Genel Toplam Arz ve Talep 5- 15- 2 B Ö L Ü M 5 TOPLAM ARZ VE TALEP Item • Item • Item • Etc. • McGraw-Hill/Irwin Macroeconomics, 10e © 2008 The McGraw-Hill Companies, Inc., All Rights Reserved.5- 3 BA Ş LANGIÇ Son birka ç b ö l ü m ekonomik b ü y ü menin uzun d ö nemli • modelleri detayl ele al nd ? Ş imdi konjonkt ü r dalgalanmas n olu ş turan ekonomideki k sa d ö nemli dalgalanmalara d ö nelim AS/AD modeli, enflasyon oran ve fiyat d ü zeyinin • belirlenmesi ve ç kt dalgalanmalar n n ele al nd ğ temel makro ekonomik modeldir Bu modelde, zaman i ç erisinde d ü zg ü n b ü y ü me yolundan • ekonominin nas l sapt ğ n a ç klayabiliriz ve ç kt dalgalanmalar n ve i ş sizli ği azaltmay ama ç lamak i ç in h ü k ü met politikalar n n sonu ç lar n ara ş t rabiliriz ve fiyat istikrar n s ü rd ü rebiliriz. 5- 4 AS ve AD Toplam arz e ğrisi verili her bir fiyat d ü zeyi i ç in, firmalar n ç kt • miktar n g ö n ü ll ü olarak arz etmeleridir. Arz e ğrisinin yukar do ğru e ğimli olmas n n nedeni daha y ü ksek fiyatta • g ö n ü ll ü olarak daha fazla ç kt arz etmeleridir. Bunun nedeni ise daha y ü ksek fiyat daha fazla kar demektir. Toplam Talep E ğrisi, mal ve para piyasalar n n e ş anl dengede • oldu ğu ç kt d ü zeyi ve fiyat d ü zeyi bile ş imlerini g ö sterir. Toplam talep e ğrisinin a ş a ğ do ğru e ğimli olmas n n nedeni ise, daha y ü ksek • fiyat d ü zeyinde para arz para arz de ğerinde azalma ve ç kt i ç in talebin azalmas d r. AS ve AD e ğrilerinin kesi ş ti ği noktada fiyat ve ç kt denge d ü zeyi • belirlenir. 5- 5 AS, AD, ve Denge Ş ekil 5-1 de E noktas nda AD • ve AS kesi ş ir. ? Denge : AS = AD Denge ç kt Y 0 d r. • Denge noktas ndaki • ekonomideki ç kt d ü zeyini g ö sterir. Denge fiyat d ü zeyi P 0 d r. • Denge noktas ndaki • ekonomideki fiyat d ü zeyini g ö sterir. [Insert Figure 5-1 here]5- 6 AS, AD, ve Denge AS ya da AD deki kaymalar, • Ç kt ve fiyatlar n denge d ü zeyindeki bir de ği ş ikli ğin sonucudur. AD deki art ş ? Fiyat(P) ve • Ç kt (Y) deki art ş t r. AD deki azal ş ? P ve Y deki • azal ş t r. AS deki art ş ? P deki azal ş ve • Y deki art ş t r. AS deki azal ş ? P deki art ş ve Y • deki azal ş t r. [Insert Figure 5-2 here] Yandaki grafik, para arz ndaki bir art ş n sonucunda AD deki bir art ş g ö sterir. 5- 7 AS, AD, ve Denge P ve Y deki azalma/ art ş n ? miktar n n ne kadar olaca ğ , toplam arz ve toplam talepteki kaymadan sonra, P ve Y nin ne kadar de ği ş im g ö sterece ğine ba ğl d r: Bu kaymay belirleyen unsurlar ise AS e ğrisinin e ğimi 1. AD e ğrisinin e ğimi 2. AS/ AD nin kayma geni ş li ği 3. [Insert Figure 5-3 here] Grafik 5-3 AS ş okunun k ö t ü bir Sonucunu g ö sterir: ? AS ? ? Y, ? P5- 8 Klasik Arz E ğ risi Klasik arz e ğrisi dikeydir; • mallar n arz miktar fiyat d ü zeyinden etkilenmeksizin ayn miktarda arz edilece ğini g ö sterir[Grafik 5-4 (b)]. İ ş g ü c ü n ü n tam istihdam ile emek • piyasas n n dengede oldu ğu varsay ma dayal d r. İ ş g ü c ü n ü n tam istihdam ç kt • d ü zeyi ile ili ş kilidir= Potansiyel GDP; Y* d r. [Insert Figure 5-4 here] AS e ğrisinin uzun d ö nem bi ç imi5- 9 Klasik Arz E ğ risi Y*, teknolojik ilerleme ve • ekonomik birikim kaynaklar n n zaman i ç inde artmas na ba ğl olarak b ü y ü r ? AS e ğrisi sa ğa hareket eder. B ü y ü me teorisi modelleri ö zel bir • periyotta Y* d ü zeyinin a ç klamas ö nceki b ö l ü mde yap lm ş t r Y*, fiyat d ü zeyinden ba ğ ms z • d ş sald r. ? Fiyat d ü zeyi a ç s ndan grafikte dikey ç izgi ile g ö sterilmi ş tir. [Insert Figure 5-5 here]5- 10 Keynesyen Arz E ğ risi Keynesyen Arz e ğrisi yatayd r; • firmalar ne kadar mal arz ederlerse etsinler mevcut fiyat d ü zeyinden talep edilirler. Yani fiyat d ü zeyinden istedikleri kadar arz edebilirler [Figure 5-4 (a)]. İ ş sizlik oldu ğu i ç in, firmalar • mevcut ü cret oran ndan istedikleri kadar i ş ç i istihdam edebilirler. Ü retim maliyeti, ç kt de ği ş mesine • ba ğl olarak de ği ş medi ğ i i ç in, firmalar ge ç erli olan fiyat d ü zeyinden talep edilen kadar g ö n ü ll ü olarak arz ederler. [Insert Figure 5-4 here, again]5- 11 Keynesyen Arz E ğ risi Keynesyen arz e ğrisinin fikri ba ş lang c B ü y ü k • Bunal mda olu ş tu. B ü y ü k Bunal mda sermaye(K) ve istihdam(N) ü retime ek olarak kat larak, fiyat art ş olmaks z n firmalar n ü retimlerinin artt ğ g ö r ü ld ü . Ayr ca, k sa d ö nemde fiyatlar “ yap ş kan” olarak • izlenmi ş tir; ya da talep kayd ğ nda firmalar ü cret ve fiyat de ği ş ikliklerine kar ş isteksidirler. Talep kaymas na tepki olarak ç kt s n art r r/ azalt r = k sa • d ö nemde yatay AS e ğrisi AS e ğrisinin K sa D ö nemli bi ç imi5- 12 Friksiyonel İ ş sizlik ve Do ğ al İ ş sizlik Oran ı Teorik olarak d üş ü n ü ld ü ğü nde, klasik model, istek d ş bir • i ş sizli ğin olmad ğ n ifade eder ? ç al ş mak isteyen herkes ç al ş yordur. Ger ç ekte, emek piyasas nda ( yeni bir i ş bakmak ve ve s ü rekli • hareket halinde olan birisi anlam nda) friksiyonel nedenden dolay biraz bir i ş sizlik vard r. Ç kt n n tam istihdam ile ili ş kilendirilmi ş İ ş sizlik oran , • do ğal i ş sizlik oran d r . Do ğal i ş sizlik oran , emek piyasas dengede oldu ğundaki normal • emek piyasas n n friksiyonel nedenden ö t ü r ü artan i ş sizl oran d r. 5- 13 AS ve Fiyat Ayarlama Mekanizmas ı AS e ğrisi, ekonomideki fiyat • ayarlama mekanizmas n tan mlar. Ş ekil 5-6 da SRAS(K sa D ö nem • AS) e ğrisi siyahla g ö sterilmi ş ; LRAS(Uzun D ö nem AS e ğrisi) ise ye ş ille g ö sterilmi ş olup, ayarlama s ü reci SR(k sa d ö nem) den LR( uzun d ö nem)e do ğrudur. AS e ğrisi : • (1) tan mlan r. Burada P t-1 Gelecek periyottaki fiyat • d ü zeyi P t Bug ü nk ü fiyat d ü zeyi • Y * potansiyel ç kt d r. • [Insert Figure 5-6 here] )] ( 1 [ * 1 Y Y P P t t ? ? ? ? ?5- 14 AS ve Fiyat Ayarlama Mekanizmas ı (1) (Y>Y * ) ç kt potansiyel ç kt n n • ü zerinde ise , fiyatlar artacak ve gelecek periyotta y ü kselmi ş olacakt r. (Y Y* olup, fiyat y ü kselecek dolay s yla t=1 olarak AS kayacakt r. Bu durum Y= Y* oluncaya • kadar devam edecektir. [Insert Figure 5-6 here] )] ( 1 [ * 1 Y Y P P t t ? ? ? ? ?5- 16 AS ve Fiyat Ayarlama Mekanizmas ı (1) Fiyat ayarlama mekanizmas n n h z , • ? parametresiyle kontrol edilmektedir. ? b ü y ü kse, AS h zl hareket eder; • ş ekil 5-6(a) daki ak ll saatin ters y ö n ü nde hareket eder. If ? k üçü kse, ayarlama yava ş olur. • ? politika yap c lar i ç in ö nemlidir: • ? b ü y ü kse, AS mekanizmas g ö reli • olarak h zl bi ç imde ekonomiyi Y* d ü zeyine d ö nd ü recektir. ? k üçü kse, uyarlama(ayarlama) • s ü recini h zland rmak i ç in AD politikas kullanmak istenebilir. [Insert Figure 5-6 here] )] ( 1 [ * 1 Y Y P P t t ? ? ? ? ?5- 17 AD E ğ risi ve AD deki Kaymalar AD e ğrisi, mal ve para • piyasalar n n e ş anl dengesindeki ç kt ve fiyat d ü zeyi bile ş imlerini g ö sterir. AD deki kaymalar : • Politika ö nlemleri 1. G, T, ve MS deki de ği ş meler • T ü ketici ve yat r mc n n G ü veni 1. [Insert Figure 5-8 here] Ş ekil 5-8, para arz ndaki bir art ş n sonucunda AD deki kaymay g ö sterir. Buna g ö re ekonomi tam istihdamda oldu ğu durumda para arz ndaki art ş toplam talep d ü zeyini art rarak AD e ğrisini kayd r r, ve fiyat d ü zeyini art r r. 5- 18 Ç ı kt ı ve Fiyat aras ı ndaki AD İ li ş kisi Ç kt ve fiyatlar aras ndaki anahtar AD ili ş kisi, reel para • arz ü zerindeki AD ba ğ ml l ğ d r. Reel Para Arz = Merkez Bankas ve bankac l k sistemi • taraf ndan sa ğlanan parasal de ğerdir. Reel Para Arz , olarak yaz l r. Burada nominal para • arz ve P de fiyat d ü zeyidir. ve ‘nin verili bir d ü zeyi i ç in, d üşü k y ü ksek fiyatlarla sonu ç lan r; ya da y ü ksek fiyatlar kullan labilir dolar de ğerinin d üşü k oldu ğu anlam na gelir. Bu y ü zden y ü ksek bir fiyat = AD nin d üşü k d ü zeyidir. P M M AD I r P M ?? ?? ?? ? AD I r P M ? ? ?? ? ? ? M P M P ve Y aras ndaki ters y ö nl ü ili ş ki ? AD e ğrisi a ş a ğ do ğru e ğimlidir5- 19 AD ve Para Piyasas ı Ş u an i ç in, mal piyasas ve para piyasas na odaklanma ve • AD nin belirlenmesi g ö z ard edilmi ş tir. Paran n Miktar Teorisi, para piyasas ve AD aras ndaki • ba ğlant n n basit bir a ç klamas n ortaya koyar. Bir y lda harcanan dolar miktar ; NGDP olup P * Y dir. • Bir y lda ortalama dolar n el de ği ş tirmesi, paran n h z olarak V • dir. Merkez Bankas’ n n sa ğlad ğ dolar ise M dir. • ? Paran n miktar teorisinin alt nda yatan temel denklem miktar e ş itli ğidir: (2) Y P V M ? ? ?5- 20 AD ve Para Politikas ı (2) Paran n dola ş m h z sabit varsay lm ş ise, denklem(2) • haline gelir ve AD e ğrisi i ç in bir e ş itliktir. M ’ nin verili bir d ü zeyi i ç in,Y deki bir art ş P deki bir • azalmaya e ş lik etmelidir; ve tam tersi olarak Y ve P aras ndaki ters ili ş ki, AD e ğrisinin a ş a ğ do ğru e ğimi ile • g ö sterilir. M deki bir art ş , Y nin her hangi bir de ğeri i ç in AD • e ğrisini yukar do ğru kayd r r. Ş ekil 5-8 de g ö sterilmi ş tir. • Y P V M ? ? ? Y P V M ? ? ?5- 21 Para Stokundaki De ğ i ş iklikler ve AD Nominal para stokundaki bir • art ş , nominal paradaki planlanan art ş kadar orant l olarak kadar kayd r r. Varsayal m ki n kar ş l ğ • olarak AD, P 0 ve Y 0 noktalar nda olsun; Para stoku % 10 artarsa, • olur. AD, AD ’ kayar ? P nin de ğeri Y 0 yans tan olarak P ’ = 1.1P 0 olmal d r. B ö ylece ? Reel • para dengesi ve Y de ği ş mez [Insert Figure 5-8 here, again] 0 M 0 1 . 1 M M ? ? 0 0 0 0 1 . 1 1 . 1 P M P M P M ? ? ? ?5- 22 AD Politikas ı ve Keynesian Arz E ğ risi Ş ekil 5-9 AD e ğrisi ile • Keynesian Arz E ğrisi ili ş kisini g ö sterir. Ba ş lang ç dengesi, E noktas d r. • (AS = AD) Bir toplam talep politikas n n AD • yi AD ’ ye art rd ğ n varsayal m Yeni denge noktas , E ’ olur; bu • nokta ayn fiyat d ü zeyinde daha y ü ksek bir ç kt ( benzer bi ç imde ayn zamanda istihdam da art r r) d ü zeyidir. [Insert Figure 5-9 here] ? ? S M T G ? ? ? , ,5- 23 AD Politikas ı ve Klasik Arz E ğ risi Klasik g ö r üş te, AS e ğrisi, ç kt n n • tam istihdam d ü zeyi olarak dikeydir. Keynesyen g ö r üşü n aksine, fiyat • d ü zeyi verilmemi ş tir. Fakat fiyat d ü zeyi AS ve AD aras ndaki etkile ş ime ba ğl d r. AD nin AD ’ ne artt ğ n varsayal m: • Orijinal fiyat d ü zeyi,harcamalara • ba ğl olarak E ’ ne artacakt r; ancak firmalar talep art ş n kar ş layacak gerekli istihdam sa ğlayamazlar. Firmalar n daha fazla ü cret kar ş l ğ • i şç i ç al ş t rmalar nedeniyle, ü cretler ve ü retim maliyeti artacak, firmalar y ü ksek fiyat talep etmek durumunda. AS ve AD e ğrileri E ’’ ye hareket • ederek AS = AD ’ e ş itli ği sa ğlan r [Insert Figure 5-10 here] Sonu ç : ADdeki art ş , y ü ksek fiyatlara neden olurken, ç kt art ş olmaz. 5- 24 AD Politikas ı ve Klasik Arz E ğ risi AD deki art ş tan gelen fiyat • art ş reel para stoku azalt r, ve harcamadaki bir azalmaya neden olur. Fiyatlar yeteri derecede art ncaya • kadar ekonomi yaln zca AD yi yukar do ğru hareket ettirir; ve M/P yeteri derecede d üş er, toplam harcamadaki azalma tam istihdam d ü zeyine kadar s ü rer ? Bu E ’’ noktas olup, AD = AS d r. [Insert Figure 5-10 here] ? ? ? ? ? ? ? ? P M5- 25 Arz Yanl ı Ekonomi Arz yanl ekonomi, ekonomide bir s ü r ü kleyici olarak ekonominin • arz yan na odaklanm ş t r. Arz yanl politikalar, potansiyel ç kt daki b ü y ü meyi te ş vik eden • politikalard r ? AS sa ğ a kayar. Bu t ü r politika ö nlemleri ş unlard r: • Gereksiz d ü zenlemenin yok edilmesi, • Etkili hukuk sisteminin olu ş turulmas • Teknolojik s ü recin desteklenmesi • Politikac lar, vergi kesintilerinin toplam arz yeteri kadar art raca ğ • d üşü ncesini referans olarak arz yanl ekonomilerde kullan r. Çü nk ü , vergi oranlar n n d üş mesine ba ğl olarak, toplanan vergilerin d üş mesinden ö te artacakt r. 5- 26 Arz Yanl ı Ekonomi Vergi oranlar n n kesilmesi, hem AS • hem de AD ü zerinde etkileri vard r * Kullan labilir gelirdeki bir art ş oldu ğu i ç in AD,AD ’ ne kayar. Kayma g ö reli olarak AS dekinden • daha b ü y ü kt ü r. AS, ç al ş may te ş vik edici olarak AS ’ e • kayar. K sa d ö nemde ekonomi E den • E ’ kayar: GDP artar, vergi gelirleri orant l olarak vergi kesintisinden daha az d üş er(AD etkisi). Uzun d ö nemde ise,ekonomi, AS • e ğrisinin sa ğa kaymas olarak E ’’ hareket eder: GDP y ü kselir, fakat i ç bor ç art ş olarak k üçü k bir miktar vergi toplama d üş er. [Insert Figure 5-11 here]5- 27 Arz Yanl ı Ekonomi Arz yanl politikalar ö nceki ö rne ğe ra ğmen kullan ş l d r. • Yaln zca arz yanl politikalar ç kt y s ü rekli olarak art rabilir. • Talep yanl politikalar k sa d ö nem sonu ç lar i ç in yararl d r. • Bir ç ok ekonomist te ş vik edici etkisi nedeniyle vergi • kesintilerini destekler; fakat h ü k ü met harcamalar nda e ş anl bi ç imde azalma olmal d r. Vergi toplama d üş er; ancak h ü k ü met harcamalar ndaki azalma i ç • bor ç lanma etkisini minimize eder. İ ç Bor ç , h ü k ü met harcamalar n n vergi gelirlerini a ş t ğ durumda olu ş ur.5- 28 Uzun Dönemde AS ve AD Uzun d ö nemde AS e ğrisi yava ş ç a • sa ğa do ğru hareket eder; ancak sabit h zla de ğil. Uzun d ö nem periyotta AD deki • hareketler, k üçü k ya da b ü y ü k olabilir; para arz ndaki hareketlerin b ü y ü kl ü ğü ne ba ğl d r. Ş ekil 5-12 AS ve AD e ğrilerinin • 1970-2000 aral ğ ndaki hareketlerinin bir demetini g ö sterir. AS deki hareketler 1990 dan sonra • biraz daha y ü ksektir. AD deki b ü y ü k kaymalar 1970 ve • 1980 aras ndad r. AD, AS den daha fazla hareket • etti ğinde fiyat artar. AS ve AD deki g ö reli kayma ile fiyat • belirlenirken, AS taraf ndan ç kt belirlenir. [Insert Figure 5-12 here]