Jeoformoloji Teraslar ( tektonik ve flüviyal ), Terasların Jeolojik Önemi 1 HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ JEOLOJİ MÜHENDİSLİĞİ DERS: JEOMORFOLOJİ ÖDEV KONUSU: TERASLAR (TEKTONİK VE FLÜVİYAL), TERASLARIN JEOLOJİK ÖNEMİ HAZIRLAYANLAR: * Caner İSKENDERLER No: 20824781 * Can GÜVEN No: 20924871 * Emre Cem EMİROĞLU No: 20924789 2 İÇİNDEKİLER: 1) FLUVİYAL TERASLAR …………………………………………………….3 1.1) Fluviyal Terasların Oluşumu …………………………………………4 1.1.1) Erozyon Kaynaklı………………………………………………...4 1.1.2) Depolanma Kaynaklı ……………………………………………5 1.2) Fluviyal Teras Tipleri ………………………………………………….5 2) TEKTONİK TERASLAR…………………………………………………….9 3) TERASLARIN JEOLOJİK ÖNEMİ…………………………………………10 4) SORULAR……………………………………………………………………11 5) KAYNAKLAR………………………………………………………………...12 ÖZET Bu konuya hazırlanırken terasların oluşumu ve tipleri ayrıca jeolojik önemi araştırılmak istenmektedir. Bu çalışmada fluviyal ve tektonik terasların oluşumları ve çeşitleri hakkında bilgi verilmiştir. Jeolojik önemleri araştırılmıştır. Bu çalışma sonucunda terasların fluviyal ve tektonik kökenli olduğu, paleocoğrafya hakkında bilgi verdiği, iklime ve bitki örtüsüne bağlı olarak değişik yapılar gösterdiği öğrenilmiştir. 3 TERASLAR 1) FLUVİYAL TERASLAR Fluviyal teraslar: uzatılmış teraslar tüm dünyada havzaların kanadı ve akarsu vadileridir. Teraslar nispeten arazi seviyesinde bir şerit oluştururlar, birbirine komşu olan iki havza birbirinden ayrılmıştır, bunlara basamak denir. Diğer fluviyal teraslar veya yükseltiler birbirlerinden “Risers (basamaklı platform)” denilen şeritle ayrılır. Bu teraslar akarsu kanalına paralel uzanıyor. Bu şekilde olmalarından dolayı son derece değişken kalınlığa sahip fluviyal sedimanların altında bulunur Teraslar bölgesel yükselme ile veya akarsuyun debisinin artması ile olusurlar.Düz, basamak sekilli olan bu yüzeyler eski taskın ovalarından kalan kısımlardır. Teraslar, bir akarsuya baglı olarak gelismis eski bir taskın ovasının yükselmesi ile olusabilir. Bu yükselme ile akarsu kanalını daha derin kazmak zorunda kalır. Bu durumda eski taskın ovası erozyonla asınır ve akarsu ile tasınır. Akarsu daha fazla kazdıgı kanalının etrafına yeni taskın ovası oluşturur Böylece erozyonla küçülen eski taskın ovasından geriye teraslar kalır. Şekil 1: Flüviyal Teras 4 Uzun süreçli alçalım süreçlerine işaret eder: 1. Tektonik yükselim 2. Kaide seviyesinin düşmesi Şekil 2 1.1) Fluviyal Terasların Oluşumu: 1.1.1) Erozyon ile - Yanal erozyon ve depolanma ile basama oluşumu - Nokta barların alüvyon örtü tutması; değişken kalınlıklar Şekil 3: Erozyona bağlı flüvyal teras oluşumu 5 1.1.2) Depolanma ile - Vadi dolgusunun aşınmayan yüzeylerinin meydana getirdiği basamaklar - Değişik kalınlıklarda örtü alüvyon birikimi Şekil 4: Depolanmaya bağlı flüviyal teras oluşumu 1.2) Fluviyal Teras Tiplerı: Akarsu teraslar iki temel tipi vardır, dolgu terasları ve Strath teraslar.Dolgu teraslar bazen iç içe dolgu teraslar ve kesme teraslar olarak ikiye ayrılır. Dolgu ve Strath teraslar da zaman zaman dönemli ve dönemsiz teraslar olarak açıklanabilir. Resim 1: Dolgu Teras Kanab Creek, alüvyal dolgu 18.288 metre kalınlığında aşınmış, Kena, Utah (USGS) ? Dolgu Terasları: Dolgu terasları alüvyonla dolmuş vadi tabanının sonucudur. Bir akarsu yatağı, vadi de dahil olmak üzere pek çok farklı nedenden dolayı alüvyon ile dolabilir; yatak yükü nedeniyle buzullaşma veya malzeme ile doldurulması gereken bir dere ya da ırmak ya da derine aşındıran vadi, akarsuyun akış gücüne bağlı olarak dolabilir. Dere ya da nehir bir dengeye ulaşana kadar depolamaya devam edecek ve yeteri kadar malzeme 6 depolandığında malzeme taşıması gerçekleşebilir. Eğer koşullar değişmezse denge uzun süre korunabilir ama eğer koşullar değişirse denge çok çabuk bozulabilir. Dolgu terasları koşullar tekrar değiştiğinde oluşabilir ya da nehir veya derenin vadide depolanmış olan malzemeyi kazımasıyla oluşur.Bu bir kez oluştuğunda, vadi kenarlarında alüvyon formu tamamen oluşan banklar oluşucak. En üstteki banklar dolgu terasları.Nehir, alüvyon dolgu terasları solda aşağıya doğru kesmeye devam eder(bazen 100 metre ve daha fazla). Eğer altında birden fazla kesme teras adlı teraslar varsa dolgu terasları, depolama olayı sonucunda oluşan en yüksek terastır. Şekil 5: Aggradational (dolgu) ve degradational (kesim ve Strath) teraslar karmaşık bir dizi gösteren varsayımsal vadi kesiti. Not ct = kesme teras, ft = dolgu teras, ft (b) = dolgu teras, fp = aktif taşkın ve st = Strath teras. ? Kesme Teraslar: Kesme terasları, aynı zamanda "cut-in-fill" terasları olarak adlandırılan, yukarıda bahsedilen dolgu teraslara benzer, ancak aşınım kökenlidir. Vadi duvarı boyunca alüvyal çökeller dolgu teraslarını aşındırır. Kesme terasları, dolgu teraslarının alttaki formudur. Bir nehir veya dere malzemeyi aşındırmaya devam ettiği sürece çoklu teras seviyeleri oluşacaktır. Genellikle en üstte dolgu teraslar bulunur, ondan daha aşağı seviyede kesme teraslar oluşur. ? İç içe dolgu teraslar: İç içe dolgu teraslar, vadinin alüvyonla dolması sonucu oluşurlar, vadideki alüvyonlar kazınır ve tekrar o bölgeye malzeme depolanır ama bu yeni malzemenin seviyesi ilk seviyeden düşüktür. Bu teraslar ikinci dolgu sonucunda iç içe geçmiş olarak bulunurlar çünkü orijinal alüvyallerle iç içe geçmiş ve yeni bir teras oluşmuştur. Bu teraslar çökelme kökenlidir ve alüvyon özellikleri ani olarak değişebilir, örneğin ince malzeme olarak ani bir değişiklik tespit edilmesi mümkün olabilir. ? Strath teraslar: Strath teraslar bir dere ya da ırmağın ana kayacı derine aşındırmasıyla oluşur. Derine aşındırma devam ettikçe zamanla vadi genişliği artabilir. Bu akarsu sisteminin dengeye ulaşma sonucu oluşabilir; yavaşlatılmış veya duraklamış yükselme, iklim değişikliği, ya da ana kaya türü bir değişiklikler örnek verilebilir. Derine aşındırma, vadinin basık tabanında, ana kayacın olduğu yerde(ince bir alüvyon katmanı olabilir) devam eder ve akarsu ya da nehir kanalının sol üstünde bulunur. Bu ana kayaç terasları strath teraslardır ve doğada aşınma ile oluşurlar. 7 Resim 2: Güney Fork dönemsiz akarsu teraslar Shoshone River , Park County, Wyoming , 1923. Sol taraftaki nehir erozyonu dayanıklı volkanik bir oluşum karşılaştı breş çeşitli yüksekliklerde teraslar bırakarak, sağ tarafta daha hızlı bir şekilde downcut neden oldu. ? Dönemli (Paired) Teraslar: Aynı yükseklikte karşılıklı kenarları olan teraslara dönemli teraslar denir. Akarsuyun derine aşındırmasından kaynaklı akarsu yatağının her iki tarafında da eş yükseklikler oluşur. Dönemli teraslar nehir gençleşmesinden kaynaklanır. Şekil 6: Dönemli Teraslar 8 ? Dönemsiz (Unpaired) Teraslar: Bu tip teraslarda akarsu, havzanın bir tarafının yanal ve derine aşınması, diğer tarafının aşınmaya olan dirençli olması ile oluşur, geriye aşınmaya dayanıklı olan teras kalır. Akarsuyun yönünün değişmesiyle dönemsiz teraslar oluşur. Şekil 7: Dönemsiz Teraslar Resim 3: Dönemsiz Teras Resim 4: Dönemli Teras 9 2) TEKTONİK TERASLAR Terasların oluşumunda tektonik süreçler de etkili olabilir. Tektonizmanın etkisiyle, yüksekte kalan topoğrafyayı aşındıran akarsu bu bölgelerde terasları oluşturur. T 0 anında tektonizmaya bağlı olarak yükselme gerçekleşmektedir. T 1 anında akarsuyun derine aşındırmasına bağlı olarak dönemsiz teraslar oluşmaktadır. T 2 anında yükselme devam etmektedir ve buna bağlı olarak yeni teras oluşumları devam eder. Şekil 8: Akarsu teras kat büyüme anlaması için kullanma 10 Şekil 9: Bagmati nehri boyunca zamana ve tektonizmaya bağlı teras oluşumu 3) TERASLARIN JEOLOJİK ÖNEMİ Teraslar eski taşkın ovaları oldukları için: *Bu alanlarda kuruma çatlakları oluşabilir. *İklim koşullarının durumuna göre, mevsimlik göller oluşabilir veya bataklıklar gelişebilir. *Bitki örtüsü de bu koşullara ayak uydurursa toprak profili gelişebilir,bu bölgelerin kapanması durumunda turbalar oluşabilir. *Teraslar sayesinde paleoakıntı yönü, akarsuyun eski çökelleri belirlenebilir. 11 Şekil 10:Türkiye’den Dönemsiz Teraslara Örnek Resim 5: Kapadokya’dan bir teras görüntüsü (flüviyal konglomera) 4) KAYNAKLAR * Fairbridge, R. W., 1968, Encyclopedia of Geomorphology. Reinhold Book Company, New York. * Blum, M., and T.E. Tonqvist, 2000, Fluvial responses to climate and sea-level change, a review and look forward. Sedimentology. v. 47 suppl. 1, pp. 2-48. * Leet, L.D., S. Judson, and M.E. Kauffman, 1982, Physical Geology, 6th Edition. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall. 12 * Pazzaglia, Frank J., in press, 9.2.3 Fluvial Terraces, in Wohl, E., ed., Treatise of Geomorphology. New York, NY: Elsevier. * Easterbrook, Don J., 1999, Surface Processes and Landforms, 2nd Edition. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. * Burbank, D.W., and R.S. Anderson, Robert, 2001, Tectonic Geomorphology, Malden, MA: Blackwell Publishing * http://www.gps.caltech.edu/~avouac/research/morphotectonic.html * http://www.istanbul.edu.tr/eng2/jeoloji/akademik/gj/ders-uygulama/jeolojiyegiris- II/GENELJEO-1-2-3.pdf * http://www.kirman.info/wp-content/uploads/2011/01/fluviyal-yersekilleri.pdf