyutları ve görünüşlerin birbirleriyle ilişkileri belirlenmeye çalışılır. Görünüşlerde delikler veya kesik çizgiler (görünmeyen kısımlar) varsa, ifade ettikleri yerler belirlenerek inceleme tamamlanır. Yapılan bu inceleme sonunda cismin şekli ve boyutları hakkında fikir sahibi olunmalıdır. 2.2.1. Üç Görünüşle Çizilmiş Resimlerin İncelenmesi Aşağıda üç görünüşü çizilmiş bir cisim görülmektedir. Cismin önündeki ok iş areti bakış yönünü göstermektedir. Buradaki cismi kibrit kutusuna benzetebiliriz. Bir kibrit kutusuna şekildeki gibi bakınız. Çizimleri inceleyerek siz de kibrit kutusunun üç görünüşünü çizmeye çalışınız. (a) (b) Şekil 2.7: Görünüş çıkarma Aşağıdaki şekilde, aynı cismin başka bir yönden bakılarak çizilmiş üç görünüşü görülmektedir. Bir önceki bakış açısı ile buradaki bakış açısını ve görünüş çizimlerini karşılaştırınız. 28 (a) (b) Şekil 2.8: Görünüş çıkarma Ödev: Aşağıdaki şekilde aynı cisme bir diğer yönden bakılmıştır. Bu bakış yönüne göre ön görünüşü ve üst görünüşü çizilmiş, sol yan görünüşü ise eksik bı rakılmıştır. Şekli inceleyerek, eksik bırakılan sol yan görünüşü şekil üzerinde tamamlayınız. (a) (b) Şekil 2.9: Görünüş çıkarma 2.2.2. Perspektiflerden Görünüş Çıkarma Cisimlerin genel biçimleri hakkında bilgi vermek için çizilen ve cismin üç boyutunu tek bir görünüşle ifade eden resimlere perspektif resimler denir. 29 Perspektiflerden görünüş çı karırken önce ön görünüş çizilir. Daha sonra sırayla yan görünüş ve üst görünüş veya üst görünüş sonra yan görünüş çizilir. Şekil 2.10’da perspektifi verilen cismin ön, yan ve üst görünüşlerini çizelim. Bu çizim sı rasını diğer çizimlerinizde de kullanabilirsiniz. 1. Kotlama çizgileri çizilir. 2. Yatay ve dikey kotlama çizgilerine paralel ve eşit uzaklıkta, yardımcı çizgiler (2 ve 4 numaralı çizgiler) çizilir. 2.2.2.1. Ön Görünüş 1. Alın(düşey) düzlemde 2 numaralı yatay çizgi üzerinde 35 mm. alınır. A ve B bulunur. 2. A noktasından 40 mm dik çıkılır. 3. B noktasından 20 mm dik çıkılır. 4. C noktasından yataya paralel 20 mm çizilir. 5. D noktasından yataya dik 20 mm çıkılır. 6. E ve F birleştirilir. 7. Ön görünüş çizilmiş olur. 2.2.2.2. Yan Görünüş 1. Sağ yan (profil) düzlemde BA doğrusunun uzantısı 30 mm çizilir. 2. EF doğrusunun uzantısı 30 mm çizilir. 3. G ve İ noktaları birleştirilir. 4. H ve J noktaları birleştirilir. 5. CD uzantısı KL bulunur. 6. Yan görünüş çizilmiş olur. 2.2.2.3. Üst Görünüş 1. Üst görünüş, ön ve yan görünüş yardımıyla çizilir. Bunun için önce pergel O noktasına (merkez) konur. Y ve M noktaları düşey eksene kadar pergelle taşınarak Z ve N noktaları belirlenir. Bu taşıma işlemi 45° lik gönye ile de yapılabilir. 2. B, D ve A noktaları yatay düzleme taşınarak U, S ve V noktaları belirlenir. Bu noktalar, N noktasının uzantısı olan P, T ve R noktaları ile birleştirildiğinde üst görünüş çizilmiş olur. 30 Şekil 2.10: Perspektife göre görünüş çıkarma Aşağıda perspektifi görülen bir başka cismin üç görünüşü verilmiştir. Dikkatle inceleyiniz ve siz de A4 kâğıdına çiziniz. (a) (b) Şekil 2.11: Perspektife göre görünüş çıkarma 31 !!! Aşağıdaki perspektif resmi dikkatle inceleyiniz. Cismin alt tarafındaki kanal, üst ve yan görünüşlerde görülmeyeceği için kesik orta çizgi ile gösterilmiştir. (a) (b) Şekil 2.12: Perspektife göre görünüş çıkarma 2.3. Ölçek ve Ölçülendirme 2.3.1. Ölçülendirmenin Gereği ve Önemi Parçaların yapımı için gerekli ölçülerin belirli kurallara göre parça üzerinde veya görünüşlerin üzerine yazılması işlemine ölçülendirme denir. Teknik resimde izdüşüm kurallarına göre çizilmiş bir parçanın görünüşleri, o parçanın sadece biçimi hakkında bilgi verebilir. Bunun yanı sı ra parçanın boyutlarını ifade eden bilgilere de ihtiyaç duyulur. Ayrı ayrı yerlerde ve ayrı ayrı iş çiler tarafından yapılan parçaların, yerlerine takıldıkları zaman sorunsuz çalışmaları gerekir. Bu özelliklere sahip parçaların üretimi, ancak eksiksiz ve kurallara uygun ölçülendirilmiş çizimlerle mümkündür. Ayrıca kırılmış, bozulmuş parçaların yeniden yapılması sırasında da ölçülendirmenin önemi ve gerekliliği ortaya çıkar. Ölçülendirme, sadece parçaların boyutlarının belirtilmesinde kullanılmaz. Aynı zamanda elektrik projelerinde ve elektronik devre dizaynlarında da büyük önem taşır. 2.3.2. Ölçekler Teknik resmi çizilen cisimlerin bazıları çok küçük, bazıları ise çok büyük boyutlu olabilir. Bu nedenle büyük boyutlu cisimlerin resimleri küçük, küçük boyutlu cisimlerin resimleri ise büyük çizilmelidir. Teknik resmi çizilen parçanın resim üzerindeki çizim ölçüsünün, o parçanın gerçek ölçüsüne oranına ölçek denir. 32 2.3.2.1. Ölçek Çeşitleri Gerçek Ölçek: Parçaların üzerinden alınan ölçülere göre çizilen ölçek çeşididir. Ölçek 1:1 diye belirtilir. Küçültme Ölçeği: Büyük parçaların küçültülerek çizildiği ölçek çeşididir. Ölçek 1:5, 1:10, 1:20, 1:50…… diye belirtilir. Büyültme Ölçeği: Küçük parçaların büyültülerek çizildiği ölçek çeşididir. Ölçek 2:1, 5:1, 10:1, 20:1, 50:1…… diye belirtilir. 2.3.3. Ölçülendirme Elemanları ve Ölçülendirme Kuralları Ölçü S ı n ı r Çizgisi: Sürekli ince çizgi olup çizgi kalınlığı 0,25mm’dir. Ölçülendirilecek elemana dik veya gerektiğinde eğik, ancak birbirine paralel olarak çizilmelidir. Şekil 2.13: Ölçeklendirme Ölçü Çizgisi: Sürekli ince çizgi olup, çizgi kalınlığı 0,25 mm’dir. Görünüşten yaklaşık 7–10 mm uzaklıkta bulunmalıdır. Uçları oklarla sınırlandırılır. Şekil 2.14: Ölçü çizgisi Ölçü Oku: Ölçü oklarının büyüklükleri, çizilen resimlerin büyüklüklerine göre değişir. Ölçü oklarının önce çevresi çizilir, sonra içi karalanarak doldurulur. 33 Şekil 2.15: Ölçü oku Ölçü Rakamları: Ölçü rakamları düzgün ve okunaklı yazılmalıdır. Ölçü çizgisinin tam ortasına ve 1mm üst tarafına yazılır. Şekil 2.16: Ölçü rakamları Görünüşlerin daha kolay okunmasını sağlayacak ölçüler d ışındaki tüm ölçülendirmeler, görünüşlerin d ış tarafında yapılmalıdır. Resimler hangi ölçekle çizilirse çizilsin, üzerine parçanın gerçek büyüklüğünü gösteren ölçüler yazılmalıdır. Aşağıda ön ve yan görünüşleri verilen bir parçanın ölçülendirilmesi ve ölçülerin resim üzerindeki dağılışı görülmektedir. Dikkatle inceleyiniz. 34 Şekil 2.17: Ölçülendirme Aşağıda çeşitli parçaların ölçülendirilmiş resimleri görülmektedir. Resimleri inceledikten sonra siz de farklı görünüşler çizerek ölçülendiriniz. Şekil 2.18 Şekil 2.19: Farklı görünüş ve ölçülendirme 35 Şekil 2.20: Farklı görünüş ve ölçülendirme 36 UYGULAMA FAALİYETİ İşlem Basamakları Öneriler Üç görünüşle çizilmiş resimleri inceleyiniz. Çeşitli teknik resim kitaplarından veya internetten üç görünüşle çizilmiş resimler bulunuz. Perspektif görünüşlere hangi yönden bakıldığını ve üç görünüşten hangisinin cismin hangi yüzüne ait olduğunu inceleyiniz. Yaptığınız incelemeleri not almanız veya çizerek kaydetmeniz yararınıza olacaktır. Perspektiflerden görünüş çiziniz. Araç ve gereçleri temin ediniz. Perspektifleri inceleyiniz. Perspektif üzerindeki detayların görünüşte nasıl ifade edileceğini tasarlayımnız. Perspektif çizilecek kağıtta çizim alanını belirleyiniz. Görünüşleri teknik resim normlarına uygun olarak çiziniz. Teknik resim araç- gereçlerini hazırlayınız. Çeşitli cisimler ve perspektif resimler bulunuz. Bulduğunuz cisimlere ve resimlere farklı açılardan bakarak cismi en iyi ifade edebilecek görünüşleri belirleyiniz. Bu görünüşleri A4 kâğıdına çiziniz. Yaptığınız çizimler hakkında arkadaşlarınızla görüş alışverişinde bulununuz. Çizimlerinizin doğruluğunu öğretmeninize kontrol ettiriniz. Varsa eksik ve yanlışlarınızı düzeltiniz. Gerekirse çizimi tekrarlayınız. Ölçülendirme uygulamaları yapınız. Araç ve gereçleri temin ediniz. Ölçülendirme yapılacak şekildeki detayları tespit ediniz. Ölçülendirme s ı n ı r ve ölçü çizgilerini çiziniz. Ölçüleri ölçü çizgileri üzerine normlara uygun olarak yazınız. Ölçülendirme için daha önce yaptığınız görünüş çizimlerini kullanabilirsiniz. Uygulamaya geçmeden önce ölçülendirme kurallarını tekrar inceleyiniz. Eksik ölçülendirme yapmamaya dikkat ediniz. Rakam ve harflerin düzgün ve okunaklı olmasına dikkat ediniz. Yapacağınız her uygulama kendinizi geliştirmenize yardımcı olacaktır. UYGULAMA FAALİYETİ 37 PERFORMANS DEĞERLENDİRME Aşağıdaki i ş lemlerde kendi çalışmalarınızı kontrol ediniz. Hedefe ilişkin tüm davranışları kazandığınız takdirde başarılı sayılırsınız. DEĞERLENDİRME ÖLÇÜTLERİ Evet Hayır 1. Üç görünüşle çizilmiş şekilleri araştırarak bulabildiniz mi? 2. Üç görünüş çiziminde hangi yönlerden bakıldığını gözlemlediniz mi? 3. Öğrenme faaliyetindeki üç görünüş şekillerini çizim kağıdına normlara uygun çizebildiniz mi? 4. Elinizdeki üç görünüşlerden perspektif resimleri çizebildiniz mi? 5. Değişik perspektif şekilleri elde edebildiniz mi? 6. Elde ettiğin perspektif şekillerini incelediniz mi? 7. Perspektif şekillerinin hangi metotla çizildiğini incelediniz mi? 8. Perspektif şekillerinin üç görünüşünü normlara uygun çizebildiniz mi? 9. Çizdiğin tüm şekilleri normlara uygun bir şekilde ölçülendirebildiniz mi? DEĞERLENDİRME Performans değerlendirme sonucu “evet”, “hayır” cevaplarınızı değerlendiriniz. Eksiklerinizi faaliyete dönerek tekrarlayınız. Tamamı “evet” ise diğer öğ renme faaliyetine geçiniz. PERFORMANS DEĞERLENDİRME 38 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME SORULARI 1. Perspektiflerden görünüş çıkarırken önce hangi görünüş çizilir? A) Ön B) Üst C) Yan D) Arka 2. Gerçek ölçek’te, Ölçek …….. diye belirtilir. A) 1:2 B) 2:1 C) 1:1 D) 1:4 3. Perspektiflerden görünüş çıkarırken görünmeyen çevre ve kenarların çiziminde hangi çizgi kullanılır? A) Sürekli ince çizgi B) Sürekli kalın çizgi C) Kesik orta çizgi D) Noktalı ince çizgi 4. Ölçülendirme yapılırken ölçü çizgisi görünüşten yaklaşık ne kadar uzaklıkta bulunmalıdır? A) 1-3mm B) 7-10mm C) 15-18mm D) 18-20mm 5. • Bir cismin bir düzlem üzerine çizilmiş şekli • Bir cismin bir düzleme düşen görüntüsü • Güneşli bir günde yürürken yerde oluşan gölgemiz • Sinemada perdeye düşen görüntü Yukarıdaki olaylarda elde edilen görüntülere ne denir? A) Şekil B) Resim C) Perspektif D) İzdüşüm ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 39 6. Aşağıda perspektif resmi görülen cismin üç görünüşü verilmiştir. Bu görünüşlerin, cismin hangi görünüşleri olduğunu altlarına yazınız. 7. Aşağıda perspektif resmi görülen cismin ön, üst ve sol yan görünüşlerini çiziniz. 40 MODÜL DEĞERLENDİRME Modül sonunda öğ retmeniniz size, uygulama faaliyetleri sonunda verilen ölçme araçlarına benzer çeşitli ölçme araçları uygulayacaktır. Bu ölçme araçları ile sizin modül sonunda kazanacağınız bilgi, beceri, tavır-tutum ve davranışlarınız ölçülecektir. Uygulama faaliyetlerinde verilen yazı, çizim ve ölçülendirme konularına ilişkin çok sayıda uygulama yapmanız yararınıza olacaktır. Yapacağınız uygulamalar sonrasında aşağıdaki değerlendirme tablosunu kullanarak kendinizi değerlendirebilirsiniz. Bu değerlendirme sonucunda hatalarınız veya eksiklikleriniz varsa ilgili konuyu tekrar gözden geçiriniz. Çeşitli kaynaklardan araştırma yaparak ve arkadaşlarınızla bilgi alışverişinde bulunarak eksikliklerinizi giderebilirsiniz. DEĞER ÖLÇEĞİ DEĞERLENDİRME ÖLÇÜTLERİ Çarpan X Zayıf 0 Ortanın altı 1 Orta 2 İyi 3 Çok İyi 4 Toplam Yazıları, normlara uygun yazma 5 Çizgileri, normlara uygun çizme 5 Temel geometrik çizimleri normlara uygun yapma 4 Görünüş çıkarma çizimlerini normara uygun yapma 4 Ölçülendirmeleri eksiksiz tekniğine ve normlara uygun yapma 4 Kâğıdın düzeni ve temizliği 3 Toplam Modül sonunda ö ğ retmeniniz, size çeşitli ölçme araçları uyguladıktan sonra yukarıdaki değerlendirme tablosuna benzer bir tablo aracılığı ile modülle ilgili durumunuzu değerlendirecektir. MODÜL DEĞERLENDİRME 41 CEVAP ANAHTARLARI ÖĞRENME FAALİYETİ–1 CEVAP ANAHTARI 1 B 2 B 3 D 4 B 5 6 CEVAP ANAHTARLARI 42 ÖĞRENME FAALİYETİ–2 CEVAP ANAHTARI 1 A 2 C 3 C 4 B 5 D 6 7 43 KAYNAKLAR ARSLAN Mehmet, Mustafa SAĞLAM, Uygulamalı Teknik ve Meslek Resmi, Arslan Basım Yayın Dağıtım, İstanbul, 1997. ASLAN Recai, Cengiz AYDIN, M.Ali GÜNDÜZ, Teknik Resim ve Meslek Resmi, Yüce Yayınları, İstanbul, 2002. AYDEMİR Cavit, Teknik ve Meslek Resim, İstanbul, 2003. GÖRKEM Abdullah, Teknik ve Meslek Resim, Çorum, 1994. ÖZLÜ İrfan, Teknik Resim Uygulama Yaprakları (1. Bölüm) www.fineprint.com internet sitesi KAYNAKLAR