Temel Elektronik Temel Elektronik - Elektirik Akımı 1 TEMEL ELEKTRON K Kaya 2 TEMEL ELEKTRON K Kaya ELEKTR K AKIMI ELEKTR K AKIMI NASIL OLU UR ? Bilindi i gibi metallerin atomlar ?ndaki elektron say ?lar ? metalin türüne göre de i ir. letken metallerin atomlar ?n ?n son yörüngelerinde 4 'den az elektron bulunur. Atomlar bu elektronlar ? 8 'e tamamlayamad ?klar ? için serbest b ?rak ?rlar. Bu yüzden bir letken maddede milyonlarca serbest elektron bulunur. Bu iletkenlere gerilim uyguland ? ?nda elektronlar negatif (-) 'den pozitif (+) yönüne do ru hareket etmeye ba lar. Bu harekete "Elektrik Ak ?m ?" denir. Birimi ise "Amper" 'dir. letkenin herhangi bir noktas ?ndan 1 saniyede 6.25*10^18 elektron geçmesi 1 Amperlik ak ?ma e ittir. Ak ?mlar "Do ru Ak ?m" (DC) ve "Alternatif Ak ?m" (AC) olarak ikiye ayr ?l ?r. Do ru Ak ?m (DC) : Do ru ak ?m ?n k ?sa tan ?m ? "Zamana ba l ? olarak yönü ve iddeti de i meyen ak ?ma do ru ak ?m denir." eklindedir. Do ru ak ?m genelde elektronik devrelerde kullan ?l ?r. En ideal do ru ak ?m en sabit olan ?d ?r. En sabit do ru ak ?m kaynaklar ? da pillerdir. Alternatif Ak ?m (AC) : Alternatifin kelime anlam ? "De i ken" dir. Alternatif ak ?m ?n k ?sa tan ?m ? ise "Zamana ba l ? olarak yönü ve iddeti de i en ak ?ma alternatif ak ?m denir." eklindedir. Alternatif ak ?m büyük elektrik devrelerinde ve yüksek güçlü elektrik motorlar ?nda kullan ?l ?r. Evlerimizdeki elektrik alternatif ak ?m s ?n ?f ?na girer. Buzdolab ?, çama ?r makinesi, bula ?k makinesi, klima ve vantilatörler do rudan alternatif ak ?mla çal ? ?rlar. Televizyon, müzik seti ve video gibi cihazlar ise bu alternatif ak ?m ? do ru ak ?ma çevirerek kullan ?rlar. BÖLÜM 1 3 TEMEL ELEKTRON K Kaya DO RU VE ALTERNAT F AKIMIN KAR ILA TIRILMASI Elektrik enerjisi, alternatif ak ?m ve do ru ak ?m olarak iki ekilde üretilir. Bugün kullan ?lan elektrik enerjisinin %90? ?ndan fazlas ? alternatif ak ?m olarak üretilmektedir. Bunun çe itli nedenleri vard ?r. Bunlar ? s ?ra ile inceleyelim. Elektrik enerjisinin uzak mesafelere ekonomik olarak iletilmesi için yüksek gerilimlere ihtiyaç vard ?r. Belirli bir güç, mesafe ve kay ?p için iletim hatt ?n ?n kesiti, kullan ?lan gerilimin karesi ile ters orant ?l ? olarak de i ir. Do ru ak ?m ?n elde edilmesinde kullan ?lan dinamolar (D.A. jeneratörü) yüksek gerilimli olarak yap ?lamazlar. Komütasyon zorluklar ?ndan dolay ?, ancak 1500 volta kadar D.A üreten genaratörler yap ?labilmi tir. Alternatif ak ?m üreten alternatörlerden ise 230, 6300, 10500 ve 20000 volt gibi yüksek gerilimler elde edilebildi i gibi, transformatör denilen statik makinelerle bu gerilimleri 60 kV, 100 kV ve daha yüksek gerilimlere yükseltmek de mümkündür. Elektrik enerjisinin ta ?nmas ? yüksek gerilimli alternatif ak ?mlarla yap ?l ?r. Hatt ?n sonundaki transformatörlerle bu yüksek gerilim, kullanma gerilimine dönü türülür. C ?va buharl ? redresörlerle yüksek gerilimli alternatif ak ?m ?, yüksek gerilimli do ru ak ?ma çevirerek enerjiyi ta ?mak ve hatt ?n sonuna inverterlerle dü ük gerilimli alternatif ak ?ma çevirmek mümkün oldu u halde, uygulamada fazla kullan ?lmamaktad ?r. Büyük güçlü ve yüksek devirli DA jeneratörleri komütasyon zorluklar ?ndan dolay ? yap ?lamazlar. Alternatörler ise, büyük güçlü ve yüksek devirli olarak yap ?labilirler. Böylece elde edilen enerjinin kilovat saat ba ?na maliyeti ve i letme masraflar ? dü ük olur. Alternatörler 200000 kVA, 400000 kVA gücünde yap ?labilirler. Sanayide sabit h ?zl ? yerlerde alternatif ak ?m motoru (endüksiyon motoru), do ru ak ?m motorundan daha verimli çal ? ?r. Endüksiyon motoru, D.A. motorundan daha ucuz, daha sa lam olup, bak ?m ? da kolayd ?r. D.A. motorunun tek üstünlü ü, devir say ?s ?n ?n düzgün olarak ayar edilebilmesidir. Do ru ak ?m ?n tercih edildi i veya kullan ?lmas ?n ?n gerekli oldu u yerler de vard ?r. Elektrikli ta ?tlar, galvano teknik (maden kaplamac ?l ? ?) ve madenlerin elektrikle ar ?t ?lmas ? tüm elektronik sistemler ve haberle me sistemlerinde D.A kullan ?l ?r. Bu gibi yerlerde do ru ak ?m genellikle, alternatif ak ?m ?n D.A?a çevrilmesi ile elde edilir. 4 TEMEL ELEKTRON K Kaya ALTERNANS, PER YOT, FREKANS Alternatif ak ?m ?n üretilmesi mekanik jeneratörlerden elektronik olarak ise sinyal jeneratörlerinden elde edilebilir. Do ru ak ?mda oldu u gibi alternatif ak ?m ?nda sembolü ve dalga ekli, ekil 1.5 de görüldü ü gibidir. ekil1.5 A.A sembolü ve dalga ekli Alternans: Alternatif ak ?m ekil1.5 de görüldü ü gibi s ?f ?rdan pozitif maksimum de ere daha sonra s ?f ?ra gelme durumuna pozitif alternans, s ?f ?rdan eksi maksimum de ere daha sonra tekrar s ?f ?ra gelmesine negatif alternans denir. ki alternans ?n ?n birle mesi ile bir sayk ?l (cycle) olu ur. Alternatif gerilimi bir devreye ba lan ?rsa ak ?m ?n ak ? ? alternanslara göre de i ir. Bu de i im ekil 1.6 da oldu u gibidir. (a) Pozitif alternans: devrede olu turdu u ak ?m ?n yönü 5 TEMEL ELEKTRON K Kaya (b) Negatif alternans: devrede olu turdu u ak ?m ?n yönü ekil1.6 Periyot: Bir sayk ?l ?n olu mas ? için geçen süreye periyot denir. N S kutbu aras ?ndaki bir iletken veya bobin 360° derece döndürüldü ünde indüklenen emk bir sinüs dalgal ?k de i ime u rar. Bobine iki devir yapt ?r ?ld ? ?nda indüklenen emk iki sinüs dalgas ? çizer. Bir periyot 360° dir. Periyot T harfi ile ifade edilir. Birimi ise saniyedir. ekil1.7de sinüzoidal dalgan ?n periyodu görülmektedir. ekil1.7 Sinüzoidal dalgan ?n periyodu Frekans: Alternatif ak ?m veya gerilimin bir saniyede olu an periyot say ?s ?na veya sayk ?l say ?s ?na frekans denir. Frekans f harfi ila ifade edilir. Birimi sayk ?l/saniye, periyot/saniye veya Hertz?dir. Periyot ile frekans aras ?ndaki ifade u ekildedir. Frekans ?n birimi olan hertz?in as katlar ? mevcut de ildir. Üst katlar ? ise kiloherzt, megaherzt ve gigaherzt olarak s ?ralanabilir. Bu dönü ümler ise; 1Hz = 10 -9 GHz 1Hz = 10 -6 MHz 6 TEMEL ELEKTRON K Kaya 1Hz = 10 -3 kHz kendi aralar ?nda biner biner büyür ve küçülür. ekil1.10da dü ük ve yüksek frekans görülmektedir. Dikkat edilirse (a) da bir saniyede iki sayk ?l olu urken (b)de ise üç sayk ?l olu maktad ?r. Bu duruma göre de dalgalar ?n frekans ? de i mektedir. Türkiye de kullan ?lan alternatif gerilimin frekans ? 50 Hz oldu u da bilinmelidir. Bu demektir ki sinüzoidal dalga bir saniyede elli kez olu maktad ?r. (a) (b) ekil1.10 Örnek : Alternatif gerilimin bir periyodunun olu mas ? için geçen süre 10 ms ise bu gerilimin frekans ? nedir? Çözüm : Alternatif gerilimin periyodu bilindi ine göre frekansla periyot aras ?ndaki ili ki formülünden; T=10 ms = 10.10 -3 s bulunur PAS F DEVRE ELEMANLARI Elektronik düzenekleri anlayabilmek için temel elektronik devre elemanlar ?n ?n yap ? ve i levlerinin bilinmesi gereklidir. Bu dersimizde temel elektronik devre elemanlar ? ve elektronik düzenekler anlat ?lacakt ?r. Elektronik Devre Elemanlar ? ki Gruba Ayr ?l ?r: 1) Pasif Devre Elemanlar ? 2) Aktif Devre Elemanlar ? Bunlarda kendi aralar ?nda gruplara ayr ?lmaktad ?r.. 7 TEMEL ELEKTRON K Kaya 1. PAS F DEVRE ELEMANLARI: Dirençler Kondansatörler Bobinler 2. AKT F DEVRE ELEMANLARI: Diyotlar Transistörler Entegre devreler Pasif devre elemanlar ?, genel amaçl ? elemanlard ?r. Hemen hemen her elektronik devrede bulunurlar. Bu nedenle, bu elemanlar ?n genel yönleriyle tan ?nmalar ?, amaca uygun olarak kullan ?lmalar ? bak ?m ?ndan yeterlidir. Aktif devre elemanlar ?, ise özel amaçl ? elemanlard ?r. Kullan ?lacak devrenin özelli ine göre, aktif devre elemanlar ?n ?n özellikleri ve türleri de de i mektedir. D RENÇLER Direnç kelimesi, genel anlamda, "bir güce kar ? olan direnme" olarak tan ?mlana bilir" Elektrik ve elektronikte direnç, iki ucu aras ?na gerilim uygulanan bir maddenin ak ?ma kar ? gösterdi i direnme özelli idir. K ?saca; elektrik ak ?m ?na gösterilen zorlu a D RENÇ denir. Direnç "R" veya "r" harfi ile gösterilir, birimi ohm (W) dur. Direnç Sembolleri: Sabit Dirençler Ayarl ? Dirençler (Eski) (Yeni) (Eski) (Yeni) 8 TEMEL ELEKTRON K Kaya ekil 1.1- Dirençli bir devre Direncin devredeki rolü: Bir "E" gerilim kayna ?na "R" direncinden, ekil 1.1'de gösterilmi oldu u gibi, bir " I " ak ?m ? akar. Bu üç de er aras ?nda Ohm kanununa göre u ba lant ? vard ?r. E=I.R Birimleri: E: Volt I: Amper R: Ohm (W) Direnç Türleri: Dirençler iki gruba ayr ?l ?r: 1) Büyük güçlü dirençler 2) Küçük güçlü dirençler BÜYÜK GÜÇLÜ D RENÇLER: 2W üzerindeki dirençler büyük güçlü direnç grubuna girer. KÜÇÜK GÜÇLÜ D RENÇLER: Küçük güçlü dirençlerin s ?n ?fland ?r ?lmas ?: 1) Sabit Dirençler 2) Ayarl ? Dirençler 3) Termistör (Terminstans) 4) Foto Direnç (Fotorezistans) Gerek büyük güçlü olsun, gerekse de küçük güçlü olsun, bütün dirençlerin belirli bir dayanma gücü vard ?r. 9 TEMEL ELEKTRON K Kaya Bir Direncin Harcad ? ? Güç; 1) U: Dirençteki gerilim dü ümü (Volt) 2) R: Direncin de eri (Ohm) 3) I: Geçen ak ?m (Amper) 4) P: Direncin gücü (Watt) Direnç Üzerinde Harcanan Güç Üç ekilde fade Edilir: 1) Ak ?m ve gerilim cinsinden: P=U.I 'd ?r 2) Ak ?m ve direnç cinsinden; (ohm kanununa göre): U=I.R 'dir. Bu "U" de eri P=U.I 'da yerine konulursa: P=I²R olur. 3) Gerilim ve direnç cinsinden; (ohm kanununa göre): I=U/R 'dir. Bu "I" de eri, P=U.I 'da yerine konursa, P=U²/R olur. SAB T D RENÇLER Yap ?s ? ve çe itleri: Sabit dirençler yap ?ld ? ? malzemenin cinsine göre üçe ayr ?l ?r: 1) Karbon dirençler 2) Telli dirençler 3) Film dirençler Film dirençler de ikiye ayr ?l ?r. 1) nce film dirençler 2) Kal ?n film [Cermet "Sörmit" Okunur] dirençler KARBON D REÇLER Karbon direncin yap ?s ?: Karbon direnç; kömür tozu ile, reçine tozunun eritilmesi ile elde edilir. Karbon dirençler 1 Ohm 'dan ba layarak bir kaç mega Ohm 'a (MW) kadar üretilmektedir. 10 TEMEL ELEKTRON K Kaya Ba l ?ca kullan ?m alanlar ?: Bütün elektronik devrelerde en çok kullan ?lan direnç türüdür. ekil (a) ekil (b) W -------- 3 2 1 1/2 1/4 1/4 ekil 1.2- De i ik karbon dirençler a) Küçük güçlü direncin kesit görüntüsü b) De i ik güçteki dirençlerin 1/1 görüntüsü 11 TEMEL ELEKTRON K Kaya TELL D REÇLER Telli dirençler gerek sabit direnç, gerekse de ayarlanabilen direnç olmak üzere, de i ik güçlerde ve omajlar da üretilebilmektedir. Telli Direncin Yap ?s ?: Telli dirençlerde, s ?cakl ?kla direnç de erinin de i memesi ve dayan ?kl ? olmas ? için, Nikel-Krom, Nikel-Gümü ve konstantan kullan ?l ?r. Telli dirençler genellikle seramik gövde üzerine iki katl ? olarak sar ?l ?r. Üzeri neme ve darbeye kar ? verniklidir. Yaln ?zca, ekil 1.3(b)'de görüldü ü gibi ayarl ? dirençte, bir hat boyunca tellerin üzeri kaz ?n ?r. 10 Ohm ile 100 KOhm aras ?nda 30 W 'a kadar üretilmektedir. Ba l ?ca kullan ?m alanlar ?: Telekominikasyon ve kontrol do rultucularda kullan ?l ?r. Tellerin çift katl ? sar ?lmas ?yla endüksiyon etkisi kald ?r ?labildi inden yüksek frekans devrelerinde tercih edilir. Küçük güçlülerde ?s ?nmayla direnci de i medi inden ölçü aletlerinin ayar ?nda etalon (örnek) direnç kullan ?l ?r. Dezavantajlar ?: Direnç telinin kopmas ?, çok yer kaplamas ? ve büyük güçlü olanlar ?n ?n ?s ?nmas ? gibi dezavantajlar ? vard ?r. 12 TEMEL ELEKTRON K Kaya F LM D RENÇLER Film kelimesi dilimize ngilizce 'den geçmi tir. Türkçe kar ?l ? ? zar ve erit anlam ?na gelmektedir. ekil 1.4 'ten anla ?ld ? ? gibi direnç erit eklinde yal ?tkan bir gövde üzerine sar ?lm ? t ?r. Bu durumu, bir foto raf filminin sar ?l ? ?na benzetebiliriz. ekil 1.4 - Film direncin iç görünümü ki tür film direnç vard ?r: 1) nce film dirençler 2) Kal ?n film dirençler 1- nce Film Dirençler: nce film dirençler u ekilde üretilmektedir. Cam veya seramik silindirik bir çubuk üzerine "Saf Karbon","Nikel - Karbon","Metal - Cam tozu" kar ? ?m ? "Metal oksit" gibi de i ik direnç sprey eklinde püskürtülür. Püskürtülen bu direnç maddesi, çok ince bir elmas uçla veya Lazer ? ?n ?yla ekil 1.4 'te görüldü ü gibi, belirli bir geni likte, spiral eklinde kesilerek erit sarg ?lar haline dönü türülür. erit sarg ?dan biri ç ?kar ?larak di er sarg ?n ?n sar ?mlar ? aras ? izole edilir. erit geni li i istenilen ekilde ayarlanarak istenilen direnç de eri elde edilir. 2- Kal ?n Film (Cermet) Dirençler: Kal ?n film dirençler, seramik ve metal tozlar ? kar ? t ?r ?larak yap ?l ?r. Seramik ve metal tozu kar ? ?m ? bir yap ? t ?r ?c ? ile hamur haline getirildikten sonra, seramik bir gövdeye erit halinde yap ? t ?r ?l ?r f ?r ?nda yüksek s ?cakl ?kta pi irilir. 13 TEMEL ELEKTRON K Kaya Yukar ?da aç ?klanan yöntemle, hem sabit hem de ayarl ? direnç yap ?lmaktad ?r. Ba l ?ca kullan ?m alanlar ?: Tablo 1.1 'de görüldü ü gibi, film dirençler tolerans ? en küçük olan dirençlerdir. Yani, istenilen de er tam tutturulabilmektedir. Bu nedenle hassas direnç gerektiren elektronik devreler için çok önemli bir dirençtir. Ayr ?ca maksimum ak ?mda bile de eri pek de i memektedir. nce film dirençler Direnç tipi Karbon direnç Karbon Metal Metal kal ?n film (cermet) direnç Telli direnç Büyüklü ü 10W-22MW 10W-2MW 10W-1MW 10W-68MW 0,25W-10KW Tolerans ? ±%10 ±%5 ±%2 ±%2 ±%5 Maksimum gücü 250mW 250mW 500mW 500mW 2,5W Yükteki de er de i imi %10 %2 %1 %0,5 %1 Maksimum dayanma gerilimi 150V 200V 350V 250V 200V Yal ?tkanl ?k direnci 10 9 W 10¹ºW 10¹ºW 10¹ºW 10¹ºW Gerilim sabiti 2000ppm/V 100ppm/V 10ppm/V 10ppm/V 1ppm/V Çal ? abildi i s ?cakl ?k aral ? ? -40°C +105°C -40°C +125°C -55°C +150°C -55°C +150°C -55°C +185°C S ?cakl ?k sabiti ±1200 ppm/°C -1200 ppm/°C ±250 ppm/°C ±100 ppm/°C ±200ppm/°C Gürültüsü 1 kW - 2µV/V, 10MW - 6µV/V 1µV/V 0,1µV/V 0,1µV/V 0,01µV/V Lehim etkisi %2 %0,5 %0,15 %0,15 %0,05 14 TEMEL ELEKTRON K Kaya NOT: 1) 1ppm = 10 -6 Ohm ba ?na de i im miktar ?. 2) S ?cakl ?k sabiti "+" ppm: Is ?nd ?kça artan direnç 3) S ?cakl ?k sabiti "-" ppm: Is ?nd ?kça azalan direnç Örne in; saf karbon direncin: S ?cakl ?k sabiti -1200ppm/°C olup s ?cakl ? ?n her 1 art ? ?nda, direnci Ohm ba ?na, 1200ppm=1200*10 -6 =0,0012 Ohm azalmaktad ?r. 4) S ?cakl ?k sabiti "±" ppm: ?s ?nd ?kça artan, 0 ºC 'nin alt ?nda so utulurken azalan direnç. Örne in; Bak ?r ?n direnci -234 'ta s ?f ?r olmaktad ?r. 5) Gerilim sabiti: Dirence uygulanan gerilimin büyüklü ü oran ?nda, direnci yukar ?da verilen de er kadar dü mektedir. Örne in; 150 Ohm 'luk bir "karbon film dirence" 30V uyguland ? ?nda direnci 30*150*10 -6 =0,45 kadar dü ecektir. AYARLI S RENÇLER Yap ?lar ?: Ayarl ? dirençler, direnç de erinde duruma göre de i iklik yap ?lmas ? veya istenilen bir de ere ayarlanmas ? gereken devrelerde kullan ?l ?rlar. Karbon, telli ve kal ?n film yap ?da olanlar ? vard ?r. A a ?da çe itlerini anlat ?rken yap ?lar ? da daha geni olarak anlataca ?m. çe itleri: Ayarl ? dirençler iki ana gruba ayr ?l ?r: 1) Reostalar 2) Potansiyometreler REOSTALAR Reostalar, ekil 1.6 'da verilmi olan sembollerinden de anla ?ld ? ? gibi iki uçlu ayarlanabilen dirençlerdir. Bu iki uçtan birine ba l ? olan kay ?c ? uç, direnç üzerinde gezdirilerek, direnç de eri de i tirilir. 15 TEMEL ELEKTRON K Kaya ekil 1.6 - Reostan ?n de i ik semboller ile gösterili Reostalar ?n da karbon tipi ve telli tipleri vard ?r. Sürekli direnç de i imi yapan reostalar oldu u gibi, kademeli de i im yapan reostalarda vard ?r. Reostalar ?n ba l ?ca kullan ?m alanlar ?: Laboratuarlarda etalon direnç olarak, yani direnç de erlerinin ayarlanmas ?nda ve köprü metodunda direnç ölçümlerinde, de i ken direnç gerektiren devre deneylerinde, örne in diyot ve transistor karakteristik e rileri ç ?kar ?l ?rken giri , ç ?k ? gerilim ve ak ?mlar ?n ?n de i tirilmesinde ve benzeri de i ken direnç gerektiren pek çok i lemde kullan ?l ?r. POTANS YOMETRELER Potansiyometreler ekil 1.8 'de görüldü ü gibi üç uçlu ayarl ? orta uç, direnç üzerinde gezinebilir. Tablo 1.8 - Potansiyometrenin gerilim bölücü olarak kullan ?lmas ? Potansiyometreler, yine ekil 1.8 'de belirtilmi oldu u gibi direnç de erinin de i tirilmesi yoluyla gerilim bölme, di er bir deyimle ç ?k ? gerilimini ayarlama i lemini yapar. Potansiyometrelerin ba l ?ca uygulama alanlar ? Tablo 1.3 'de verilmi tir. 16 TEMEL ELEKTRON K Kaya Potansiyometre Çe itleri: Potansiyometreler a a ?daki üç grup alt ?nda toplanabilir. 1) Karbon Potansiyometreler 2) Telli Potansiyometreler 3) Vidal ? Potansiyometreler 1. KARBON POTANS YOMETRELER Karbon potansiyometreler, mil kumandal ? veya bir kez ön ayar yap ?l ?p, b ?rak ?lacak ekilde üretilmektedir. Ayar için tornavida kullan ?l ?r. Bu türdeki potansiyometreye "Trimmer potansiyometre" (Trimpot) denmektedir. ekil 1.10 - Lineer ve logaritmik potansiyometrelerin karakteristik e rileri A: Lineer potansiyometre ç ?k ? gerilimindeki de i im B: Logaritmik potansiyometre ç ?k ? gerilimindeki ekil 1.10 'da gösterilmi oldu u gibi karbon potansiyometreler. Lineer (do rusal) veya logaritmik (e risel) gerilim ayar ? yapacak ekilde üretilir. eklin kö esinde karakteristik e rileri ç ?kar ?lan potansiyometre görülmektedir. Yatay koordinat ekseni, potansiyometre f ?rças ?n ?n "a" ucuna göre dönü aç ?s ?n ?, gösteriyor. Dü ey koordinat ekseni ise, a-s uçlar ?ndan al ?nan Vas geriliminin , a-e uçlar ? aras ?ndaki Vae gerilimine oran ?n ? (Vas/Vae) göstermektedir. Ayn ? eyleri direnç de erleri üzerinde de söylemek mümkündür. ekilde, noktal ? olarak çizilmi olan A do rusu, lineer potansiyometreye, B e risi ise logaritmik potansiyometreye aittir. 17 TEMEL ELEKTRON K Kaya Potansiyometre f ?rças ? "a" ucunda iken Vas ç ?k ? gerilimi s ?f ?r 'd ?r. F ?rçan ?n 90° döndürülmü oldu unu kabul edelim: Potansiyometre lineer ise; Vas = 32/100*Vae = 0,32Vae olur. Potansiyometre logaritmik ise; Vas = 8/100*Vae = 0,08Vae olur. Yükselteçlerde volüm ve ton kontrolünde logaritmik potansiyometrelerin kullan ?lmas ? uygun olur. Dirençlerin hangi türden oldu unun anla ?lmas ?n ? sa lamak için, omaj de erinden sonra "lin" veya "log" kelimeleri yaz ?l ?r. 2. TELL POTANS YOMETRELER Telli potansiyometreler, bir yal ?tkan çember üzerine sar ?lan teller ile ba lant ? kuran f ?rça düzeninden olu maktad ?r.bu tür potansiyometrelerin üzeri genellikle aç ?kt ?r. Tel olarak Nikel-Krom veya ba ka rezistans telleri kullan ?l ?r. 3. V DALI POTANS YOMETRELER Vidal ? potansiyometrede, sonsuz vida ile olu turulan direnci taramaktad ?r. Üzerinde hareket eden bir f ?rça, kal ?n film (Cermet) yöntemiyle olu turulan direnci taramaktad ?r. F ?rça potansiyometrenin orta aya ?na ba l ?d ?r. Böylece orta ayak üzerinden istenilen de erde ve çok hassas ayarlanabilen bir ç ?k ? al ?nabilmektedir. Potansiyometrelerin ba l ?ca kullan ?m alanlar ?: Potansiyometreler elektronikte ba l ?ca üç amaç için kullan ?l ?rlar; 1) Ön ayar için 2) Genel amaçl ? kontrol için 3) nce ayarl ? kontrol için Bu üç kullan ?lma amac ? için potansiyometreden beklenen özellikler. Tablo 1.4 'te özetlenmi tir. Ayr ?ca, Tablo 1.5 'te de yukar ?da aç ?klanan üç potansiyometre türünün k ?yaslanmas ? yap ?lm ? t ?r. 18 TEMEL ELEKTRON K Kaya Tablo 1.4. Potansiyometrelerin Kullan ?lma yerlerine göre özellikleri Tipi Uygulama örne i Seçim Tölerans ? Do rusall ?k (Lineerite) Kararl ?l ?k (Stabilite) Ömrü boyunca ayar gereksinimi Ön ayar Darbe jenaratorun de darbe geni li i ayar ? ±%20 Önemli de il Yüksek ±%2 50 'den az Genel amaçl ? kontrol Yükselteçte ses ve ton ayar ? ±%20 ±%10 Orta ±%10 10000 nce ayarl ? kontrol Skoptaki genlik ayar ?, haberle mede frekans ayar ? ±%20 ±%0.5 Yüksek ±%0.5 50000 Tablo 1.5. Potansiyometrelerin k ?yaslama tablosu Tipi Türü De eri Tolerans ? Gücü (W) S ?cakl ?k sabiti Kararl ?l ?k (Stablite) Ömrü Karbon pot. (Trimmer) Lineer veya logaritmik 100-10M ±%20 0.5-2 700 ppm/°C 100 K alt ?nda 1000 ppm/°C 100 K üstünde ±%20 20000 dönü Telli pot. Lineer 10-100K ±%5 ±%3 3 100 ppm/°C 50 ppm/°C ±%5 ±%2 20000 - 100000 ars ? dönü Vidal ? pot. Lineer 10-500K ±%10 1 200 ppm/°C ±%5 500 kademe DE K D RENÇLER TERM STÖR (TERM NSTANS) Termistörler ?s ?n ?nca direnci de i en elemanlard ?r. Termistörler s ?cakl ?k sabitine göre ikiye ayr ?l ?rlar: 1) Pozitif s ?cakl ?k sabitine sahip dirençler (PTC) 2) Negatif s ?cakl ?k sabitine sahip dirençler (NTC) 19 TEMEL ELEKTRON K Kaya 1. PTC D RENÇLER Pozitif s ?cakl ?k sabitine (PTC) sahip dirençler ?s ?nd ? ? zaman, direnç de eri büyür. Metaller, özellikle de baryum titamat ve fungsten bu özelli e sahiptir. Çok de i ik kullan ?m alanlar ? vard ?r. Örne in: Röleye paralel ba lanan PTC direnç rölenin gecikmeli çekmesini sa lar. Florasan lambalarda da starter yerine PTC direnç kullan ?labilmektedir. 2. NTC D RENÇLER NTC dirençler, ?s ?nd ? ? zaman direnç de erleri dü er, Germanyum, Silikon, ve metal oksitler gibi maddelerden üretilir. ekil 1.13' de bir NTC termistöre ait karakteristik e rileri verilmi tir. ekil 1.13- NTC Termistör karakteristik e rileri 20 TEMEL ELEKTRON K Kaya a) 40°C' ye kadar ?s ?t ?lan bir ortamdaki termistör direncindeki de i im; b) e i ik s ?cakl ?klardaki Ak ?m-gerilim (I,V) ba ?nt ?s ? NTC Termistörünün kullan ?m alanlar ?: NTC termistörlerin çok de i ik kullan ?m alanlar ? vard ?r. Motor ve transformatör gibi a ?r ? ?s ?nmas ? istenmeyen sistemlere yerle tirilen NTC termistörün direnci fazla ?s ?nmadan dolay ? küçülen bir alarm ve koruma devresini harekete geçirir. Bir su deposunda seviye kontrolü için yerle tirilen NTC direnci su seviyesi dü ünce, ?s ?narak pompa devresini çal ? t ?r ?r. Bir motora seri ba lanan NTC direnç önce küçük ak ?m çekerek güvenli yol almas ?n ? sa lar. Röleye seri ba lanan NTC direnç rölenin gecikmeli çal ? mas ?n ? sa lar. FOTOREZ STANS Fotorezistans ?n çal ? ma prensibi NTC direncin çal ? ma prensibine yak ?nd ?r. Fotorezistanslar, ? ?k etkisi alt ?nda kal ?nca direnci küçülen elemanlard ?r. En çok kullan ?lan fotorezistans maddesi kadmiyum sülfürdür. Kadmiyum sülfürden yap ?lm ? olan bir fotorezistans ?n karanl ?ktaki direnci 10 MOhm oldu u halde, gün ? ? ?nda 1 KOhm' a dü mektedir.