1 - Fizyoloji Termoregülasyon TERMOREGÜLASYON-2011 2 29.01.2013 VÜCUT ISISININ DÜZENLENMESİ ? -Vücut santral(core) ve perifer(shell) ? olmak üzere iki kısma ayrılır, ? -Core; kafa, göğüs ve karından oluşur, ? -Shell ise deri, derialtı dokular ve ? extremitelerden oluşur, ? -Periferik kısım çevre faktörlerinden çok fazla etkilenir, ? -Beden derecesi tek bir ısı değerine sahip değildir, 29.01.2013 3 ? -Vücut ısısı istirahatte 36.3°C-37.1°C ? arasında değişir, ? -Rektal ısı değerleri oral ısı değerlerinden ? 0.6°C daha yüksektir, ? -Sabahleyin oral ve rektal ısı değerleri eşitlenir(36°C), ? -Normal aktivitede oral ısı 35.9-37.6°C, ? rektal ısı 36.1-37.8°C, ? -Orta ve ağır egzersizde oral ısı 37.6-38.4°C, ? rektal ısı 37.8-40°C, 29.01.2013 4 ? -Özofagus ısısı ise rektal ısıdan 1°C daha düşük bulunabilir, ? -Arteriyel kan ısısındaki değişim beden derecesini doğru dan etkiler, ? -İşitme kanalı veya orta kulaktan ölçülen ısı vücut ısı indeksini belirtir, ? -Timpanik ısı aynı zamanda hipotalamik ısı olarak da kabul edilir, ? -Mental aktivite santral ısıyı artırır, 29.01.2013 5 ? -Yüzden ve kafa derisinden gelen kan, beyinde soğutma görevi yapar, ? -Nöronal aktivite ne kadar artarsa perfüzyon oranı da artar, ? -Beden ısısı radiometre, termistor, termokouple, civalı termometre, digital termometreler ile ölçülebilir, ? -Vücut ısısı diürnal özellik gösterir, ? -Kuşlar 41, tavşan 38, fil 36°C ısıya sahiptir, ? -Sağlıklı bayanlarda vaginal veya rektal ısı değerleri ovulasyonu takip eden günlerde 0.3-0.5°C yüksek bulunur, ? -Vücut ısı kaybı çevre ısısına bağlı olarak değişir, ? -Isı iletisinde kontrol çevre ve santral ısı ile uyarılan sempatik sistem iledir, 29.01.2013 6 ? -Termogenez ve termoliz arasındaki denge de ısıyı kontrol eder, ? -Termogenezi şu faktörler oluşturur: ? -Vücut ısısının değişmesine bağlı metabolizma hızında değişme, ? -Vücut hücrelerinin bazal metabolizma hızında değişiklik, ? -Tiroksin’in artmasıyla hücre metabolizmasını artırması, ? -Sempatik innervasyon düzeyi, ? -Protein yıkım hızında artma, ? -Kan akım hızında artma, ? -İstemli kassal aktivite, ? -Kahverengi yağ doku miktarı, ? -Titreme . 29.01.2013 7 ? -Termoliz’i de şu faktörler meydana getirir: ? -Radyasyon(yayılma), ? -Radyasyon ile %60 oranında ısı kaybedilebilir, ? -Çevreye bağlı olarak vücut ısı kaybeder ya da kazanır, ? -Konduksiyon(iletme), ? -Cisimlere ileti ile %3 oranında ısı kaybedilir, ? -Konveksiyon(taşıma), ? -Havaya ileti ile %15 oranında ısı kaybedilir, ? -Çevre ile beden ısısı arasında fark yoksa konveksiyon olmaz, ? -Evaporasyon(buharlaşma), ? -Buharlaşma ile vücuttan %22 oranında ısı kaybedilir, ? -Buharlaşan 1gr suya 0.58 Cal. Isı kaybedilir 29.01.2013 8 ? Deri ve solunum ile günde yaklaşık 600ml sıvı kaybedilir, ? -Çevre ısısı çok arttığı zaman radyasyon ve konveksiyon ile ısı kaybedilmez, ? -Böyle durumlarda da vücut ısı kazanır, ? -Terleme fonksiyonunu engelleyen herhangi bir faktör vücut ısısını arttırır, ? Ter bezleri otonom innervasyona sahip olup sempatik kolinerjikler uyarır, ? -Sıcağa aklimatize olmayan insanlarda 700- 1500ml/saat ter sekrete edilebilir, ? -Böyle bir sıvı kaybı ile vücuttan15-30gr tuz çıkışına ? neden olur, 29.01.2013 9 ? -Özel elbiseler ısı kaybını sekiz defa azaltırken, ıslak elbise 20 kat arttırır, ? -Çevre faktörleri , giyim kuşam ve vücut özellikleri ? termoregülasyonda önemlidir, ? -Çevre ısısı 15-54°C arasında iken vücut, ısısını 37°C civarında tutabilir, ? -Soğuk reseptörlerinin(krause) sayısı sıcak ? reseptör(ruffini)'den on kat fazladır, ? -Termoregülasyonda anterior ve posterior hipotalamus görev alır, ? -Termoregülasyona otonomik,somatik, endokrin ve ? mental mekanizmalar hizmet eder, ? 29.01.2013 10 ? -Sıcakta aktive olan mekanizmalar anterior hipotalamus tarafından uyarılır, ? Sıcakta aktive olan mekanizmalar şunlardır: ? -Otonomik etkiler; ? -Deri kan damarlarında vazodilatasyon, ? -Terleme, ? -Solunum ile evaporasyonda artma, ? -Somatik etkiler; ? -Hareketlerde azalma ve yavaşlama, ? -Endokrin etkiler; ? -Katekolamin salgilarının azalması, ? -TSH ve tiroid hormon salgılarının azalması, ? -Pineal bezin ısı dengesine etkisi, ? -Mental etkiler; ? -Davranış belirlenerek serin yer aranması, ? -İştahda azalma, 29.01.2013 11 ? -Soğukta aktive olan mekanizmalarda posterior ? hipotalamus tarafından uyarılır, ? Soğukta aktive olan mekanizmalar: ? ? -Otonomik etkiler; ? -Periferik kan damarlarında daralma , ? -Kılların dikleşmesi(piloereksiyon), ? -Ters akım ısı transferi, ? -Somatik etkiler; ? -Titreme, ? -Vücut hareketlerinde hızlanma, ? -Endokrin etkiler; ? -Katekolaminlerin salınımlarının artması, ? -TSH ve tiroid hormon salınımının artması, ? -Mental Etkiler; ? -Vücut yüzeyinin küçültülmesi, ? -Sıcak bir yer aranması, ? -Vücut ısı kaybının önlenmesi, ? -Açlık duyusu, 29.01.2013 12 ? -Hipotalamik termostat herhangi bir nedenle ayar ? noktasını değiştirmesi ateş'e neden olur, ? -Ateş meydana getiren faktörlere pirojen denir. ? ? -Ateşi şu faktörler meydana getirirler; ? -Toksik maddeler, ? -Yabancı proteinler ve yıkım ürünleri, ? -Bakterilerin salgıladığı toksinler, ? -İnterlökin I miktarında artma, ? -Prostoglandin salınımında artma, 29.01.2013 13 ? -Ateşli hastalıklar, ? -Doku harabiyeti, ? -Beyin lezyonları, ? -Sıcak çarpması, ? -Dehidratasyon, ? -Ağır egzersiz, ? -Diğer tüm pirojenler, 29.01.2013 14 SICAK ? -Sıcaklık, ruffini reseptörlerinin uyarılmasıyla edinilen duyumdur, ? -Soğuk reseptörlerine göre sayıca çok daha azdır, ? -Santral ısının çok yükselmesiyle sıcaklık bitkinliği ? oluşur, ? -Hayati tehdit derecesine ulaşmasına ise sıcaklık çarpması meydana gelir, ? - Sıcak çarpması ile her yıl çok sayıda ölüm meydana gelmektedir, SOĞUK ? Yerkürede ısı farklılıkları ±50ºC arasında değişirken, ay’da gündüz +125º C gece ise - 160ºC arasında değişir, ? Troposferde de -50 ile -80ºC arasındadır, ? Deniz seviyesinden atmosfere doğru her 1000 feet(305.0m) yüksekliğe karşılık çevre ısısı yaklaşık 2ºC azalır, ? Soğuk etkileri itibariyle üç kısma ayrılır, 1.Düşük soğuk(+15ºC ile -5ºC, low cold), 2.Orta soğuk(-10ºC ile -15ºC, mid cold), 3.Çok soğuk(-20C ve aşağısı, high cold), 29.01.2013 16 ? -Rektal ısı 41°C üzerine çıkar ve uzun süre devam ederse beyinde kalıcı dejenerasyona neden olur, ? -Isının 43°C'nin üzerine çıkması çoğu zaman ölüme neden olur, ? -Vücutta etkin ısı dengesi 36-40°C arasında sağlanır, ? -Vücut ısı düzenlenmesi 30-35°C arasında bozulmuştur, ? -Vücutta 24-29°C arasında düzenleme yoktur, ? -İstirahat metabolizma hızını 3-5 defa arttırır, ? Vücut ısısının 3-4°C azalması involanter titreme oluşturur. Hipotermi ? Tanım: ? Vücut Sıcaklığının < 35C o olması (95F) ? Ciddi hipotermi: ? Vücut sıcaklığının < 28C o olması Hipotermiye Eğilimi Arttıran Durumlar 1. İleri yaş 2. Metabolik hastalıklar ? Hipotirodizm ? Diabet ? Böbrek Yetmezliği ? Hipoaldesteronizm 3. SSS Hastalıkları ? Serebrovasküler hastalık ? Dejeneratif hastalık ? Kafa travması ? Parkinson Hastalığı 4. Şok 5. Malnutrisyon 6. İlaçlar ? SSS depresanları ? Alkol 7. Dermal Hastalıklar 8. Paget hastalığı 9. İnfeksiyonlar 10. Pankreatit ? Other Causes of Cold Stress ? Outdoor work ? Sea fishing ? Shipping ? Oil rigs ? Deep freeze rooms ? Cold stores ? Diving Isı derecesine göre tipik klinik bulgular ? 35 C o ‘de ; hafif konfüzyon, letarji, titreme ? 34 C o ’de ; Amnezi ? 32 C o ’de ; Yarı uyanıklık, kas rijiditesi, midriazis ? 30 C o ’de ;Bilinç kaybı, tendon reflex kaybı, solunum sayısının 10/dk. altına düşmesi gibi bulgular görülebilir. Hipotermi’de Görülebilen Kardiyak Ritimler Vücut Isısı (C o ) Ritimler 33-36 Sinüs Taşikardisi 32-35 Sinüs Bradikardisi 28-32 Atrial Fibrilasyon <28 Ventriküler fibrilasyon <26 Asistoli Hipotermide Laboratuar Değerleri ? Arterial Kan Gazları; Hipotermide oksihemoglobin dissosiasyon eğrisi sağa kayar, hiperkapni de sola kayar , ? CBC; Hemokonsantrasyon, lökopeni, trombositopeni ? Glukoz; Akut dönemde yüksek;kronik ve subakut dönemde düşük olabilir. ? Amilaz: %50’sinde yükselme olduğu rapor edilmiştir. ? PT/PTT; 35 C derecenin altında koagulopati sıktır. Merkezi Vücut Isısı Ölçüm Teknikleri ? En iyi teknikler ? Özefagial ? Santral I.V. Kateter veya Swan-Ganz kateteri içinde ısı ölçme cihazı (thermistor), ? Timpanik yoldan ? İdrar yolu vasıtasıyla foley sondadan thermistor ? Rektal; Yeniden ısıtma sırasında özefagusun altında kalan bölgeye yavaşça ilerleyerek . ? Hipotemi olgularında düşük seviyedeki ısıları ölçebilen termometreleri kullanmak gereklidir ? (Oral ve rektal ısı ölçümünde kullanılan standart civalı termometreler 33-34C o ’ye kadar ölçebilir). Hipoterminin Şiddeti ve Prognozunu Etkileyen Faktörler ? Vücut Isısı (<28C o ise ciddi seyreder) ? Hasta yaşı ? Bilinç Durumu ? Kardiyorespiratuar durum ? Metabolik Durum ? Beraberinde olan hastalıklar ? Beraberinde yaralanmaların olması ? Hipotermi nedeni ? Hipotermi süresi ? İlk müdahaleye cevabı -10 C o ’da Hayatta Kalma Zamanları ? Durumu Canlı Kalma Saati Can yeleği yok iken Suda boğulma 1.5 Suda yürüme 2.0 Can yeleği ile Yüzme 2.0 Hareketsiz Kalma 2.7 H.E.L.P. 4.0 Toplu duruş 4.0 Hipotermide Hastane Dışı Bakım ? Vücut iç ısısı <28 C o ? Aşağıdaki durumlarda resüsitasyona devam edilmelidir; ? Monitör yoksa; ? Hastada herhangi bir hareket gözleniyorsa, ? Solunum hızı 4-6 soluk/dakika ise, ? Nabız varsa (yavaş bile olsa), ? Monitörde atriyal fibrilasyon veya bradikardi varsa… Mortalite ? Eğer şiddetli travma ve hipotermi birlikteliği varsa ölüm oranı %69’dir ? Orta derecede hipotermide (< 32C o ): mortalite % 0-10 ? Altta yatan hastalığı olanlarda mortalite oranı % 90’ a kadar çıkabilir ? Alkol alımının hipotermi ile sekonder ilişkisi yoluyla ölüm vukubulabilir. 29.01.2013 28 ? Normal vücut ısısı şu durumlarda sapar: ? -En düşük vücut ısısı sabah, en yüksek değer ise akşamüstü meydana gelir, ? -Eksremiteler merkeze göre daha soğuktur, ? -Ovülasyonda vücut ısısı yükselir, ? -Skrotum özellikle 32°C’ta tutulur, ? -Çocuklarda beden derecesi daha yüksektir, ? -Sıcak soğuk sıvı alınması, sakız çiğneme, ? sigara, ağızdan soluma ısıyı saptırır, ? -Egzersiz vücut ısısını arttırır, ? -Duysal stres beden derecesini arttırır, ? -Tiroid fonksiyonları ısıyı değiştirir. 29.01.2013 29 ? -Soğuğa daptasyon dört kısma ayrılır; ? -Metabolik adaptasyon, ? -İnsulatif adaptasyon, ? -Hipotermik adaptasyon, ? -İnsulatif-hipotermik adaptasyon, ? -Soğuğa adaptasyonu şu faktörler etkiler; ? -Soğuk stresin yoğunluğu, ? -Yeme içme alışkanlıkları, ? -Fizik profil, ? -Fizyolojik parametreler, ? -Vücut kompozisyonu, 29.01.2013 30