Ölçme Tekniği Temel Esaslar MÜHENDİSLİK ÖLÇÜMLERİNİN TEMEL ESASLARI ÖLÇME SİSTEMLERİNİN TEMEL ÖZELLİKLERİ ÖLÇME SİSTEMLERİ Bütün ölçme sistemleri üç temel elemanı içerir. Transducer :Ölçülecek fiziksel değişkeni ortaya çıkaran hassas elemandır Tork Hız İvme Isı Basınç Ar Ara durum elemanı: Bu eleman da transducer’ den algılanan sinyal (mekanik veya elektriksel olabilir) arzulanan duruma göre büyütülür veya küçültülür. Ara durum elemanı genellikle AMPLİFİKATÖR olur.Gösterge kadranı veya Record edici (yazıcı) elemanları: Yazıcı Kadranlı İbreli Göstergeli Dijital KALİBRELEME Hassas bir terazide 1 kg ağırlık konduğunda, terazi göstergesi 1kg’ı gösteriyorsa cihaz kalibreli demektir Kalibreleme 1. Var olan ilk standart ile 2. Kalibrelenmiş olan cihazdan daha yüksek doğruluğa sahip ikinci bir standart ile 3. Bilinen bir giriş kaynağı ile kıyaslanarak yapılır.Q = v . A = Hız . Alan Hız Ölçer ÖLÇME CİHAZLARINDA HATA KAYNAKLARI GÖZLEM HATASI Bu hata, okuyucunun ölçme cihazındaki değeri okurken yaptığı hatadır. Nedeni basit yanlış okumadır. (a) (a) (b) SKALA HATASI Skala çizgisinin, cihazın çalışma prensibine uygun olarak teorik durumu ile gerçek durumu ile gerçek durumu arasındaki farktan doğan hatadır. Örneğin cihaz skala çizgisi tam olmayabilir. (b) GÖSTERGE HATASI Cihaz ibresinin gösterdiği değerden, ölçülen miktarın gerçek değerini çıkartmakla elde edilen hatadır. (c) ( c) (d) SIFIR HATASI Kullanım şartları belirli bir cihazda, ibrenin daha başlangıçta sıfırdan sapması durumundaki hatadır. (d)ÖLÇME SİSTEMLERİNDE CEVAPLAMA Elektriksel ölçme sistemlerinde çıkışta doğrudan gözükmeyen giriş sinyalinin etkisi çok önemli bir faktördür. Bu faktör çıkışta cevaplamanın gecikmesine neden olur. Bu sistemin ataletinden doğan etki tepki arasındaki gecikmedir. Atalet kuvveti m.a a Uygulanan kuvvet Sürtünme yok F=m.a Burada olduğu gibi ölçme sistemlerinde de çıkışın alınabilmesi için, giriş ve çıkış arasında zaman gecikmesine sebep olan sistemin tabii ataletinin yenilmesi gereklidir. ÖLÇME CİHAZLARINDA PERİYODİK ZAMAN VE SÖNÜMLEME Bir ölçme cihazında sönümleme tabii olarak vardır ya da cihaz dizayn edilirken düşünülmüş olabilir. Bir ölçme cihazının sönümlenmiş olması için, çıkıştaki titreşimlerin sindirilmiş olması veya amplitüd de birbirini izleyen azalma meydana gelmesi gerekir. Sönümleme kuvveti hızla orantılıdır. Sönümleme katsayısı (c) ise sönümleme kuvvetinin birim hıza oranıdır. ( c = N . (s/m) ) Sönümleme kuvveti sıfır olduğu zaman Bir önceki şekildeki yay-kütle sistemi düşünülmelidir. Sistemde sönümleme varsa, şekilde olduğu gibi, cihazın çıkışındaki hareketi önemli ölçüde SÖNÜMLEME ORANI’ na bağlıdır. Sönümleme oranı ( ?), gerçek sönümleme katsayısı (c) nin kritik sönümleme katsayısına oranıdır. ( ?= c/ck)1. ? = 0 ise basit harmonik hareket 2. ? ? 1 ise aşırı sönümlü hareket3. ? = 1 ise kritik sönümlü hareket 4. ? < 1 ise sönümlenmemiş hareket% sıçrama = ilk aşırı sıçrama / arzulanan değer Sönümleme oranı ( ?) bağlı olarak sönümlenmemiş hareketlerde zaman peryodu ; 2 n ? 1 2 t ? ? ? Şayet ( ?) küçük ise ; % sıçrama büyük, titreşim fazla ( ?) büyük ise ; % sıçrama az, titreşim az olur. Pratikte ise ölçme cihazlarında aşırı titremeyi önlemek için yeterli sönümleme istenir. Ekseriya ( ?) nin büyük olması zaman artışını da beraberinde getirir. Bunun için optimum ( ?) ve küçük titreşme ile kısa zaman artışı arzu edilir. DUYARLILIK, DOĞRULUK VE HASSASLIK Duyarlılık - Yüksek duyarlıklı bir cihazda ölçülen büyüklükte çok az bir değişme, ibrede büyük oynama (hareketlenme) meydana getirir. Meydana gelen titreşimlerle ibre aşırı sapar. Doğruluk - Cihaz ibresinin, ölçülen fiziksel büyüklüklerin gerçek değerine yaklaşmada gösterdiği yakınlıktır. Hassaslık - Sabit kullanma şartları altında, kısa zaman aralıklarında bir seri okuma testleri yapıldığı zaman, cihazın aynı okuma değerlerini verme kabiliyetidir. Hassaslık iki terim ile daha iyi tanımlanır. a. Sağlamlık: Cihazın uzun zaman aralıklarında değerleri okuyabilmesidir. b. Sabitlik: Cihazın belli periyot zamanlarda aynı değeri okuyabilmesidir. ÖLÇME SİSTEMLERİNDE HYSTERESİS U şeklinde bir demir göbek üzerine sargılı bir bobin geçirilsin. U göbeğin ağız kısmı bir demir plaka ile kapatılsın ve bobinden bir akım bir an için geçirilsin.ELEKTRONİK ÖLÇME SİSTEMLERİNİN ELEMANLARI VE BİR ELEKTRONİK KONTROL UYGULAMASI Pek çok uygulamalarda ölçme işlemi yerine kontrol işlevi istenir. Elektronik kontrol sisteminin temel elemanları aşağıdaki blok diyagramda görülmektedir. Şekildeki blok diyagramda, bir transducer tarafından algılanan fiziksel değişken sinyalinin göstergeye gitmeden önce kontrol elemanı ile nasıl kontrol edildiği görülmektedir. Kontrol elemanı ARZU EDİLEN elektriksel çıkış sinyali ile GERÇEK elektriksel çıkış sinyalini kıyaslar, aradaki fark kontrol için kullanılır. Şekil de bir fırının kontrolu gösterilmektedir. Brülörle ısınan fırın sıcaklığı bir sıcaklık ölçme elemanı (termokupl) ile algılanarak sinyale dönüştürülecektir. Bu sinyal istenen sinyal ile kontrol elemanı tarafından kıyaslanacak, eğer sapma pozitif ise (yani fazla ise) kontrol edici ayar valfini kısacaktır. Eğer sapma negatif ise (az ise) kontrol edici ayar valfini açacaktır. Daha fazla gaz gelecek ve fırın ısınacaktır.