Kimya Temel Laboratuvar Ders Notu ANADOLU ÜNİVERSİTESİ ECZACILIK FAKÜLTESİ TEMEL LABORATUAR BİLGİSİ DERS NOTLARI Dersi Verenler: Doç. Dr. Zafer Asım KAPLANCIKLI Öğr. Gör. Dr. Yusuf ÖZKAY EYLÜL 2011 - ESKİŞEHİR 1 1) LABORATUAR VE LABORATUAR GÜVENLİĞİ Genel anlamı ile bünyesinde deneysel çalışmalar, testler, analiz ve araştırmalar yürütme ve gözlemleme olanağı sağlayan yere laboratuar denir. Laboratuarlarda yapılan deneylerde, hazırlanan çalışmalarda; • Araç ve gereçlere • Makine ve donanımlara • Çalışanın kendisine yönelik olarak meydana gelebilecek tehlikelere karşı, önlemler alma, aksayan durumları belirleme, iyiye yönelik düzenlemeler adına sorunlara bilimsel yöntemlerle yaklaşma sürecine laboratuar güvenliği denir. Laboratuarlarda meydana gelen kazaların çok düşük bir bölümü teknik hatalar, büyük bir bölümü ise insan hatalarından kaynaklanmaktadır. 2) LABORATUARLARDA GÜVENLİ ÇALIŞMA ESASLARI 1. Laboratuarın her bir bölümü ayrı ayrı birimler olarak planlanmalıdır. 2. Laboratuarlar, yapılan işlemlerin niteliklerine göre planlanmalı ve çalışmalıdır. 3. Laboratuarlarda oluşabilecek kazalarda ilk müdahale olarak, duş ve göz yıkama düzenekleri bulmalıdır. 4. Laboratuarların sıcaklığı 20ºC ta sabit tutulup, kimyasal madde buharı, toz, nem, titreşim, elektromanyetik etkenler ve zararlı organizmalar gibi olumsuz etmenlerden korunmalıdır. 5. Laboratuardaki tüm sistemler kolay temizlenecek biçimde tasarlanmalı, duvarlar, taban ve tavanlar kolay temizlenir özellikte olmalıdır. 6. Aydınlatma, ısıtma ve havalandırma sistemleri yapılacak işlemleri olumsuz etkileyecek şekilde olmamalıdır. 7. Laboratuarda ilk yardım için gerekli donanımda bir ilkyardım dolabı ve ilk yardım talimatı bulunmalıdır. 8. Laboratuarda yangına karşı gerekli önlemler alınmış ve buna göre donatılmış olmalıdır. 9. Laboratuarın ve bulunduğu binasının çevresinde kirliliğe yol açacak bir ortam bulunmamalıdır. 10. Laboratuarın her bölümünde temizlik, arındırma, dezenfeksiyon işlemleri yazılı talimatlara göre periyodik olarak yapılmalı, kayıtları tutulmalıdır 11. Laboratuarlara çalışanların giriş ve çıkışları kontrol altında tutulmalı, çalışanlar dışında kişilerin girmeleri engellenmelidir. 12. Laboratuarda kesinlikle yalnız çalışılmamalıdır. Eğer tek başına çalışmak zorunda kalınırsa, çalışan kişi yapacağı işleri bir başkasına önceden anlatmalı ve sürekli haber vermelidir. 13. Laboratuarda yapılan deney ve gözlemler mutlaka kaydedilmelidir. Bunun için bir Laboratuar çalışma defteri tutulmalıdır. 14. Tüm deney sonuçları için gizlilik esasına uyulmalıdır. 15. Laboratuarda sessiz çalışılmalı. Ciddiyet ve itina asla terk edilmemelidir. Laboratuara gereksiz malzeme ve kıyafet getirilmemelidir. 16. Laboratuarda çalışanların güvenliği için uygun giysi ve donanım kullanması sağlanmalıdır. Laboratuarda mutlaka uzun beyaz laboratuar önlüğü ile çalışılmalıdır. 2 17.Uzun saçlar toplanmalı, veya yanmaz bone içine alınmalıdır. Kullanılan kimyasal maddenin özelliğine göre uygun eldiven kullanılmalıdır. Ayakkabılar laboratuarda çalışmaya uygun olmalı, ucu açık ayakkabı giyilmemelidir. 18. Gözler, hassas terazide tartma gibi işlemler dışında daima korunmalıdır. Emniyet gözlükleri takmak yararlıdır. Gazlardan dolayı gözlerin herhangi bir tahrişinde buna engel olmak için sık sık gözleri soğuk su ile yıkamak veya bol su akıtmak gereklidir. 19. Asit, baz gibi aşındırıcı yakıcı maddeler deriye damladığı veya sıçradığı hallerde derhal bol miktarda su ile yıkanmalıdır. 20. Ellerde kesik, yara ve benzeri durumlar varsa bunların üzeri ancak su geçirmez bir bantla kapatıldıktan sonra çalışılmalı, aksi takdirde çalışılmamalı ve son durum sorumluya iletilmelidir. 21. Laboratuarda yenilip içilmemeli, çalışırken eller yüze sürülmemeli, ağza herhangi bir şey alınmamalıdır. 22. Laboratuarda kullanılan her malzeme kullanıldıktan sonra uygun yöntemlerle temizlenerek yerlerine kaldırılmalıdır. Kullanılmayan hiçbir şey banko üzerinde bırakılmamalıdır 23. Laboratuarda yapılan işlemler sonucu oluşan atıklar tekniğine ve talimatlara uygun şekilde etkisiz hale getirilmelidir. Zemine veya bankoya dökülen kimyasallar uygun yöntemlerle temizlenmelidir. 24. Su, gaz muslukları ve elektrik düğmeleri, çalışılmadığı hallerde kapatılmalıdır. 25. Laboratuarda meydana gelen her türlü olay, laboratuar sorumlularına derhal iletilmelidir. 26. Hiçbir madde ve malzeme veya ekipman laboratuardan dışarı çıkarılmamalıdır. 27. Katı haldeki maddeler şişelerden daima temiz bir spatül veya kaşıkla alınmalıdır. Aynı kaşık temizlenmeden başka bir madde içine sokulmamalıdır. Şişe kapakları hiçbir zaman alt tarafları ile masa üzerine konulmamalıdır. 28. Kimyasal maddeler , oluşabilecek tepkimeler bilinmeden kesinlikle birbirine karıştırılmamalıdır. 29. Kimyasal maddeler birbiriyle reaksiyona girerek yangına veya şiddetli patlamalar yada toksik ürünler meydana getirebilirler. Bu tür maddeler her zaman ayrı ayrı yerlerde muhafaza edilmelidir. 30. Çözelti konulan şişelerin etiketlenmelidir. Kağıt etiket kullanılıyorsa yazıların ıslanınca akmaması için uygun kalemler kullanılmalı ve etiketler ıslanmayacak şekilde koruyucu materyallerle yapıştırılmalıdır. 31. Kimyasal maddeler risk gruplarına ve saklama koşullarına uygun dolaplarda ve dolap kapakları kilitli şekilde muhafaza edilmelidir. 32. Organik çözücüler ve uçucu sıvılar lavaboya dökülmemelidir. 33. Şişelerin kapak veya tıpaları değiştirilmemelidir. Çözelti şişelere doldurulurken dörtte bir kadar kısım genişleme payı olarak bırakılır. 34. Tüm kimyasal madde kapları ve şişeleri kesinlikle etiketli olmalıdır. 35. Tüp içinde bulunan bir sıvı ısıtılacağı zaman tüp, üst kısımdan aşağıya doğru yavaş yavaş ısıtılmalı ve tüp çok hafif şekilde devamlı sallanmalıdır. Tüpün ağzı kendinize veya yanınızda çalışan kişiye doğru tutulmamalı ve asla üzerine eğilip yukarıdan aşağıya doğru bakılmamalıdır. Yüze sıçrayabilir. 36. Tüm sıvı kimyasallar, pipetle ve puar kullanarak çekilmelidir. 3 37. Hiçbir kimyasal maddenin tadına bakılmamalıdır. 38. Benzen, eter ve karbonsülfür gibi çok uçucu maddelerin bulunduğu ortamlarda açık alevle çalışılmamalıdır. 39. Sülfürik asit, nitrik asit, hidroklorik asit, hidroflorik asit gibi asitlerle brom, hidrojen sülfür, hidrojen siyanür, klor gibi zehirli gazlar içeren maddeler ile çeker ocakta çalışılmalıdır. 40. Tüm asitler ve alkaliler su ile seyreltilirken daima suyun üzerine ve yavaş yavaş ilave edilmelidir. 41. Civa herhangi bir şekilde dökülürse özel yöntemlerle toplanmalıdır. Eğer toplanmayacak kadar az miktarda ise üzerine toz kükürt serpilmeli ve zararsız hale getirilmelidir. 42. Termometre kırıklarının civalı kısımları yada civa artıkları asla çöpe yada lavaboya atılmamalı, toprağa gömülmelidir. 43. Elektrikli düzenek veya prizlere kesinlikle ıslak elle dokunulmamalıdır. 44. Kimyasallar taşınırken iki el kullanılmalı, bir el kapaktan sıkıca tutarken, diğeri ile şişenin altından kavranmalıdır. 45. Mikroskobun objektif ve oküler kısmı her kullanımdan önce ve sonra ince mercek kağıdı ile veya bir tülbent yardımıyla dikkatlice merceğe zarar vermeden temizlenmelidir. 46. Çalışma bittikten sonra kirli malzemeler kendilerine ait kaplara konulmalıdır. Örneğin; kullanılmış pipetler, lam ve lamel hemen, içinde dezenfektan çözeltisi bulunan özel kaplara aktarılmalıdır. 47. Laboratuardan çıkmadan önce tüm gaz, vakum, su ve elektrik şebekesi kontrol edilmeli. Kullanılmayan şebeke vanaları ve elektrik şalterleri kapatılmalıdır. 48. Çalışma bittikten sonra eller sabunlu su ve gerektiğinde antiseptik bir sıvı ile yıkanmalıdır. 49. En yakın sağlık kuruluşunun ve cankurtaran telefonları görülen yere asılmalıdır. 3) LABORATUAR ALETLERİ VE TEKNİKLERİ 3.1. LABORATUAR ALETLERİ Bu bölümde Laboratuar çalışmaları sırasında en çok kullanılan alet ve malzemeler incelenmektedir. 3.1.1. Cam Malzemeler 3.1.1.1. Cam Tipleri Laboratuarda kullanılan camlar cinslerine göre üçe ayrılırlar: 1. Bazik camlar: Yumuşama sıcaklığı düşük (580 ° C) olduğundan bek alevinde yumuşarlar. Ani sıcaklık değişmelerinde kolay çatlarlar. Bazlara karşı dayanıklıdırlar. Volümetrik kaplar bu camlardan yapılır. 2. Asidik Camlar : Borosilikatlı camlar, Duran 50, Pyrex gibi. Bu camların yumuşama sıcaklığı yüksektir (815 ° C). Isı şokuna dayanıklıdırlar, çatladıklarında onarılma imkanı vardır, kuvvetli bazik ortam ve sıcak fosforik asit bu camlara etkir, bu nedenle rodajlı malzemeler böyle ortamlarda uzun süre bırakılmaz. 4 3. Nötr Camlar: Yumuşama sıcaklığı 790 ° C dir. Isı şokuna dayanıklıdırlar. 3.1.1.2. Malzemeler ve Labaratuvar Aletleri a. Balonlar Laboratuar çalışmalarında en çok kullanılan cam malzemelerdendir. Yapıları gereği ısıtma, soğutma gibi fiziksel etkenlere dayanıklıdırlar. Balon kısmının şekline göre sınıflandırılırlar. Düz dipli balonlar: Alt kısımları düzdür. Daha çok sıvı saklanması ve toplama kabı olarak kullanılırlar. Yuvarlak dipli balonlar: Alt kısımları yuvarlak olduğundan tam balon görünümündedirler. En çok reaksiyon kabı olarak kullanılırlar. Basınç, ısıtma ve soğutma işlemlerine dayanıklıdırlar. Armut balonlar: Değişik yoğunluktaki bileşenlerin karışması ile oluşan reaksiyonlar için kullanılırlar. Örn: Grignard reaksiyonu. Bunların dışında damıtma (distilasyon) balonları da sıkça kullanılmaktadır. Bunlar iki tiptedir. Damıtma balonu: Normal balonlardan farklı olarak boyun kısmının yan tarafında bir başka boyun ile çıkış borusu mevcuttur. Bazen bu çıkış borusu birden fazla olabilir. Bu tip balonların hepsi yuvarlak diplidir. Claisen balonu: Genellikle indirgenmiş basınçta distilasyon işlemlerinde kullanılır. Termometre balonun yan boynuna takılır. Esas boyuna uygulanan vakumdan dolayı oluşacak köpürme ve sıçramaları önlemek için ucu kılcal çekilmiş bir boru takılır. b. Soğutucular Sıvı maddeleri gaz fazı haline getirdikten sonra tekrar sıvı fazına geçirmek için soğutma amacıyla kullanılan cam aletlerdir. Geri çeviren soğutucular olarakta bilinirler. Genel olarak iç içe geçmiş iki cam borudan oluşurlar. Dışta kalan borudan soğutma amacıyla kullanılan su geçer. İçteki borunun ise iki ucu açıktır. Bir ucu reaksiyon kabına takılarak maddenin yoğunlaştırılması için kullanılır. Düşük kaynama noktalı maddelerle çalışırken genellikle uzun boyunlu soğutucular kullanılır. Genelde laboratuarda kullanılan soğutucular üç çeşittir: 5 a.Düz soğutucu (Liebig soğutucusu) b.Boğumlu soğutucu c.Spiralli soğutucu c. Huniler Süzme işlerinde kullanılırlar. İki fazın ayrılmasında, (ayırma hunisi) reaksiyon ortamına reaktif damlatılmasında (Damlatma Hunisi) kullanılırlar. Normal süzme işleminin yapıldığı huni adi süzme hunisidir. Vakum yapılarak gerçekleştirilen süzme işlemindeki huni nuçe veya Buchner hunisidir. Cam süzgeçli huniler: Süzgeç kağıdıyla reaksiyona girecek çözeltilerin süzülmesinde kağıt süzgeç yerine cam tozlarının sin terleştirilmesi ile yapılmış cam süzgeçler kullanılır. ç. Adaptör Distilasyon işlemlerinde ve balonların ağız sayısını artırmada kullanılır. Böylelikle aynı kap içindeki reaksiyona değişik uygulamalar yapılabilir. Değişik ölçülerde adaptörler mevcuttur. 6 d. Rotavapor Su trompu veya bir motor sayesinde düşük basınç oluşturularak kullanılan, devamlı dönerek su banyosu içinde homojen uçurma işlemi yapmaya yarayan cihazdır. Düşük basınç nedeniyle maddelerin bozunmasını önler. Kapalı bir sistem olduğu için kötü kokulu kimyasallara maruziyet en aza iner. e. Büret Titrasyon işleminin gerçekleştirilmesinde kullanılır. Çeşitli hacimlerde tipleri vardır. Alt kısmında damlatma kontrolünü sağlayan bir musluk mevcuttur. f. Erlen ve Beher Erlen dar ağızlı, beher ise geniş ağızlı her ikiside düz tabanlı laboratuar çalışmalarında en sık kullanılan deney kaplandır. Genel amaçla kullanılırlar. g. Baget Genellikle camdan yapılan ve karıştırma amacıyla kullanılan çubuklardır. 7 ğ. Termometre Reaksiyonun sürdürülmesi gereken sıcaklığın takibi ve belirlenmesi için kullanılır. Genellikle -10 ila +300 °C göstergeli termometreler kullanılır. Soğuk ortamda yürütülmesi gereken reaksiyonlarda -70, -120 °C lik termometreler kullanılır. h. Magnet (Magnetik Balık) Kimyasal reaksiyonlarda karıştırma amacıyla kullanılırlar ve reaksiyon hacmine göre değişik boyutlarda kullanımı mümkündür. i. Mezür Genellikle camdan ve bazen de asit ve bazlara dayanıklı plastikten yapılmış silindir şeklinde malzemelerdir. Gerekli hacimde solvan kullanılması halinde kullanılırlar. ı. Spatül Kimyasal maddelerin deney ortamına taşınması veya tartım alma amacı ile kullanılan özel kaşıktır. Bir çok değişik tipte ve boyda mevcuttur. 8 j. Desikatör Nemden uzak saklanması gereken kimyasal maddelerin depolanması amacıyla kullanılan kapaklı cam malzemedir. Tepesinde bulunan musluk sayesinde içindeki hava emilebilir. k. Pipet Sıvı maddelerin bulundukları kaptan alınıp, farklı bir kaba aktarılmalarında kullanılan çeşitli hacimlerdeki cam malzemedir. Orta kısmından fazla hacimde sıvı çekmek için bombeleşmiş olanlarına bullü pipet denir. l. Pipetör Pipetlerin tepesine takılarak çekilecek sıvı madde miktarını ayarlamak maksatıyla kullanılan plastik malzemedir. m. Damlalık Sıvıların küçük hacimlerde (1-2 mL gibi) kullanılacağı durumlarda tercih edilen ve cam veya plastikten yapılmış malzemedir. 9 n. Tüpler İçerisinde çeşitli kalitatif kimyasal analizlerin yapılabildiği, açık aleve dayanıklı camdan yapılmış malzemedir. Genellikle deney tüpü olarak adlandırılırlar. Süspansiyon halindeki karışımlardan katı maddenin çöktürülüp alınması işleminde kullanılan, ucu sivri tüplere ise santrifüj tüpü denir. o. Porttüp Deney ve santrifüj tüplerini bir arada tutmak için kullanılan ahşap yada plastikten yapılmış malzemedir. ö. Tahta Maşa Deney tüpü veya beher gibi cam malzemeler içersinde ısı uygulayarak gerçekleştirilen deneyler sonrasında, ısınan cam malzemin bir yerden başka bir yere aktarılması amacı ile kullanılan laboratuar gerecidir. p. Bek Laboratuarlarda, doğal gaz kullanarak ısıtma ve yakma işlemlerinin gerçekleştirdiği malzemedir. 10 r. Etüv Laboratuar fırınıdır. Organik maddelerin kurutulmasında, ya da laboratuar gereçlerinin sterilizasyonunda kullanılabilir. s. Çeker ocak İçerisinde asit, baz, organik solvan gibi kimyasalların bulunduğu ön kısmı aşağı-yukarı yönlerde hareket ettirilebilen camla kapatılmış laboratuar gerecidir. Üst kısmından laboratuar havalandırmasına bağlanmıştır. Böylece içerisindeki tehlikeli maddelerin buharları laboratuar ortamına değil, havalandırma sistemine yönlenir. Ayrıca bazı deneylerin yürütülebilmesi için içerisinde, su musluğu, azot gazı musluğu, hava musluğu, elektrik prizi gibi ekipmanlarda mevcuttur. ş. Mikroskop Gözle görülmesi mümkün olmayan mikroorganizmaların, bitkisel veya hayvansal hücrelerinin gözlenmesine olanak sağlayan laboratuar gerecidir. 11 t. Lam ve Lamel Mikroskop altında incelenecek preparatların hazırlanmasında kullanılan camdan yapılmış gereçlerdir. Hazırlanan örnek lam üzerine uygulanır ve üzerine lamel kapatıldıktan sonra mikroskop altında inceleme gerçekleştirilir. u. Havan ve Havan Eli Havan, içinde sert şeyleri dövüp ufalamaya yarıyan ağaç, taş, plâstik veya mâdenden yapılan oldukça çukur ve kalın bir kaptır. Eczacılığın simgelerinden olan havan içerisinde, krem, pat, merhem gibi yarı katı ilaç şekilleri hazırlanır. Ayrıca, birden çok toz maddenin birbiri ile homojen şekilde karıştırma işlemi de yine havan içerisinde gerçekleştirilir. Havan eli ise, havan içerisinde karıştırma işlemi esnasında kullanılan gereçtir. Eczacılıkta kullanılan havanlar genellikle porselen veya camdan yapılmaktadır. ü. Terazi Kimyasal maddelerin tartılarak ağırlıklarının tespit edilmesi amacı ile kullanılır. Elektronik ve yan kollu olmak üzere iki tipi mevcuttur. 12 3.2. Laboratuar Teknikleri 3.2.1. Karıştırma ve Çalkalama 3.2.1.1. Karıştırma Deneyler sırasında karıştırılması gereken kimyasal maddeler için uygulanır. Her türlü kimyasal çalışmada reaksiyonun ya da deneyin homojen yürümesi için iyi bir karıştırma gereklidir. Küçük ve kapalı kaplarda karıştırma daha kolaydır. 3.2.1.1.1. Karıştırma Aletleri Bu amaçla en çok ısıtmalı (gerekiyorsa) veya ısıtmasız magnetik karıştırıcılar kullanılır. Karıştırılacak maddelerin bulunduğu kaba bir magnet atılarak, karıştırıcı alet üzerinde istenen devirde karıştırma sağlanabilir. Karıştırma sırasında ısı uygulaması ve madde ilavesi gerekiyorsa, geri çeviren soğutucu kullanılır. Madde ilavesi amacıyla çok boyunlu balon veya adaptörlerden yararlanılır. Karıştırma işlemi için reaksiyon kabının içine daldırılarak kullanılan elektirikli karıştırıcılardan da faydalanılabilir. 3.2.1.2. Çalkalama Çalkalama işlemi karıştırma ile istenmeyen fiziksel yada kimyasal oluşumlar verebilecek reaksiyonlara uygulanır ve bu amaçla çalkalama aletinden faydalanılır. Ekstraksiyon işlemi sırasında da düzenli çalkalama işlemine başvurulur. Bu çalkalama işlemi ayırma hunisinde gerçekleştirilir. 3.2.1.2.1. Çalkalama Aletleri Bir kasa içinde reaksiyon kabının belli hızda sağa-sola sallanması şeklinde çalkalama sağlanır. Temizlemesi zor cam malzemeler, temizleme suyu ile çalkalama makinesinde bir süre bekletilirler. 13 3.2.2. Süzme Bir çözücü içerisinden çözünmeyen maddeleri fiziksel olarak ayırma işlemine süzme denir. Laboratuvarlarda süzme işlemi için genellikle filtre kâğıtları kullanılır. Huni içersine filtre kâğıdı yerleştirilerek üzerinden sonra heterojen sıvı-katı karışımı boşaltılır. Filtre kâğıdından alt tarafa geçen sıvı kısma süzüntü denir. Süzgeçte kalan katı kısma ise çökelek denir. Süzüntü ne kadar berrak olursa, gerçekleştirilen süzme işlemi o kadar başarılı demektir. Süzme işlemi esnasında dikkat edilmesi gereken diğer bir konu ise fitle kâğıdının ıslatılmasıdır. Süzme işleminden önce, süzülecek heterojen karışımdaki sıvı madde ile filtre kâğıdı ıslatılarak daha hızlı bir süzme işlemi gerçekleştirilir. 3.2.3. Isıtma ve Soğutma 3.2.3.1. Isıtma Yöntemleri Kimyasal reaksiyonlar ısı alınması ve salınmasıyla oluşur. Bu nedenle kullanılan kimyasal maddelerin kaynama ve erime noktaları bilinmeli, bu özelliklerine göre de ısıtma veya soğutma işlemleri uygulanmalıdır. Isıtma işlemi yanıcı ve patlayıcı maddeler düşünülerek, alevle doğrudan ısıtma değil, ısıtma banyoları kullanılır. 100 °C ye kadar sıcaklıklar için su banyoları kullanılır. NaCl, KC1, NaNO 3 , K 2 CO 3 ve CaCl 2 ün doymuş sulu çözeltileri kullanılırsa ısı sırasıyla 105 °C, 108 °C, 120° C, 135 °C ve 180 °C'ye kadar çıkar. 100 °C'den yukarı ısıtmalar için yağ banyoları kullanılır. Bunlar aşağıdaki gibidir; 140-150 °C'ye kadar gliserin, 220 °C'ye kadar sıvı parafın, 250 °C için silikon. Yağ banyoları devamlı çeker ocaklar altında kullanılmalıdır. İçerisine su kaçırmamaya dikkat edilmelidir. Mantolu ısıtıcılar; doğrudan alevin veya yağ banyolarının kullanmanın zor ve tehlikeli olduğu durumlarda kullanılır. Bazı laboratuarlarda merkezi ısıtma ile su buharı sağlanır ve böylece 100°C 'ye kadar ısıtmalar kolayca yapılabilir. 3.2.3.2. Soğutma Yöntemleri Soğuk ortamda yürütülmesi gereken reaksiyonlar için kullanılır. 0-5 °C için iyice ufaltılmış buz yeterlidir. 14 0° C’den düşük sıcaklıklar için tuz-buz karışımları kullanılır. (Örneğin: 1 kısım tuz-3 kısım buz) Tuz 100 kısım buza ilave edilecek tuz En düşük sıcaklık ° C Na 2 CO 3 20 kısım -2 KC1 30 kısım -11 NH 4 CI 25 kısım -15 NaNO 3 50 kısım -18 NaCl 33 kısım -20 NaNO 3 .NH4NO3 55:52 kısım -26 CaCl 2 .6H 2 O 150 kısım -49 Çok düşük sıcaklıklar için ; Katı karbondioksit veya CO 2 + aseton -78 °C Sıvı azot -196 °C 3.2.4. Kurutma 3.2.4.1. Organik Katı Maddelerin Kurutulması Kurutma organik madde veya çözeltilerin sudan kurtarılması işlemidir. 1. Nemden etkilenmeyen maddeler için açık havada süzgeç kağıdının üzerinde, 2. Maddenin E.N sının altında, sabit ısıdaki etüvde, (10-20 °C altında) 3. Vakum desikatöründe: Desikatör içine kurutucu olarak çeşitli maddeler kullanılabilir: Derişik H 2 SO 4 , NaOH, CaCl 2 , P 2 O 5 3.2.4.2. Organik Sıvıların Kurutulması Sıvılar inorganik kurutma araçlarıyla doğrudan temas ettirilebilir. Kurutucu seçerken şunlara dikkat edilir: 1. Kurutma aracı kurutulacak madde ile kimyasal olarak bağlanmamalıdır, 2. Hızlı ve etkin kurutma kapasitesine sahip olmalıdır, 3. Kurutulacak sıvıda hiç çözünmemelidir, 4. Katalitik etkisi olmamalıdır, 5. Mümkün olduğu kadar ekonomik olmalıdır. 15 3.2.4.3. Kurutma Aracı Olarak Kullanılan Maddeler Kalsiyum Klorür (Susuz): Kurutma kapasitesi fazla ve ucuz olduğu için çok kullanılır. Alkol fenol ve aminler CaCl 2 ile hidratlarına benzer bileşikler verdikleri için kullanılmazlar. Magnezyum Sülfat (Susuz): Kapasitesi, kurutma hızı ve etkinliği fazladır. Bütün organik maddeler için kullanılabilir. Sodyum Sülfat (Susuz): Yüksek kapasiteli ve ucuz bir maddedir. Her madde için kullanılabilir. Kalsiyum Sülfat (Susuz): Kapasitesi düşüktür. Na ve MgSO 4 ‘den pahalıdır ancak 230-240°C Fırında ısıtılarak rejenere edilebilir. K 2 CO 3 (Susuz): Nötral ve bazik maddeler için kullanılır. Asidik ve fenolik maddelerde kullanılmaz. Kapasitesi iyi fakat etkinliği yavaş ve orta derecedir. NaOH ve KOH: Organik bazlar için etkin kurutuculardır. CaO: Yavaş kurutan fakat etkin bir maddedir. P2O5: Son derece etkindir, hızlı reaksiyon, verir. Tehlikeli ve pahalıdır. Madde önce diğer bir kurutucuyla kurutulmalı sonra P 2 O 5 kullanılmalıdır. Metalik Sodyum: Eterlerin, doymuş ve aromatik hidrokarbonların kurutulmasında kullanılır. En etkin kurutucudur. Suyun çoğu önce bir başka kurutucuyla uzaklaştırılmalıdır. En etkin şekli tel halinde kullanılanıdır, tel doğrudan sıvının içine çekilmelidir. Sodyum kullanırken çok dikkatli olunmalıdır. Suyla temasta hemen patlar. Artık sodyum fazla miktarda Metanol içinde çözülerek yok edilir. Derişik H 2 SO 4 : Bromla karışmadığı için Bromun kurutulmasında kullanılır. 3.2.4.4. Organik Bileşikler İçin Kurutma Ajanları Alkan, Alken, Aren, Eter: CaCl 2 , CaSO 4 , Na, P 2 O 5 Alkol: K 2 CO 3 , CaSO 4 , MgSO 4 Alkil ve aril: CaCl 2 , Na 2 SO 4 , MgSO 4 , CaSO 4 , P 2 O 5 Halojenürler, Amin: NaOH veya KOH Aldehit: Na 2 SO 4 , MgSO 4 , CaSO 4 Keton: Na 2 SO 4 , MgSO 4 , CaSO 4 , K 2 CO 3 Karboksilli Asit ve Ester: Na 2 SO 4 , MgSO 4 , CaSO 4 LiAlH 4 : Su ile şiddetle reaksiyona girer. 16 CaH 2 (Kalsiyum hidrit): Özellikle gazların, hidrokarbonların, ester ve yüksek moleküllü alkanların kurutulmasında kullanılır. 3.2.5. Organik Çözücülerin Saflaştırılması Mutlak eter: Eterin içerdiği başlıca safsızlıklar su, etil alkol ve peroksitlerdir. Eterde peroksit varlığı nişastalı iyodür çözeltisinden iyodu açığa çıkarması ile saptanabilir. Peroksitler derişik Fe(II) tuzları çözeltileri ile çalkanarak uzaklaştırılabilir. Ayrıca, sodyum sülfıtin sulu çözeltisi ile çalkanarak da uzaklaştırılabilir. Mutlak eter hazırlamak için 1 Lt eter 100 mililitre Fe(II) çözeltisiyle kuvvetlice çalkalanır. Sonra 150-200 g susuz CaCl 2 ile 24 saat ara sıra çalkalayarak bekletilir. Böylece su ve alkol uzaklaşır. Pilili süzgeç kağıdından süzülür. İçine yaklaşık 7 g sodyum teli yerleştirilir. Sıkıca kapatılarak karanlık bir yerde saklanır. Mutlak etilalkol: Ticari etil alkol %95'liktir. Ticari alkolden mutlak alkol CaO üzerinden kurutularak hazırlanır. Saf kalsiyum oksit 6 saat etüvde ısıtılır. 1 Lt alkole yeni rejenere edilmiş veya kurutulmuş 250 g CaO ilave edilir ve 6 saat reflux edilir. 1 gece bekletilir ve distilenerek mutlak etanol elde edilir. Mutlak metilalkol: Safsızlık olarak su ve aseton içerebilir. Sentetik CH 3 OH genellikle safsızlık içermeyecek kadar temiz elde edilir. Fazlaca su içeriyorsa etanolde uygulanan yönteme göre suyundan kurtarılır. Yapısında aseton varsa uzaklaştırmak için; 500 militre CH 3 OH, 25 mililitre furfural ve 60 mililitre %10 NaOH karışımı ile 6-12 saat kaynatılır. Asetonu da içeren bir reçine oluşur. Distilasyon ile mutlak CH 3 OH elde edilir. Saf CH 3 OH K.N.65°Cdir. Benzen: Benzen içinde su ve tiyofen bulunabilir. Sudan dietileterdeki yönteme göre kurtarılabilir. Tiyofenin varlığı, 3 mililitre benzenin 10 mililitre derişik H 2 SO 4 içindeki 10 mg isatin çözeltisi ile çalkalayıp bekletilmesi ile anlaşılır, mavi-yeşil renk oluşumu tiyofenin varlığını gösterir. Tiyofenin uzaklaştırılması ise şöyle olur: Benzen ağırlığının % 15'i kadar derişik H 2 SO 4 ile çalkalanır, tiyofen benzenden daha kolay sülfonlandığı için ayrılır. İşlem ayırma hunisinde birkaç defa çalkalanarak yapılır. H 2 SO 4 fazı alttan alınır. Benzende kalabilecek asidi uzaklaştırmak için iki kere %10 Na 2 CO 3 çözeltisi ve suyla çalkalanır. CaCl 2 üzerinden kurutulur ve distillenir. Sodyum varlığında saklanır. Saf Benzen K.N: 80 °C dir. Toluen: Safsızlık olarak su ve metiltiyofen içerebilir. Benzende anlatılan yönteme göre saflaştınlabilir. Saf toluen K.N: 100.5 °C dir. 3.2.6. İnorganik Reaktiflerin Hazırlanması HCl Gazı: 1) Derişik H 2 SO 4 ve NH 4 Cl'den hazırlanır. Oluşan gaz derişik H 2 SO 4 dolu bir tuzaktan geçirilerek kurutulur. 2) Derişik H 2 SO 4 ve derişik HCl'den hazırlanabilir. 17 H 2 S Gazı: FeS ve HCl'den hareketle hazırlanır. N 2 ve H 2 : Gazları hazır olarak satılan silindirlerden sağlanır. 3.2.7. Cam Malzemelerin Temizlenmesi En basit yıkama toz deterjan, fırça ve su ile yapılanıdır. Temizlemesi zor kalıntılar için iyi bir temizleme aracı kromik asit çözeltisidir. Bu çözelti CrO 3 ve H 2 SO 4 karışımıdır. Kuvvetli yükseltgen ve çözücü etkisi vardır. 1,5 g Na 2 Cr 2 0 7 , 5 mililitre suda çözülür ve 100 mililitre derişik H 2 SO 4 katılması ile hazırlanır. Kromik asit çözeltisi kullanmadan önce cam malzeme suyla çalkalanmalıdır. Bir miktar kromik asit çözeltisi alınarak kabın kirli yüzeyi ıslatılır, bir süre bekledikten sonra malzeme su ile yıkanır. 3.2.8. Diğer Bilgiler Reaksiyon ortamından çıkacak zehirli gazların tutulması için en basit yol soğutucunun tepesine lastik hortum geçirilerek diğer ucuna bir huni bağlanır ve huni ters çevrilerek içi su veya gaz absorblayıcı bir çözelti dolu olan behere daldırılır. Bir reaksiyonun inert atmosfer altında yürütülmesi gerekiyorsa; (Lityum-organik bileşikleri ve Grignard reaktiflerin kullanılması durumunda reaksiyon inert bir gaz altında yapılır). İnert gaz olarak çoğunlukla azot gazı kullanılır. Deneysel çalışma sırasında tartılan madde miktarı önemli ise mutlaka çift tartım yöntemi ile tam tartım alınmalıdır. 4) TEHLİKELİ MADDELERİN SINIFLANDIRILMASI Uluslararası sınıflandırma numaralarına göre tehlikeli maddelerin sınıflandırılması NUMARASI OLUŞTURDUĞU TEHLİKE 1 PATLAYICILAR (Explosives) 2 GAZLAR (Gases) 3 SIVI MADDELER (Liquids) 4 KATI MADDELER (Solids) 5 OKSİTLEYİCİLER, PEROKSİTLER (Oxidizers, organic peroxides) 6 ZEHİR (Poisons, etiologic agents) 7 RADYOAKTİF MADDELER (Radioactivematerials) 8 TAHRİŞ EDİCİ MADDELER (Corrosives) 9 BUNLARIN DIŞINDA (Miscellaneous; ORMs) 18 4.1. Patlayıcılar Etken madde ile reaksiyona girdiklerinde zehirli gaz ve ısı yayarlar. 4.2. Gazlar A Sınıfı Zehir kapsamındaki gazlar ve sıvılar insan sağlığı için çok tehlikeli olan buhar oluştururlar. Amonyak, alevlenmeyen gaz olarak sınıflandırılsa da, alevlenen, çok zehirli bir gazdır. Klor, zehirli, tahriş edici ve oksitleyici olduğundan kendi plakasını taşır. 4.3. Sıvılar Parlayıcı sıvılar (Flammable: alevlenen): Parlama noktası : 38°C (100 °F) derecenin altında olan sıvılardır. Kolay tutuşabilen sıvılar (Combustible): Parlama noktası : 38 °C (100 °F) derecenin üzerinde olan sıvılardır. 4.4. Katı Maddeler Alevlenen katı maddelerin diğer patlayıcılardan farkı, sürtünme sonucu tutuşması ve ısıyı çok uzun süre muhafaza etmesi ve sürekli içinden yanmasıdır. 4.5. Oksitleyiciler Sıvı oksijen, oksitleyici bir maddedir. Oksitleyiciler, hemen oksijenini verip tutuşmayı teşvik ederler. Organik Oksitleyiciler de hemen oksijenini verip tutuşmayı teşvik eder ve yanarlar! 4.6. Korozif(Tahriş Eden) Maddeler Canlı dokuyu tahrip eden ya da demiri aşındıran/paslandıran maddelerdir. Genellikle zehirli ve reaktiftir. 4.7. İnsan Sağlığına Zararlı Olan Kimyasal Maddeler Laboratuar çalışmalarında çoğu zaman insan sağlığına zararlı kimyasal maddelerle çalışılır. Çalışan kişinin sağlığı açısından bu maddelerin tanınması ile bu maddelerle temas halinde oluşabilecek zararlı etkilerin önceden bilinmesi ve olası kazaların önlenmesi mümkündür. Kaza anında neler yapılacağı mutlaka laboratuarlarda yazılı olarak bulundurulmalı, kazaya uğrayan kişi bir sağlık kuruluşuna götürülmelidir. Aşağıda belli başlı zararlı kimyasalların bir listesi verilmiştir. 4.7.1. Klorik asitler Bunlar kolaylıkla reaksiyona girerler. Bu asitler bir yere sıçradığı zaman gerekli önlemler alınmalıdır. Temizleme sırasında üç faktör önemlidir: 1. Molekülün su ile reaksiyonu, 2. Kimyasal maddenin ve parçalanma ürünlerinin korozif özelliği, 3. İnsanda yaptığı iritasyonlar. Onun için klorik asitleri temizlemede su kullanılmamalıdır (Ancak vücuda sıçraması halinde, bol su ile yıkanmalıdır). Reaksiyon sonunda ortaya çıkan ısı, klorlu maddeyi 19 buharlaştırır. Buharın kokusu irrite edicidir. Klorik asitler bir yere sıçradığı zaman önce üzerine kum, sodyum bikarbonat veya ikisinin karışımı dökülmelidir. Biraz bekleyip metal veya plastik bir kaşıkla kazınmalıdır. Kumun bırakacağı leke çok az ve açık renklidir. 4.7.2. Alkali metaller 1. Yanıcıdırlar, 2. Su ile reaksiyonları şiddetli patlamalar neden olabilir, 3. Nemli deri ile temasları çok tehlikelidir Alkali metaller ile vücudun temas eden yeri bol su ile yıkanmalıdır. Bunların su ile reaksiyonları sonucu hidrojen açığa çıkar. Eğer çalışılan laboratuarda ısı yüksek ise hidrojen patlar. Bu metallerin hava ile temasları derhal patlama yaptıklarından ya inert gaz veya karosen içinde saklanmalıdır. Kullanılan karosende su varsa yine tehlikelidir. Alkali metal yangınlarını söndürmek çok zordur. Yangınları söndürmek için toz grafit kullanılması önerilir. 4.7.3. Eterler 1. Deri ile temasları kurutucu etkiye sahiptir. Uzun süre temas sonucu dermatit oluşur. 2. Belli şartlarda yanıcıdırlar. Örneğin etil eterin 45°C' da yanmaya başladığı iyi bilinir. Yanmaya statik elektrik de sebep olabilir. Eter yangınlarını söndürmek için CO 2 kullanılır. Bir yere eter sıçradığı zaman yapılacak iş, eteri süngere emdirip çeker ocak altında buharlaştırmaktır. 4.7.4. Okzalatlar Bunlar dokular ve kan tarafından emildiklerinden kalsiyumu çöktürürler. Oluşan kalsiyum okzalat çözünmez. Okzalatların akut olarak solunması, iritasyon dolayısıyla insana zararlıdır, önlem alınmalıdır. Fakat okzalatların kronik olarak solunması halinde, böbrek tübüllerinde kalsiyum okzalat taşları oluşur. Deriden kronik absorbsiyon sonucu kanda yeteri kadar kalsiyum okzalat oluşturup kan dolaşımını etkilerler. Olay kangrenle sonuçlanabilir. 4.7.5. Sülfürik asit Hangi konsantrasyonda olursa olsun, gözlerle teması tehlikelidir. Derişik sülfürik asit gayet korozif olup, deride şiddetli yanıklar meydana getirir. Sulandırılırken, asit daima yavaş ve dikkatlice suya dökülür, asla tersi yapılmaz. 4.7.6. Nitrik asit Zararı ve tehlikesi konsantrasyonu arttıkça artar. Yüksek konsantrasyondaki nitrik asitle çeker ocakta çalışılmalıdır. Dumanlı ve derişik nitrik asit vücut ve özellikle gözler için tehlikelidir. Yüksek ısıda son derece zehirli nitrojen oksit buharları verir. 4.7.7. Glasial asetik asit Oldukça korozifdir. Yanıkları çabuk iyileşmez, mutlaka bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. 20 4.7.8. Hidrofluorik asit Son derece tehlikelidir. Vücudun neresine değerse değsin şiddetli yanıklar yapar ve çabuk iyi olmaz. Buharı da solunumda tehlikeli olup, fazlası ölüme neden olabilir. Bu bakımdan ancak iyi işleyen bir çeker ocak içinde kullanılır. 4.7.9. Pikrik asit Kuru olunca patlayıcı olduğundan daima, en az %10 sulu halde muhafaza edilir. 4.7.10. Civa Herhangi bir şekilde dökülürse derhal vakum kaynağından yararlanılarak temizlenmelidir. Köpük tip sentetik süngerler vasıtasıyla da toplanabilir. Eğer toplanamayacak kadar eser miktarda kalırsa üzerine kükürt serpilir ve bu sayede sülfür haline getirilerek zararsız kılınır. 21 22 4.8. Kimyasalların Risklerini Belirten Risk Kodları (R Kodları) ve Anlamları Kimyasal Maddeler, taşıdıkları özel risk faktörleri hakkında kullanıcıyı bilgilendirmek üzere, etiketlerinde "R" kodları olarak bilinen risk kodlarını taşırlar. Bu uluslar arası kodların amacı, başta can ve mal kaybı olmak üzere insan sağlığı ve çevreye yönelik olası tehlikelerin önlenmelerine veya minimize edilmelerine yardımcı olmaktır. “R” Risk Kodları: R1: Kuru halde iken patlayıcıdır. R2: Sürtünme, şiddetli çarpma, alev veya diğer tutuşturucu kaynaklarla, "patlama riski" vardır. R3: Sürtünme, şiddetli çarpma, alev veya diğer tutuşturucu kaynaklarla, "çok ciddi patlama riski" taşır. R4: Çok hassas patlayıcı metalik bileşikler oluşturur. R5: Isıtma ile "patlama riski" oluşabilir. R6: Havada veya havasız ortamda "patlama riski" taşır. R7: Yangına sebep olabilir. R8: Yanıcı maddelerle teması halinde, "yangına sebep olabilir." R9: Yanıcı maddelerle karıştırılması halinde, "patlama riski" taşır. R10: Alev alıcı (tutuşucu) madde, "alev alma riski" taşır. R11: "Yüksek alev alma riski" taşır. R12: "Çok yüksek alev alma riski" taşır. R13: Çok tutuşucu, alev alıcı sıvılaştırılmış gaz. R14: Su ile "şiddetli reaksiyon verme riski" taşır. R15: Su ile temas halinde, "çok yüksek alev alma riski taşıyan gaz çıkışı" olur. R16: Yükseltgenlerle karıştırılması halinde, "patlama riski" taşır. R17: Havada "kendiliğinden alev alma riski" taşır. R18: Kullanım esnasında "alev alıcı /patlayıcı buhar /hava karışımının oluşma riskini" taşır. R19: "Patlayıcı peroksitler oluşturabilme riski" taşır. R20: "Solunması" halinde "zararlı olma riski" taşır. R21: "Deri ile temas" halinde, "zararlı olma riski" taşır. R22: "Yutulması" halinde, "zararlı olma riski" taşır. R23: "Solunması" halinde, "zehirli olma riski" taşır. R24: "Deri ile temas" halinde, "zehirli olma riski" taşır. R25: "Yutulması" halinde, "zehirli olma riski" taşır. R26: "Solunması" halinde, "yüksek ölçüde zehirli olma riski" taşır. R27: "Deri ile temas" halinde, "yüksek ölçüde zehirli olma riski" taşır. R28: "Yutulması" halinde, "yüksek ölçüde zehirli olma riski" taşır. R29: "Suyla temas" halinde, "zehirli gazlar salma riski" taşır. R30: "Kullanım" esnasında, "yüksek alev alıcı olabilme riski" taşır. R31: "Asitle temas" halinde, "zehirli gaz salma riski" taşır. R31.1: "Bazla temas" halinde, "zehirli gaz salma riski" taşır. R32: "Asitle temas" halinde, "yüksek ölçüde zehirli gaz salma riski" taşır. R33: Kumulatif (canlıda birikim) etkisinin, "zararlı olması riskini" taşır. 23 R34: "Yanığa neden olma riski" taşır. R35: "Çok ciddi yanığa neden olma riski" taşır. R36: "Gözleri irite (tahriş) etme riski" taşır. R37: "Solunum sistemini irite (tahriş) etme riski" taşır R38: "Deriyi tahriş etme riski" taşır. R39: "Geri dönüşü olmayan çok ciddi zararlara neden olma riski" taşır. R40: "Geri dönüşü olmayan zararlara neden olması muhtemel" madde. R41: "Gözlerde ciddi tahribat yapma riski" taşır. R42: "Solunması" halinde "olumsuz şekilde duyarlılaşmaya neden olması muhtemel" madde. R43: "Deri ile temas" halinde, "aşırı duyarlılığa neden olması muhtemel" madde. R44: "Kapalı sistemlerde ısıtılması" halinde, "patlama riski" taşır. R45: "Kansere neden olabilme riski" taşır. R46: "Kalıtımsal, genetik tahribata neden olabilme riski" taşır. R47: "Erken doğum, düşük, sakat doğuma neden olabilme riski" taşır. R48: "Uzun süre" maruz kalındığında, "ciddi sağlık sorunlarına neden olma riski" taşır. R49: "Solunması" halinde, "kansere neden olabilme riski" taşır. R50: Sudaki canlılara "çok zehirli olma riski" taşır. R51: Sudaki canlılara zehirli olma riski taşır. R52: Sudaki canlılara "zararlı olma riski" taşır. R53: Akuatik çevrelerde (denizler, akarsular, göller vb.) "uzun vadede zararlı etkilere neden olabilme riski" taşır. R54: Flora'ya (doğal bitki topluluklarına) "zehirli olma riski" taşır. R55: Fauna'ya (doğal hayvan topluluklarına) "zehirli olma riski" taşır. R56: Toprak organizmalarına (canlılarına) "zehirli olma riski" taşır. R57: Arılara "zehirli olma riski" taşır. R58: Çevrede, "uzun vadede zararlı etkilere neden olabilme riski" taşır. R59: "Ozon tabakasına zarar verme riski" taşır. R60: "Doğurğanlığın engellenmesine neden olabilme riski" taşır. R61: Ana rahmindeki "cenine zarar verebilme riski" taşır. R62: "Doğurganlığı engellemesi muhtemel" madde. R63: "Ana karnındaki cenine zarar vermesi muhtemel" madde. R64: "Anne sütü emen bebeklere zarar verebilme riski" taşır. R65: Zararlı. Yutulması halinde akciğerde hasara neden olur. R66: Tekrarlanan maruz kalmalarda deride kuruluğa ve çatlaklara neden olabilir. R67: Buharları halsizliğe ve baş dönmesine neden olabilir. R68: Telafisi olmayan etkilere neden olabilir. 24 Çoklu Risk kodları; R14 /15 : Su ile kolay alevlenebilir gaz oluşumuna yol açan şiddetli reaksiyon verir. R15/29 : Su ile temas halinde, toksik ve alevlenebilir gaz çıkışı olur. R20/21 : Solunması ve deri ile temasta sağlığa zararlıdır. R20/22 : "Solunması ve yutulması" halinde "zararlı olma riski" taşır. R20/21/22 : "Solunması, deri ile temas ettirilmesi ve yutulması" halinde, "zararlı olma riski" taşır. R21/22 : "Yutulması ve deri ile temas" ettirilmesi halinde, "zararlı olma riski" taşır. R23/24 : "Solunması ve deri ile temas" ettirilmesi halinde, "zehirli olma riski" taşır. R23/25 : "Solunması ve yutulması" halinde, "zehirli olma riski" taşır. R23/24/25 : "Solunması, deri ile temas ettirilmesi ve yutulması" halinde, "zehirli olma riski" taşır. R24/25 : "Yutulması ve deri ile temas" ettirilmesi halinde, "zehirli olma riski" taşır. R26/27 : "Solunması ve deri ile temas" ettirilmesi halinde, "çok zehirli olma riski" taşır. R26/27/28 : "Solunması, deri ile temas ettirilmesi ve yutulması" halinde, "çok zehirli olma riski" taşır. R27/28 : "Yutulması ve deri ile temas" ettirilmesi halinde, "çok zehirli olma riski" taşır. R36/38 : "Gözleri ve deriyi tahriş etme riski" taşır. R36/37/38 : "Gözleri, deriyi ve solunum sistemini tahriş etme riski" taşır. R37/38 : "Solunum sistemini ve deriyi tahriş etme riski" taşır. R39/23 : "Solunması" halinde "geriye dönüşü olmayan çok ciddi hasar (zarar) verme ve zehirli olma riski" taşır. R39/24 : "Deri ile temas" ettirilmesi halinde, "geriye, dönüşü olmayan çok ciddi hasar (zarar) verme ve zehirli olma riski" taşır. R39/25 : Yutulması halinde geriye, dönüşü olmayan çok ciddi hasar (zarar) verme ve zehirli olma riski taşır. R39/23/24 : "Solunması ve deri ile temas" ettirilmesi halinde, "geriye, dönüşü olmayan çok ciddi hasar (zarar) verme ve zehirli olma riski" taşır. R39/24/25 : "Yutulması ve deri ile temas" ettirilmesi halinde, "geriye dönüşü olmayan çok ciddi hasar (zarar) verme ve zehirli olma riski" taşır. R39/23/25 : "Solunması ve yutulması" halinde, "geriye dönüşü olmayan çok ciddi hasar (zarar) verme ve zehirli olma riski" taşır. R39/23/24/25 : "Yutulması, solunması ve deri ile temas" ettirilmesi halinde, "geriye, dönüşü olmayan çok ciddi hasar (zarar) verme ve zehirli olma riski" taşır. R39/26 : "Solunması" halinde "geriye, dönüşü olmayan çok ciddi hasar (zarar) verme ve çok zehirli olma riski" taşır. R39/27 : "Deri ile temas" ettirilmesi halinde, "geriye dönüşü olmayan çok ciddi hasar (zarar) verme ve çok zehirli olma riski" taşır. R39/28 : "Yutulması" halinde, "geriye, dönüşü olmayan çok ciddi hasar (zarar) verme ve çok zehirli olma riski" taşır. R39/26/27 : "Solunması ve deri ile temas" ettirilmesi halinde, "geriye dönüşü olmayan çok ciddi hasar (zarar) verme ve çok zehirli olma riski" taşır. R39/26/28 : "Solunması ve yutulması" halinde, "geriye dönüşü olmayan çok ciddi hasar (zarar) verme ve çok zehirli olma riski" taşır. 25 R39/27/28 : "Yutulması ve deri ile temas" ettirilmesi halinde, "geriye dönüşü olmayan çok ciddi hasar (zarar) verme ve çok zehirli olma riski" taşır. R39/26/27/28 : "Solunması , yutulması ve deri ile temas" ettirilmesi halinde, "geriye dönüşü olmayan çok ciddi hasar (zarar) verme ve çok zehirli olma riski"taşır. R40/20 : "Solunması halinde "geriye dönüşü olmayacak türde zarar vermesi muhtemel" madde. R40/21 : "Deri ile temas" ettirilmesi halinde, "geriye dönüşü olmayacak türde zarar vermesi muhtemel" madde. R40/22 : "Yutulması" halinde "geriye dönüşü olmayacak türde zarar vermesi muhtemel" madde. R40/20/21 : "Solunması ve deri ile temas" ettirilmesi halinde, "geriye dönüşü olmayacak türde zarar vermesi muhtemel" madde. R40/20/21 : "Solunması ve yutulması" halinde, "geriye dönüşü olmayacak türde zarar vermesi muhtemel" madde. R40/20/22 : "Yutulması ve deri ile temas" ettirilmesi halinde, "geriye dönüşü olmayacak türde zarar vermesi muhtemel" madde. R40/20/21/22 : "Solunması, yutulması ve deri ile temas" ettirilmesi halinde, "geriye dönüşü olmayacak türde zarar vermesi muhtemel" madde. R42/43 : "Solunması ve deri ile temas" ettirilmesi sonunda "duyarlılaşmaya neden olması muhtemel" madde. R42/20 : "Soluma" yoluyla "uzun süre maruz kalındığında; sağlığa ciddi zarar verme riski" taşır. R48/21 : "Deri ile temas" yoluyla "uzun süre maruz kalındığında; sağlığa ciddi zarar verme riski" taşır. R48/22 : "Yutma" yoluyla "uzun süre maruz kalındığında; sağlığa ciddi zarar verme riski" taşır. R48/20/21 : "Soluma ve deri ile temas" yolu ile "uzun süre maruz kalındığında; sağlığa ciddi zarar verme riski" taşır. R48/20/22 : "Soluma ve yutma" yolu ile "uzun süre maruz kalındığında; sağlığa ciddi zarar verme riski" taşır. R48/21/22 : "Yutma ve deri ile temas" yolu ile "uzun süre maruz kalındığında; sağlığa ciddi zarar verme riski" taşır. R48/20/21/22 : "Soluma, yutma ve deri ile temas" yolu ile "uzun süre maruz kalındığında; sağlığa ciddi zarar verme riski" taşır. R48/23 : "Soluma" yolu ile "uzun süre maruz kalındığında; sağlığa ciddi zarar verme ve zehirli olma riski" taşır. R48/24 : "Deri ile temas" yolu ile "uzun süre maruz kalındığında; sağlığa ciddi zarar verme ve zehirli olma riski" taşır. R48/25 : "Yutma" yolu ile "uzun süre maruz kalındığında; sağlığa ciddi zarar verme ve zehirli olma riski" taşır. R48/23/24 : "Soluma ve deri ile temas" yolu ile "uzun süre maruz kalındığında; sağlığa ciddi zarar verme ve zehirli olma riski" taşır. R48/23/25 : "Soluma ve yutma" yolu ile "uzun süre maruz kalındığında; sağlığa ciddi zarar verme ve zehirli olma riski" taşır. 26 R48/24/25 : "Yutma ve deri ile temas" yolu ile "uzun süre maruz kalındığında; sağlığa ciddi zarar verme ve zehirli olma riski" taşır. R48/23/24/25 : "Soluma, yutma ve deri ile temas" yolu ile "uzun süre maruz kalındığında; sağlığa ciddi zarar verme ve zehirli olma riski" taşır. R50/53 : Muhtemelen "uzun vadede akuatik çevreye zararlı olma riski ve deniz canlılarına çok zararlı olma riski" taşır. R51/53 : Muhtemelen "uzun vadede akuatik çevreye zararlı olma riski ve deniz canlılarına zehirli olma riski" taşır. R52/53 : Muhtemelen "uzun vadede akuatik çevreye zararlı ve deniz canlılarına zararlı olma riski" taşır. R68/20 : Zararlı. Solunduğunda tedavisi olmayan etkilere neden olabilir. R68/20/21 : Zararlı. Solunduğunda ve cilt ile temasında tedavisi olmayan etkilere neden olabilir. R68/20/21/22 : Zararlı. Solunduğunda, cilt ile temasında ve yutulduğunda tedavisi olmayan etkilere neden olabilir. R68/20/22 : Zararlı. Solunduğunda ve yutulduğunda tedavisi olmayan etkilere neden olabilir. R68/21 : Zararlı. Cilt ile temasında tedavisi olmayan etkilere neden olabilir. R68/21/22 : Zararlı. Cilt ile temasında ve yutulduğunda tedavisi olmayan etkilere neden olabilir. R68/22 : Zararlı. Yutulduğunda tedavisi olmayan etkilere neden olabilir. 4.9. Kimyasalların Özel Risklerine Karşı Alınması Gereken Önlemleri Belirten Güvenlik Kodları (S Kodları) Kimyasal maddelere ait riskleri ortadan kaldırmak veya asgariye indirmek için, alınması gereken önlemler "S" kodları olarak bilinen uluslar arası güvenlik kodlarıdır. Güvenlik kodlarının anlamları S1 : "Kilit altında" muhafaza ediniz. S2 : "Çocukların ulaşamıyacağı yerde" muhafaza ediniz. S3 : "Serin yerde" muhafaza ediniz. S4 : Yaşam alanlarından uzak tutunuz. S5 : Kimyasalı, üretici firmanın önerdiği " ... sıvısı içinde" muhafaza ediniz. S5.1 : Su içinde muhafaza ediniz. S5.2 : Petrol içinde muhafaza ediniz. S5.3 : Parafin yağı içinde muhafaza ediniz. S6 : Kimyasalı, üretici firmanın önerdiği "...... inert gazı altında" muhafaza ediniz. S6.1 : Azot altında muhafaza ediniz. S6.2 : Argon altında muhafaza ediniz. S6.3 : Karbon dioksit altında muhafaza ediniz. S7 : Kimyasalı barındıran kabı, "sıkıca kapalı tutunuz." S8: Kimyasalı barındıran kabı, "kuru tutunuz." S9: Kimyasalı barındıran kabı, "iyi havalandırılmış bir yerde muhafaza ediniz." S12: Kimyasalı barındıran kabı, "sımsıkı kapalı (gaz sızdırmaz şekilde kapalı) tutmayınız." S13: "İnsan ve hayvanların besin maddelerinden uzakta" muhafaza ediniz. 27 S14: Kimyasalı, üretici firmanın önerdiği ve kimyasal ile uyumsuz olan ".............. maddesinden /maddelerinden uzak tutunuz. S14.1: İndirgenlerden, ağır metal bileşiklerinden asitlerden ve bazlardan uzak tutunuz. S14.2: Yükseltgenlerden, asidik bileşiklerden ve ağır metal bileşiklerinden uzak tutunuz. S14.3 : Demirden uzak tutunuz. S14.4 : Su ve bazlardan tutunuz. S14.5 : Asitlerden uzak tutunuz. S14.6 : Bazlardan uzak tutunuz. S14.7 : Metallerden uzak tutunuz. S14.8 : Yükseltgenlerde ve asidik bileşiklerden uzak tutunuz. S14.9 : Kolay alev alıcı organik maddelerden uzak tutunuz. S14.10 : Asitlerden, indirgenlerden ve alev alıcı maddelerden uzak tutunuz. S14.11 : Alev alıcı maddelerden uzak tutunuz. S15 : Isıdan uzak tutunuz (koruyunuz). S16 : Tutuşturucu kaynaklardan uzak tutunuz ve yakınında sigara içmeyiniz. S17 : Yanıcı maddelerden uzak tutunuz. S18 : Kimyasalı barındıran kabı açarken ve tutarken özen (dikkat) gösteriniz. S20 : Alev alıcı maddelerden uzak tutunuz. S21 : Kimyasal ile çalışırken, sigara içmeyiniz. S22 : Kimyasalın tozunu solumayınız. S23 :Kimyasalı, üretici firmanın önerdiği "gaz/buhar/duman/sprey vb. formlarında solumayınız." S23.1 : Gaz olarak solumayınız. S23.2 : Buhar olarak solumayınız. S23.3 : Sprey halinde solumayınız. S23.4 : Dumanlarını solumayınız. S23.5 : Buhar ve sprey halinde solumayınız. S24 : Kimyasalın "deri ile temasından" kaçınınız. S25 : Kimyasalın "göz ile temasından" kaçınınız. S26 : Kimyasalın "gözle teması" halinde, "gözü bol su ile defalarca yıkayınız." S27 : Kimyasalın bulaştığı tüm giysileri derhal çıkarınız. S28 : Kimyasalın "deri ile teması" halinde, "deriyi üretici firmanın önerdiği bol miktarda ................................ ile yıkayınız." S28.1 : Bol miktarda su ile yıkayınız. S28.2 : Bol miktarda su ve sabunla yıkayınız. S28.3 : Bol miktarda su, sabun ve mümkünse polietilen glikol 400 ile yıkayınız. S28.4 : Bol miktarda polietilen glikol 300 ve etanol (2:1) karışımı ile ve daha sonra su ve sabunla yıkayınız. S28.5 : Bol miktarda polietilen glikol 400 ile yıkayınız. S28.6 : Bol miktarda polietilen 400 ile yıkayıp ardından bol su ile durulayınız. S28.7 : Bol miktarda su ve asitli sabun ile yıkayınız. S29 : Lavobaya dökmeyiniz. S30 : Kimyasala asla su ilave etmeyiniz. S33 : Elektrostatik yüklemelere karşı önlem alınız. 28 S34 : Çarpma ve sürtünmeden kaçınınız. S35 : Kimyasal ve onu barındıran kap, en uygun şekilde imha edilmelidir. S35.1 : Kimyasal ve onu barındıran kap, imha edilmeden önce % 2'lik Na- OH ile muamele edilmelidir. S36 : Kimyasalla çalışırken uygun niteliklerde "koruyucu giysiler" giyiniz. S37 : Kimyasalla çalışırken, uygun niteliklerde "koruyucu eldiven" kullanınız. S38 : Havalandırmanın yetersiz olması durumunda, "maske" kullanınız. S39 : Kimyasalla çalışırken "koruyucu gözlük/yüz maskesi" kullanınız. S40 : Kimyasalla bulaşan zemini ve malzemeleri temizlemek için üretici firmanın önerdiği. ".........................." kullanınız. S40.1 : Bol miktarda su kullanınız. S41 : Yangın ve/veya patlama durumunda dumanlarını solumayınız. S42 : Kimyasalın "buharlaştırılması veya püskürtülmesi halinde, üretici firmanın önerdiği türden maske kullanınız. S43 : Yangın anında üretici firmanın önerdiği yangın söndürücüsünü kulanınız. (Suyun yangın riskini arttırması halinde "asla su kullanmayınız" ifadesinin varlığı kontrol edilmelidir). S43.1 : Yangın anında, "su" kullanınız. S43.2 : Yangın anında, "su veya toz söndürücü" kullanınız. S43.3 : Yangın anında, "toz söndürücü kullanınız." (Asla su kullanmayınız). S43.4 : Yangın anında, "CO2 kullanınız. " (Asla su kullanmayınız). S43.6 : Yangın anında, "kum kullanınız." (Asla su kullanmayınız). S43.7 : Yangın anında, "metal yangın tozu kullanınız." (asla su kullanmayınız). S43.8 : Yangın anında, "kum, CO2 ve toz söndürücü kullanınız." (Asla su kullanmayınız). S45 : Kendizini iyi hissetmediğinizde veya kaza durumunda, "derhal doktora başvurunuz." (mümkünse, kimyasalın etiketini de doktora gösteriniz). S46 : Kimyasalın yutulması halinde derhal doktora başvurunuz. (Doktora kimyasalın kabunu veya etiketini gösteriniz). S47 : Kimyasalı, üretici firmanın önerdiği .".............................°C sıcaklığın altında" tutunuz. S47.1 : 20 °C yi aşmayan sıcaklıkta muhafaza ediniz. S48 : Kimyasalı üretici firmanın önerdiği ."........................... maddesi ile ıslak" tutunuz. S48.1 : Su ile ıslak tutunuz. S49 : Kimyasalı "orjinal kabında" muhafaza ediniz. S50 : Kimyasalı üretici firmanın önerdiği "............................... maddesi ile karıştırmayınız." S50.1 : Asitlerle karıştırmayınız. S50.2 : Bazlarla karıştırmayınız. S50.3 : Kuvvetli asitlerle, kuvvetli bazlarla veya demir olmayan metallerle ve tuzları ile karıştırmayınız. S51 : Kimyasalı sadece "iyi havalandırılmış yerlerde" kullanınız. S52 : İç mekanlardaki geniş yüzeylerin kullanımı için uygun değildir. S53 : Kimyasala "maruz kalmaktan" kaçınınız. S56 : Kimyasalın ve kabının imha edilmesini, "tehlikeli maddelere özel bir imha bölgesinde gerçekleştiriniz." S57 : Kimyasalın çevreye bulaşmaması için, uygun bir kap kullanınız. 29 S59 : Kimyasalın temizlenerek yeniden kullanını için üretici firmadan bilgi alınız. S60 : Kimyasal ve kabı tehlikeli atık madde olarak imha edilmelidir. S61 : Çevreye sızmasından bulaşmasından kaçınmak için, "özel güvenlik önlemlerinden yararlanınız." S62 : Kimyasalın yutulması halinde, hastayı kusturma yoluna gitmeyiniz. Derhal kimyasalın kabını veya etiketini yanınıza alarak, doktora başvurunuz. S63 : Kazara solunması halinde: Kazazedeyi temiz havaya çıkarın ve dinlenmesini sağlayın. S64 : Yutulması halinde, ağzı su ile yıkayın (kişinin bilinci yerinde ise) 4.10. Bazı Kimyasalların Etiketlerinde Yukarıda Belirtilen Güvenlik Kodlarından Birkaçının Bulunması Gereklidir. Bu Tür Kimyasallar İçin, Birleşik Güvenlik Kodlarından Yararlanılır. S 1/2 : Kilit altında ve çocukların ulaşamayacağı yerde muhafaza ediniz. S 3/7 : Ağzı sıkıca kapalı ve serin yerde ve muhafaza ediniz. S 3/9 : "Serin ve iyi havalandırılan bir yerde" muhafaza ediniz. S 3/9/14 : "Serin, iyi havalandırılan yerlerde ve ............................ uzakta" muhafaza ediniz. S 3/9/14.1 : "Serin, iyi havalandırılan yerlerde ve indirgenlerden, ağır metal bileşiklerinden, asitlerden ve bazlardan" uzakta muhafaza ediniz. S 3/9/14.2 : "Serin, iyi havalandırılan yerlerde ve yükseltgenlerde ağır metal bileşiklerinden ve asidik maddelerden uzakta" muhafaza ediniz. S 3/9/14.3 : "Serin, iyi havalandırılan yerlerde ve demirden uzakta" muhafaza ediniz. S 3/9/14.4 : "Serin, iyi havalandırılan yerlerde ve su ile bazik maddelerden uzakta" muhafaza ediniz. S 3/9/14.5 : "Serin, iyi havalandırılmış yerlerde ve asitlerden uzakta" muhafaza ediniz. S 3/9/14.6 : "Serin, iyi havalandırılmış yerlerde ve bazlardan uzakta" muhafaza ediniz. S 3/9/14.7 : "Serin, iyi havalandırılmış yerlerde ve metallerden uzakta" muhafaza ediniz. S 3/9/14.8 : "Serin, iyi havalandırılmış yerlerde ve asidik bileşiklerle yükseltgenlerden uzakta" muhafaza ediniz. S 3/9/14/49 : "Serin, iyi havalandırılmış yerlerde, üretici firmanın önerdiği ...........maddesinden uzakta ve orjinal kabında" muhafaza ediniz. (....................maddeleri için S 14.1'den S 14.8 kadar olan seçenekler geçerlidir). S 3/9/49 : "Serin, iyi havalandırılmış yerlerde ve orjinal kutusunda" muhafaza ediniz. S 3/14 : "Serin ve üretici firmanın önerdiği ....................... maddesinden uzakta" muhafaza ediniz (.................. maddeleri için S 14.14den S 8'e kadar olan seçenekler geçerlidir). S 7/8 : Kimyasalı barındıran kabın "kuru ve ağzının sıkıca kapalı" olmasına dikkat ediniz. S 7/9 : Kimyasalı, barındıran kabın "ağzını sıkıca kapatarak, iyi havalandırılmış bir yerde" muhafaza ediniz. S 7/47 : Kimyasal, üretici firmanın önerdiği ".........................°C sıcaklığın altında ve ağzı sıkıca kapalı bir kapta" muhafaza ediniz. S 20/21 : "Kimyasalla çalışırken, kesinlikle "hiçbir şey yiyip içmeyiniz ve sigara içmeyiniz." S 24/25 : Kimyasalın "göz ve deri ile temasından" kaçınınız. 30 S 29/56 : Lavobaya dökmeyiniz. Kimyasalın ve kabının imha edilmesini, "tehlikeli kimyasallara özel bir imha bölgesinde" gerçekleştiriniz. S 36/37 : Kimyasalla çalışırken uygun nitelikte "koruyucu gözlük ve koruyucu giysiler" kullanınız. S 36/39 : Kimyasalla çalışırken, uygun nitelikte "koruyucu gözlük/yüz maskesi ve koruyucu giysiler" kullanınız. S 37/39 : Kimyasalla çalışırken, uygun nitelikte "koruyucu gözlük/yüz maskesi ve koruyucu eldiven" kullanınız. S 47/49 : Kimyasalı orjinal kutusunda ve üretici firmanın önerdiği ".....................°C sıcaklığın altında" muhafaza ediniz. S 36/37/39 : Kimyasalla çalışırken, uygun nitelikli "eldiven, koruyucu gözlük/ yüz maskesi ve koruyucu giysiler" kullanınız. S 36/39 : Çalışırken uygun koruyucu giysi, koruyucu gözlük ve maske kullanın. S 37/39 : Çalışırken uygun koruyucu eldiven, koruyucu gözlük ve maske kullanın. S 47/49 : Sadece orijinal kabında ve ….. °C yi geçmeyen sıcaklıkta saklayın. 31 5. LABORATUAR GÜVENLİĞİ VE İLK YARDIM Kimya laboratuarları yanıcı, patlayıcı ve toksik kimyasal maddeler bulundurulduğu için potansiyel tehlikeli bölgelerdir. Çok dikkatli çalışıldığında dahi istenmeyen kazalarla karşılaşılabilir. Kendimizin ve diğer çalışanların güvenliği açısından laboratuardaki kurallara dikkatle uyulmalı, yapılacak deneysel çalışma, kullanılan madde ve malzemeler önceden bilinerek deneylere başlanmalıdır. Laboratuarda kullandığımız kimyasal maddeler göz önüne alınarak, en çok karşılaşılan tehlikeler ve almamız gereken önlemleri aşağıdaki gibi sınıflayabiliriz. 5.1. Yangın Tehlikesi ve Önlemler Yüksek oranda halojen atomu içeren solvanlar hariç laboratuarda kullanılan sıvılar yanıcı özelliktedir. Bu nedenle çıplak alevin yanında organik solvanlar (özellikle eter, petrol eteri ve karbondisülfıt) ile çalışılmamalıdır. Sıvıların buharları havada kolayca dağıldığından açılan bir şişedeki sıvının buharları uzakta da olsa çıplak bir aleve ulaşabilir ve bu yol ile de alev ana şişeye kadar ulaşıp patlamaya neden olabilir. Sıkça yapılan yanlışlardan biri de kapağı sıkışmış şişelerin ağzının çıplak ateşe tutularak ısıtılıp açılmaya çalışılmasıdır. Şişe içindeki sıvı genleşerek patlayabilir ve çıplak ateş nedeniyle yangına neden olabilir. Doğru yöntem, bu tür kapak sıkışması veya cam malzemelerin birbirine yapışması halinde sıcak su banyosu kullanılmasıdır. Sıvıların uçurulması işlemleri ortama buharları yayılacağından dolayı direk çıplak ateş üzerinde değil su banyolarının üzerinde yapılmalıdır. Atık solvanlar laboratuarda temin edilen atık solvan şişelerinde depolanmalıdır. Lavoboya dökülen birden fazla sıvı atık reaksiyona neden olabilir. Toksik buharlar patlama oluşturabilir. Yangın çıktığında ilk yapılacak iş gaz musluklarının kapatılması ve çevrede bulunan yanıcı maddelerin uzaklaştırılmasıdır. Küçük bir yangında (beher veya erlen de oluşmuş) ateş üzeri nemli bir bezle söndürülebilir. Daha büyük yangınlarda kum veya yangın söndürme aletlerine başvurulmalıdır. Yağlı maddeler ile oluşmuş bir yangında su kesinlikle kullanılmamalıdır. Çıkan yangın yukarıdaki şekilde söndürülemezse laboratuardaki yangın söndürme aleti kullanılır. 5.1.1. Yakıcı Kimyasallar ve Önlemler Yakıcı maddelerin başında konsantre asit ve alkali solüsyonları gelmektedir. Bu maddeler ile çalışılırken gözlerin mutlaka laboratuar gözlüğüyle korunması gerekmektedir. Üzerimize dökülen asit yada alkali çözeltisi bolca su ile yıkanarak uzaklaştırılmalıdır. 32 Yere dökülen asit katı NaHCO3 ile, alkali ise dilüe asetik asit ile nötralize edilmeli ve sonra bol su ile yıkanmalıdır. 5.1.2. Toksik Kimyasallar Toksik kimyasal maddeler kan dolaşımımıza üç yoldan girebilirler: 1. Ağızdan kaza ile yutulma sonucu, 2. Tozların yada kimyasal maddenin buharlarının ciğerlerden inhale edilmesi ile, 3. Deri ile temas sonucu ciltten absorbsiyon ile. Toksik maddelere maruz kalmamak için aşağıda belirtilen kurallara uyulması gerekmektedir. a. Laboratuara yiyecek ve içecek getirilmesi ve bunların tüketilmesi kesinlikle yasaktır. b. Kimyasal maddeler pipetle çekilirken puar kullanılmalı, kesinlikle ağızla çekilmemelidir. c. Toksik ve yanıcı kimyasal madde şişelerinin kapakları her zaman kapalı tutulmalıdır. d. Toz maddeler gözle görülemeyen küçük partiküller taşıyabilir, bunlarla dikkatle çalışılmalı ve inhale edilmemelidirler. e. Çok yakıcı olduğu bilinen maddeler ile çalışırken eldiven kullanılmalıdır. Solvanların bazıları lastik eldiveni çözebilir buna dikkat edilmelidir. f. Cilde dökülen solvanlar yakıcı olmasalar bile ciltten absorbe olabilecekleri için hemen bol su ile yıkanmalıdırlar. g. Laboratuar çalışması sırasında cok değişik maddeler ile çalışacağımız için eller ile gözler ovuşturularak ya da ağıza sürülerek kontamine edilmemelidir. h. Laboratuar çalışmasına başlamadan önce kullanılacak maddelerin olası zararları ve toksisiteleri çalışmayı yaptıran asistandan öğrenilmeli ve buna göre dikkat edilmelidir. i. Çanta ve palto gibi eşyalar deney yapılan bankolardan uzak bir yere konmalı ve çalışmaları engellememelidir. j. Dökülen maddeler ve kırılan malzemeler laboratuardaki sorumlu asistana derhal bildirilerek gerekli önlemlerin alınması sağlanmalıdır. k. Birbirine sıkışmış iki cam malzeme zorlayarak açılmaya çalışılmamalıdır. Çok kolay kınlabileceği için yaralanmalara neden olabilir. Bu çeşit cam malzemeler katı vazelin ile yağlanarak kullanılmalı sıkışan malzemeler için teknisyenlerden yardım alınmalıdır. 33 5.1.3. Solvanlar En çok kullanılan solvanların bilinmesi gereken genel özellikleri aşağıda verilen tablodaki gibidir. YANICI Aseton-Benzen-Bütan-1-ol-Etilasetat-Etanol-Metanol-Petrol eteri-Toluen-Propan-1-ol ÇOK YANICI Petrol eteri 30/40-Petrol eteri 10/60-Petrol eteri 60/80-Eter-Aseton-Karbondisiilfid TOKSİK Benzen-Karbon tetraklorür-Kloroform-Metanol-Diklorometan YAKICI Asitler-Alkaliler PATLAYICI Eter-Sodyum-Asetilen gazı 5.1.4. Yanıcı Maddeler Organik kimya laboratuarında da en sık karşılaşılan kaza yangındır. Bunun nedeni çok kullanılan bazı çözücülerin kolay alev alıcı olmalarıdır. Dietileter (eter), aseton, benzen, etanol hiçbir zaman bek alevinin yanına açık olarak yaklaştırılmamalıdır. Bu kimyasal maddelerin uçurulması işlemleri ortama buharları yayılacağından dolayı direk olarak çıplak ateş üzerinde değil su banyolarının üzerinde yapılmalıdır. 5.1.5. Patlayıcı Maddeler En sık rastlanılan patlamalar eter ile yapılan çalışmalar sırasında olabilir. Bu özellikle eterin distillenmesi sırasında olabilir. Nedeni eter içinde bulunan peroksitlerdir. Böyle bir patlamayı engellemek için eter kabında tamamen bitinceye kadar distillenmemeli bir miktar balonda bırakılmalıdır. Diğer önemli patlama metalik sodyumun su ile reaksiyona girmesi halinde olabilir. Sodyum hiç bir şekilde su ile temas ettirilmemeli, sodyum parçaları ve artıkları kesinlikle çöp kutusu veya lavabolara atılmamalıdır. Bu tip atıklar bir parça alkolle çözülerek yok edilebilir. 5.2. Laboratuar Kazaları ve İlk Yardım 5.2.1. İlk Yardım Dolabında Bulunması Gereken Malzemeler Temiz sargı bezi, yara bantları, steril gazlı bezler, yapıştırıcı plasterler ve kan durdurma lastiği, maşa, cımbız, iğne, makas, toz borik asit, NaHCO 3 , tannik asit, aktif kömür, dezenfekte edici kremler ve yanık kremleri. Ayrıca, % 1 asetik asit, % 1 borik asid, % 1 34 NaHCO 3 , gliserin, seyreltik amonyak, etil alkol, sitrik asit ilk yardım amacıyla kullanılmak üzere hazır bulundurulabilir. 5.2.2. Gözlerin Korunması Dış etkenlere maruziyet halinde en kolay etkilenebilen ve kalıcı hasarlar oluştuğunda tedavisi çok güç olan organımız gözlerimizdir. Çalışmalarımızda gözlerimizi dış etkenlerden korumak ilk amacımızdır. Laboratuar gözlükleri labaratuvara girildiği andan itibaren takılmaya başlanmalı ve çalışma süresince hiç çıkarılmamalıdır. Asit ile yaralanma: Eğer asit dilüe ise hemen % 1 NaHCO3 çözeltisi ile yıkanır. Asit konsantre ise önce bol su sonra NaHCO3 çözeltisi ile yıkanır. Alkali ile yaralanma: Asitteki işlemler uygulanır. Ancak NaHCO3 yerine % 1 borik asit kullanılır. 5.2.3. Yanıklar Asit Yanıkları: Değdiği yer önce bol su sonra doymuş NaHCO3 ve en son su ile yıkanmalıdır. Alkali Yanıkları: Önce su ile yıkanır daha sonra % 1 asetik asit çözeltisi ile yıkama yapılır. Brom yanığı: Önce petrol eteri ile yıkanır ve gliserin ile ovulur. Fazla gliserin silinerek yanık merhemi sürülür. Sodyum Yanığı: Önce sodyum ciltten cımbız ile temizlenir. Sonra su, ardından da % 1 asetik asit çözeltisi ile yıkanır ve yanık merhemi sürülür. Fosfor Yanığı: Önce soğuk su, sonra % 1 AgNO3 ile yıkanır. Organik Madde Yanığı: Önce alkolle, sonra ılık suyla yıkanır. 5.2.4. Kesikler Eğer kesik küçük ise birkaç dakika kanatılır ve içinde cam kalmadığından emin olunur. Sonra alkol gibi bir dezenfektan uygulanır. Eğer kesik ciddi ise hekime müracaat edilir ancak ilk yardım olarak önce bir dezenfektan ile yıkanır, sonra kesilen yerin hemen üstünden basınç uygulayarak kanamanın durması sağlanır. Ancak bu işlem 5 dakikadan fazla olmamalıdır. Paslı laboratuar malzemesi ile oluşan kesiklerde kesik bölge serum fizyolojik ile (yoksa su ile) iyice temizlenmeli ve hekime baş vurularak tetanoz aşısının gerekliliği sorulmalıdır. 5.2.5. Zehirlenmeler Katı veya sıvı kimyasal maddeler ağıza alınmış ve henüz yutulmamışsa hemen tükürülerek bol su ile defalarca çalkalanarak yıkanır. Zehirli bir madde yutulmuş ise en yakın hekime ulaşılmalı, zehir biliniyorsa antidotu verilerek ilk yardım yapılmalıdır. 35 Asitler: Asit yutulduğunda yemek borusunun daha fazla tahriş olmasını önlemek için kusturucu verilerek yada verilmeden kusturma yapılmaz. Kireç suyu yada karbonat bol su ile içirilir. Bir süre sonra da süt verilebilir. Alkaliler: Alkali yutan kişiye bol su içirilerek yutulan baz seyreltilmeye çalışılır. Daha sonra sirke, limon veya portakal suyu (bunlar bulunamazsa laktik asit veya sitrik asit çözeltileri) verilerek baz nötralleştirilmiş olur. Ağır metaller: Süt veya yumurta akı verilerek ilk yardım yapılmış olur. Arsenik ve civa bileşikleri: Hemen kusturucu verilerek mideden atılım sağlanır. Daha sonra bir miktar süt içirilir. Siyanür: Derhal doktora başvurulur. Bu süre zarfında ağızdan alınmış ise %1 lik Na2S2O3 veya NaHCO3 ile bazikleştirilmiş %0.025 lik KMnO4 verilebilir. Solunum yoluyla alınmışsa doktora ulaşılana kadar çok fazla faydası olmamakla birlikte temiz havaya çıkarılır ve varsa oksijen verilir. Alkoller: Önce kusturucu verilerek emilmeyen miktarın mideden atılımı sağlanır. Daha sonra her 15 dakikada bir kahve içirilir. Alman miktar fazlaysa ve solunum güçleşmişse yapay solunum yapılır, varsa oksijen verilerek en yakın tıbbi kuruluşa götürülür. Zehirlenmelerde ilk olarak dikkat edilmesi gerekenler: *Katı veya sıvı zehirler ağızda ve yutulmamışsa tükürülüp bol su ile yıkanır. *Eğer yutulmuşsa hemen bir hekime başvurulmalıdır. Bu arada zehir biliniyorsa antidotu verilir. *Solunum güçleşmişse yapay solunum yaptırılır ve varsa oksijen verilir. Derhal en yakm tıp birimine başvurulur. 5.2.6. Elektrik Şoku Hasta elektrikle yüklü olduğundan yaklaşmadan önce ana kaynaktan akım kesilmeli veya fiş prizden çıkarılmalıdır. Bu yapılamıyorsa lastik çizme ya da eldivenle ya da kuru bir önlük üzerine basarak hastaya yaklaşılmalıdır. Elektrik cereyanı ile temas kesildikten sonra temiz havada suni teneffüs yaptırılmalı ve en yakın hastaneye götürülmelidir. 5.3. Zararlı Kimyasal Maddenin Kişiden ve Ortamdan Temizlenmesi (Dekontaminasyon) 5.3.1 Dekontaminasyonun Amacı • Kazazedenin maruz kaldığı tehlikeli maddenin etkisini azaltmak • İkinci bir bulaşma tehlikesini bertaraf etmektir, 36 5.3.2. Dekontaminasyonun Çeşitleri • Fiziksel dekontaminasyon • Kimyasal dekontaminasyon 5.3.3. Dekontaminasyon Yöntemleri a) Sulandırma (dilüsyon, yoğunluğunu azaltma) b) Emilim yolu (Absorbsiyon) c) Etkisizleştirme (Nötralizasyon) d) Ayırma (Izolasyon) a) Sulandırma (Yıkama) • Kişi bol miktardaki su ile yıkanır, böylece maddenin yoğunluğu azaltılarak vereceği zarar önlenir, • Kişinin vücudu iki kere bol akan su ile iyice yıkanmalıdır (saçlar, kıvrımlar, koltuk altları, kasıklar gibi içte kalan bölgeler atlanmadan), • Sabun ve süngerle ovarak yıkamak işinizi daha kolaylaştırır, • Kişiyi yıkama sonrası hemen çarşaf ve battaniyelerle sarmalayın (özellikle soğuk havalarda daha özenle), • Bazı kimyasal maddelerde SU KULLANILMAZ, o nedenle yıkama öncesi maddenin özelliğini öğrenin b) Etkisizleştirme • Kimyasal yöntemdir • Tehlikeli maddenin başka madde ile reaksiyonu sonucu etkisini yitirmesi olayıdır • Acil Bakımda nadiren kullanılır, (Nedeni; Alanda uygun nötralizan maddeyi bulmak Zordur, Doğru miktarı ayarlamak zordur, Reaksiyon sonucu genellikle ısı açığa çıkar) c) İzolasyon • Etkilenen kişi ve malzemeleri tehlikeli maddeden uzaklaştırma anlamındadır, • Kişinin madde bulaşmış giysilerini ve takılarını çıkarmak da izolasyona girer. d) Acil Bakım • Acil bakım, hastanın ya da kazazedenin birinci ve ikinci değerlendirme sonuçlarına göre belirlenerek uygulanır. • Tehlikeli madde olgularında tek fark, kullanacağınız malzemenin mümkünse tek kullanımlık olmasına özen göstermenizdir. • Kullanılan her malzemeyi ve hastadan çıkan giysileri özel kirli torbasına koyarak üzerine tehlikeli maddeyi yazın ki sizden sonrakilerin de haberi olsun normal çöpe gitmesin. • Tek kullanımlık olmayan malzemelerin nasıl temizlenmesi gerektiğini uzmanına danışarak temizleyebilirsiniz. Eğer hastanede değiştiriyorsanız mutlaka paketleyip üzerine yazın. 5.3.4. Sağlık Kuruluşuna Nakil • Olay yerindeki temizlik işlemine rağmen hasta kısmen dekontaminedir o nedenle ambulansınızda önlemler alın: • Gerekmeyeceğini düşündüğünüz tüm malzemeleri kapalı bölümlere yerleştirin 37 • Ambulansın içini ve sedyeyi plastik örtü ile kaplayın • Mümkün olduğunca sınırlı sayıda ambulans kullanın Dekontaminasyon işlemlerinin yapılamadığı durumlarda hasta taşımanız gerekebilir, bu durumda götüreceğiniz hastanenin olanaklarını göz önünde bulundurun ve bir şeyi unutmayın. Kaynaklar: • Denel Organik Kimya, Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi, Gazi Kitapevi 4. Baskı (2007) • Ankara Ünivesitesi Eczacılık Fakültesi, Farmasötik Kimya Pratikleri 1-2 Ders Kitabı, Ankara Üniversitesi Basımevi (2004). • Cole-Parmer 2009-2010 Laboratory Equipment Catalog